“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
207
TALABALAR ORASIDA JISMONIY FAOLLIK DARAJASI VA UNI
OSHIRISH YO‘LLARI
Utemuratova Dinara Nurillaevna
Ajniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti jismoniy-madaniyat
fakulteti 2-a guruhi talabasi
Annotatsiya
: Mazkur maqolada talabalar orasida jismoniy faollik darajasining
hozirgi holati, uni belgilovchi omillar hamda bu darajani oshirishning samarali
yo‘llari tahlil qilinadi. Tadqiqotda jismoniy faollikning yoshlar salomatligi, ruhiy
barqarorlik, aqliy mehnat samaradorligi va ijtimoiy faollikka ta’siri asoslab berilgan.
Shuningdek, talabalar hayotiga sog‘lom turmush tarzini integratsiyalash, sportga
qiziqishni oshirish, universitetlarda infratuzilmani yaxshilash va rag‘batlantiruvchi
tizimlarni joriy etish orqali jismoniy faollikni oshirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab
chiqilgan. Maqola sog‘lom avlodni tarbiyalashda jismoniy tarbiyaning o‘rni va
uning ta’lim jarayonidagi integratsiyasiga alohida e’tibor qaratadi.
Kalit so‘zlar.
Jismoniy faollik, talabalar sog‘lig‘i, sport, sog‘lom turmush tarzi,
jismoniy tarbiya, yoshlar salomatligi, ta’lim tizimi, universitet sporti, motivatsiya,
jismoniy madaniyat.
Zamonaviy jamiyatda sog‘lom turmush tarzini shakllantirish va saqlab qolish
masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, yoshlar, ayniqsa talaba
yoshidagilar orasida jismoniy faollik darajasi sog‘lom jamiyat poydevorini
mustahkamlashda muhim o‘rin tutadi. Oliy ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan
yoshlar — mamlakatning kelajagi bo‘lmish mutaxassislar, yetuk kadrlar bo‘lib
shakllanmoqda. Ularning jismoniy holati, salomatligi va faol turmush tarziga rioya
qilishi nafaqat shaxsiy hayoti, balki kelajakdagi ijtimoiy va kasbiy
muvaffaqiyatlariga ham bevosita ta’sir qiladi.
Biroq amaliy kuzatishlar va so‘nggi tadqiqotlar natijalari shuni
ko‘rsatmoqdaki, ko‘plab talabalar orasida jismoniy faollik darajasi yetarli emas.
Bunga asosiy sabab sifatida dars yuki, zamonaviy texnologiyalarga bog‘liqlik,
passiv dam olish usullarining keng tarqalganligi, sog‘lom turmush tarziga yetarli
e’tibor berilmayotgani ko‘rsatilmoqda. Oqibatda esa surunkali charchoq, ruhiy
zo‘riqish, jismoniy holatning pasayishi kabi holatlar ko‘p uchraydi.
Mazkur maqolada talabalar orasida jismoniy faollik tushunchasi, uning hozirgi
holati, sog‘liq va bilim olish samaradorligiga ta’siri, shuningdek, ushbu darajani
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
208
oshirishga qaratilgan samarali usullar, ilg‘or tajribalar va muhim tavsiyalar
atroflicha tahlil qilinadi. Maqolaning asosiy maqsadi — yosh avlod orasida sog‘lom
turmush tarzini targ‘ib qilish, jismoniy faollik darajasini oshirishning ilmiy
asoslangan yo‘llarini aniqlashdan iborat.
Jismoniy faollik tushunchasi va uning ahamiyati
Jismoniy faollik — bu inson organizmining harakat faoliyati natijasida yuzaga
keladigan jismoniy yuklama bo‘lib, yurak-qon tomir, mushak, nafas olish va asab
tizimlariga foydali ta’sir ko‘rsatadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST)
jismoniy faollikni sog‘lom turmush tarzining ajralmas tarkibiy qismi sifatida
tavsiflaydi. Bu tushuncha faqat sport yoki jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarini emas,
balki kundalik faoliyat — yurish, zinadan ko‘tarilish, ish va o‘qish oralig‘ida faol
tanaffuslar qilishni ham o‘z ichiga oladi.
Jismoniy faollik inson salomatligini mustahkamlashda, stress va depressiyaga
qarshi
kurashishda,
immunitetni
kuchaytirishda,
energiya
sarfini
muvozanatlashtirishda va ortiqcha vazndan xalos bo‘lishda muhim rol o‘ynaydi.
Ayniqsa yoshlar — talaba yoshidagi insonlar uchun bu juda zarur, chunki bu davrda
organizm to‘liq shakllanadi, ruhiy va aqliy o‘sish faol kechadi. Jismoniy faollikning
yetarli darajada bo‘lmasligi esa harakat yetishmovchiligi, passiv turmush tarzi,
ortiqcha vazn, yomon odatlarga berilish va boshqa salbiy oqibatlarga olib keladi.
O‘tkazilgan tadqiqotlarga ko‘ra, haftasiga kamida 150 daqiqa o‘rta darajadagi
jismoniy faollik bilan shug‘ullangan talabalar orasida stress darajasi past bo‘lishi,
o‘ziga bo‘lgan ishonch yuqori bo‘lishi va bilim olish ko‘rsatkichlari yaxshiroq
bo‘lishi aniqlangan. Jismoniy faollikning ijobiy ta’siri nafaqat individual sog‘liq,
balki ijtimoiy moslashuv, jamoa bilan ishlash ko‘nikmalari va umumiy hayot
sifatining oshishiga ham xizmat qiladi.
Shu sababli jismoniy faollikni yoshlar hayotiga singdirish, uni doimiy odatga
aylantirish katta ahamiyatga ega. Keyingi bobda aynan talabalar orasida jismoniy
faollik darajasining mavjud holatini tahlil qilamiz.
Talabalar orasida jismoniy faollik darajasining hozirgi holati
Zamonaviy talaba hayoti ko‘plab ruhiy va intellektual yuklamalar, raqamli
texnologiyalar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu holat jismoniy faollik
darajasining pasayishiga olib kelmoqda. Bugungi kunda aksariyat talabalar darsdan
tashqari vaqtini asosan telefon, kompyuter, planshet yoki televizor oldida
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
209
o‘tkazadilar. Bunday passiv turmush tarzining keng tarqalishi sog‘liq uchun jiddiy
tahdid hisoblanadi.
O‘zbekiston va xalqaro universitetlar miqyosida o‘tkazilgan monitoringlar
shuni ko‘rsatadiki, talabalarning muhim qismi kuniga atigi 3000-5000 qadam
yuradi, bu esa Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti tavsiya qilayotgan minimal 8000–
10000 qadamlardan ancha past. Bundan tashqari, so‘rovnomalarda qatnashgan
talabalar orasida muntazam sport bilan shug‘ullanuvchilar soni umumiy talabalar
sonining 30–40 foizidan oshmaydi. Qolgan talabalar esa yoki butunlay jismoniy
faollikdan chetda qolmoqda, yoki juda kam harakat qilmoqda.
Talabalar orasida jismoniy faollik darajasining pastligiga bir nechta asosiy
sabablarni ko‘rsatish mumkin:
Dars jadvalidagi zo‘riqishlar – ayrim fakultetlarda o‘quv yuklamalarining
ko‘pligi, jismoniy tarbiya mashg‘ulotlariga vaqt topilmasligiga sabab bo‘lmoqda.
Motivatsiyaning pastligi – talabalar orasida jismoniy faollikning foydasi
haqida yetarli tushuncha mavjud emas.
Infratuzilmaning yetishmasligi – ba’zi ta’lim muassasalarida sport zallari,
ochiq sport maydonlari, trenajyorlar mavjud emas yoki foydalanish imkoniyatlari
cheklangan.
Zamonaviy texnologiyalarning haddan tashqari ishlatilishi – ko‘plab talabalar
darsdan bo‘sh vaqtlarini kompyuter o‘yinlari, ijtimoiy tarmoqlar yoki seriallar bilan
to‘ldirishadi.
Ijtimoiy va madaniy omillar
–
ba’zi oilalarda sportga nisbatan e’tibor yetarli
emas, ayniqsa qizlar orasida jismoniy faollikka bo‘lgan yondashuv kuchsiz.
Yuqoridagi holat jismoniy sog‘liqning yomonlashuvi, surunkali charchoq,
ruhiy tushkunlik, ortiqcha vazn, hatto yoshlikdagi yurak-qon tomir tizimi
kasalliklarining paydo bo‘lishiga zamin yaratadi.
Keyingi qismda jismoniy faollikning talabalarning sog‘lig‘iga, o‘qishdagi
muvaffaqiyatiga va umumiy hayot sifatiga qanday ijobiy ta’sir ko‘rsatishini tahlil
qilamiz.
Jismoniy faollikning salomatlik va o‘qish samaradorligiga ta’siri
Jismoniy faollikning inson salomatligiga foydali ta’siri ko‘plab ilmiy
tadqiqotlar bilan isbotlangan. Ayniqsa, talaba yoshidagi insonlar uchun jismoniy
harakatlar nafaqat jismoniy salomatlikni, balki ruhiy barqarorlikni, ijtimoiy faollikni
va aqliy faoliyatni ham kuchaytiradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
210
Jismoniy sog‘liqka ta’siri:
Yurak-qon tomir tizimi mustahkamlanadi — jismoniy faollik qon aylanishini
yaxshilaydi, yurak mushagini kuchaytiradi va qon bosimini me’yorlashtiradi.
Immunitet tizimi faollashadi — muntazam harakatlar organizmni turli
infeksiyalarga nisbatan chidamli qiladi.
Ortiqcha vazn oldi olinadi — harakatlar yog‘ to‘qimalarining kamayishiga,
mushak massasining ko‘payishiga olib keladi.
Mushak-skelet tizimi rivojlanadi — suyaklar zichligi oshadi, umurtqa
pog‘onasi muvozanatli shakllanadi, holat (osanka) to‘g‘rilanadi.
Ruhiy salomatlikka ta’siri:
Stress darajasi pasayadi — jismoniy harakat vaqtida tanada "baxt gormoni"
— endorfinlar ajraladi, bu esa ruhiy yengillik, xotirjamlik beradi.
Depressiya va xavotirni kamaytiradi — mashqlar orqali aqliy faollik va hissiy
muvozanat tiklanadi.
O‘ziga ishonch ortadi — jismoniy sog‘lomlik orqali inson o‘zini yaxshiroq
his qiladi, tashqi ko‘rinishi bilan faxrlanadi.
O‘qish samaradorligiga ta’siri:
Diqqat va xotira yaxshilanadi — jismoniy harakatlar miya faoliyatini
faollashtiradi, bilimlarni tezroq o‘zlashtirishga yordam beradi.
Uyqu sifati yaxshilanadi — bu esa ertalabki tetiklik va kun davomida yuqori
energiya darajasini ta’minlaydi.
Motivatsiya kuchayadi — o‘z tanasiga va salomatligiga e’tibor bergan talaba
o‘z hayotiga nisbatan mas’uliyatliroq yondashadi.
Ko‘plab universitetlarda olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, sport
bilan muntazam shug‘ullanuvchi talabalar orasida o‘zlashtirish ko‘rsatkichlari
yuqori bo‘ladi. Masalan, Amerikadagi ba’zi universitetlarda o‘tkazilgan izlanishlar
shuni ko‘rsatdiki, jismoniy faollik darajasi yuqori bo‘lgan talabalar GPA (akademik
reyting) bo‘yicha boshqalarga qaraganda yuqoriroq natijalarga ega bo‘lgan.
Shuningdek, guruhli mashg‘ulotlar orqali ijtimoiy muloqot, jamoaviy ish
ko‘nikmalari, sog‘lom raqobat muhitida harakat qilish, muvozanatli fikrlash
qobiliyati shakllanadi.
O‘zbekiston tajribasida talabalarning jismoniy faolligini oshirish borasidagi
amaliy ishlar
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
211
O‘zbekiston Respublikasi sog‘lom avlodni tarbiyalash va yoshlarda sog‘lom
turmush tarzini shakllantirish masalasiga katta e’tibor qaratmoqda. Bu borada ta’lim
muassasalarida, xususan, oliy o‘quv yurtlarida qator amaliy chora-tadbirlar amalga
oshirilmoqda.
Qonunchilik asosida sport va jismoniy tarbiyani rivojlantirish
“Jismoniy tarbiya va sport to‘g‘risida”gi Qonun (2021-yil) asosida sport va
jismoniy faollik davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri etib belgilandi.
Prezident farmonlari, qarorlari orqali ta’lim tizimida sog‘lom turmush va
jismoniy faollikni targ‘ib qilish choralari ko‘rilmoqda.
OTMlarda sport inshootlarini rivojlantirish
Ko‘plab universitet va institutlarda yangi sport zallari, yugurish yo‘laklari,
trenajyor xonalari qurilmoqda yoki ta’mirlanmoqda.
“Universiada”, “Talabalar sport haftaligi” kabi ommaviy sport tadbirlari
muntazam ravishda o‘tkaziladi.
Talabalar o‘rtasida sog‘lom turmushni targ‘ib etuvchi tadbirlar
Har yili “Sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish oyligi” doirasida seminarlar,
sport musobaqalari, yurishlar, flesh-moblar o‘tkaziladi.
Jismoniy faollikni hayot tarziga aylantirish bo‘yicha psixologik, tibbiy va
pedagogik qo‘llab-quvvatlov tadbirlari tashkil qilinmoqda.
Yoshlar siyosati doirasidagi tashabbuslar
“Yoshlar daftari” va “Talabalar daftari” orqali sportga qiziqqan talabalarni
qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari yaratilgan.
Sport kiyimlari, trenajyorlar, to‘garaklarga a’zolik xarajatlari qoplab
berilmoqda.
5. Ta’lim dasturlarida jismoniy faollikka e’tibor
OTMlarda jismoniy tarbiya fani majburiy fan sifatida saqlab qolingan.
Interaktiv mashg‘ulotlar, ochiq darslar orqali sportga bo‘lgan qiziqish
oshirilmoqda.
Universitetlararo sport hamkorliklari
OTMlar o‘rtasida sport musobaqalari, sport festivallari, turnirlar o‘tkazilishi
orqali ijtimoiy integratsiya ham kuchaymoqda.
Xalqaro
talabalar
sport
musobaqalarida
qatnashish
imkoniyatlari
kengaymoqda.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
212
Xulosa
Talabalar orasida jismoniy faollik darajasining yetarli bo‘lmasligi nafaqat
ularning sog‘lig‘i, balki o‘quv faoliyati, ijtimoiy hayoti va kelajakdagi mehnat
faoliyatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bugungi kunda jismoniy tarbiya va sog‘lom
turmush tarzini shakllantirish, jismoniy faollikni muntazam ravishda qo‘llab-
quvvatlash yoshlar salomatligini mustahkamlashda muhim omil hisoblanadi.
Maqolada ko‘rib chiqilganidek, jismoniy faollik darajasiga ijtimoiy-psixologik
omillar, infratuzilma holati, ta’lim tizimidagi yondashuvlar va talabalar
motivatsiyasi bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Talabalar o‘rtasida sog‘lom raqobat muhitini
yaratish, sport tadbirlarini ko‘paytirish, jismoniy faollikni hayot tarziga aylantirish,
sport bilan shug‘ullanishga keng sharoit yaratish orqali bu darajani oshirish mumkin.
Davlat tomonidan yaratilayotgan sharoitlardan samarali foydalanish, sportni
ommalashtirishga doir dasturlarni universitetlar darajasida faol tatbiq etish hamda
talabalar o‘rtasida sog‘lom hayot falsafasini keng targ‘ib qilish orqali kelajakda
jismoniy va ma’naviy yetuk avlodni shakllantirish mumkin bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Jismoniy tarbiya va sport to‘g‘risida”gi
Qonuni, 2021-yil.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-6099-son Farmoni, 2020-
yil – “Sog‘lom turmush tarzini keng targ‘ib qilish va jismoniy faollikni oshirish
bo‘yicha chora-tadbirlar”.
3.
Karimov, I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – T.:
Ma’naviyat, 2008.
4.
Jumaniyozov, J. “Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi”. – T.:
O‘qituvchi, 2019.
5.
Qosimova, D., G‘afforov, A. “Sport va yoshlar psixologiyasi”. –
Toshkent, 2021.
