M1 VEHICLES IN DIFFERENT ENVIRONMENTS ANALYSIS AND PARAMETERS OF BRAKING LEARN

“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN

UZBEKISTAN” JURNALI

VOLUME 2, ISSUE 3, 2024. MARCH

ResearchBib Impact Factor: 8.654/2023 ISSN 2992-8869

377

M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI TURLI MUHITLARDA

TORMOZLANISHINI TAHLIL QILISH VA PARAMETRLARINI

O‘RGANISH

Abduqahorov No‘monbek Oybek o‘g‘li

Termiz muhandislik - texnologiya instituti magistranti

abduqahorovnomonbek@gmail.com

Turdialiyev Jonibek Xusinovich

Denov 3-son kasb-hunar maktabi Ishlab Chiqarish ta’lim ustasi

turdaialiyevjonibek713@gmail.com

Mo‘minov Nurali Ro‘zibayevich

Denov 3-son kasb-hunar maktabi Ishlab Chiqarish ta’lim ustasi

nuralimominov377@gmail.com

Anotatsiya

. Ushbu maqolada tormozlash jarayonining eksperimental

tadqiqotlar natijalari, xususan parametrlari, keltirilgan ya'ni barqaror holat
sekinlashuv qiymatlari va uning ko‘tarilish vaqti avtomobilning haqiqiy
yuklanganlik holati, blokirovkaga qarshi tormoz tizimi (ABS) mavjudligi (yo‘qligi),
yo‘l qoplamasining turi va holati, shuningdek, transport vositasi va yo‘l yuzasi
o‘rtasidagi bog‘lovchi element shinalarning holati shuningdek mavsumiylikni
meteorologik sharoitga qarab tavsiflanishi.O‘rganilayotgan qiymatni aniqlovchi
matematik modellar taqdim etilgan va ularning amaliy ahamiyati tasvirlangan.
Yo‘lni Yo‘lni xususiyatlarini o‘rganish metodologiyasini aniqlashtirishning
amaliyligi asosiy hisoblash usullariga tuzatish koeffitsientlarini kiritish orqali yo‘l-
transport hodisalari yo‘l-transport jarayonida topilmalarning ishonchliligi va
ob'ektivligini oshirishga qaratilgan ko‘rsatmalar berilgan.

Kalit so‘zlar

. Tormozlash, transport, shinalarning holati, vaqtning ortishi,

kuz-qish, bahor-yoz, Tadqiqot, hisoblash.

Kirish.

Yo‘l xarakati xavfsizligini taminlash avtomobil transporti

faoliyatining eng muxim muammollaridan biridir. Har yili O‘zbekiston Respublikasi
yo‘llarida minglab odamlar xalok bo‘ladi, bir necha minglab odamlar jarohatlanadi
va davlat ko‘plab iqtsodiy zarar ko‘radi. Ichki ishlar vazirligi maʼlumotlariga koʻra

“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN

UZBEKISTAN” JURNALI

VOLUME 2, ISSUE 3, 2024. MARCH

ResearchBib Impact Factor: 8.654/2023 ISSN 2992-8869

378

, 2021-yil davomida Oʻzbekistonda 10 001 ta yoʻl-transport hodisasi rasman qayd
etilgan boʻlib, ularda 2 426 kishi jabrlangan, 9 230 kishi turli darajadagi tan
jarohatlari olgan. 2022-yilda yo‘l-patrul xizmati xodimlarining statistik
malumotlariga ko‘ra 9902 ta yo‘l transport hodisasi sodir bo‘lgan ularda 2086 kishi
halok bo‘lgan va 2356 kishi jarohatlangan.[19,20,21]

2023-yilning dastlabki 7 oyida

O‘zbekiston hududida 4772 ta yo‘l-transport hodisasi qayd etilgan. Bu haqda Oliy
Majlis Senatining Mudofaa va xavfsizlik masalalari qo‘mitasi raisi Qutbiddin
Burhonovning “Xalq so‘zi” gazetasining 5-sentabrda chop etilgan maqolasida aytib
o‘tilgan[23]. Shu jumladan Surxandaryo viloyatida mingdan ortiq Yo‘l transport
xodisalari yuz bergan ko‘plab insonlarning jaroxat olishiga va halok bo‘lishiga
sabab bo‘lgan. Yo‘l harakati xavfsizligini ta'minlash bo‘yicha shunday chora-
tadbirlardan biri (YTH) yo‘l harakati hodisalar (YTH) sabablarini o‘rganishdir.
Mutaxassislar bu masala bilan avtotexnik ekspertiza davomida shug‘ullanishadi.
Xususan, O‘zbekiston hududida avtohalokat oldingi va avtohalokat davomida
haydovchining texnik qobiliyatiga ega yoki yo‘qligi haqidagi savollarni tekshirish
va javob berish baxtsiz hodisalarning oldini olish va uning xatti-harakatlari yo‘l
harakati qoidalari talablariga javob beradimi yoki yo‘qligini aniqlash imkonini
beradi [22].

Tadqiqot metodologiyasi.

M1 toifali avtomobil tormozlash jarayonining

parametrlarini hisobga olgan holda hisoblash usullari Hozirgi kunda mavjud ekspert
amaliyotida bir qator muhim kamchiliklar mavjud ayniqsa, avtomobilning barqaror
sekinlashishi va favqulodda tormozlanish vaqtida uning vaqtini ko‘payib ketishi.
Hozirgi vaqtda mutaxassislar baxtsiz hodisalarni tekshirish uchun qiymatlarni
tanlashning bir nechta variantlariga ega.

* Baxtsiz hodisa sodir bo‘lgan sharoitlarga teng bo‘lgan jarayonda

sertifikatlangan asbob va o‘lchash moslamalari yordamida to‘liq ko‘lamli tajriba
o‘tqazish.
O‘zbekistonda hozirgi vaqtda ekspert amaliyotida qo‘llanilayotgan transport
vositasining barqaror sekinlashuvining me'yoriy (o‘rtacha) qiymatlarini va uning
ko‘tarilish vaqtini qo‘llash masalasi avtotransport parkining sifat va miqdoriy
o‘zgarishi bilan bog‘liq holda juda dolzarbdir.Eksperimental tadqiqotning maqsadi
barqaror sekinlashuvning omillari va o‘lchangan qiymatlari va uning ko‘tarilish
vaqti o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash, shuningdek, yo‘l-transport hodisalarini
tekshirish paytida qiymatlarni taxlil qilish uchun matematik modellarni olish [17].

“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN

UZBEKISTAN” JURNALI

VOLUME 2, ISSUE 3, 2024. MARCH

ResearchBib Impact Factor: 8.654/2023 ISSN 2992-8869

379

Adabiy

manbalar

tahlili

asosida

barqaror

holatdagi

sekinlashuv

qiymatlarining shakllanishiga ta’sir etuvchi, avval o‘rganilmagan eng muhim
omillar va uning ko‘tarilish vaqti aniqlandi. [2, 3, 11] va zamonaviy izlanishlardagi
ishlar[1, 4, 7, 13, 12, 18]. Aprior tartiblash usulidan foydalangan holda mualliflar
ushbu qiymatlarga eng muhim omillarning ta'sirini aniqladilar, masalan:
avtomobildagi haqiqiy yuklanganlik, blokirovkaga qarshi tormoz tizimi mavjudligi
(yo‘qligi),. yo‘l qoplamasi turi,holati va meteorologik sharoitga qarab shinalarning
mavsumiyligi. Ushbu tadqiqotda ushbu bilim sohasidagi vakolatli mutaxassislar
ishtirok etdilar va 95% ishonch bilan ta'kidlash mumkinki, ularning o‘rganilayotgan
omillarning ta'sir darajasi bo‘yicha fikrlari (1-rasm) W = 0,71 muvofiqlik
koeffitsientiga mos keladi.

x

1

x

2

x

3

x

4

x

5

x

8

x

7

x

10

x

9

x

6

1.1-rasm.Barqaror sekinlashuv qiymatiga ta’sir etuvchi omillarning

daraja grafigi

Rejalashtirilgan tajribani ishlab chiqish, dastlabki ma’lumotlarni qayta ishlash

va bu ishda olingan natijalarni tahlil qilish StatGraphics statistik paketi yordamida
amalga oshirildi [5,17]. Eksperimental tadqiqotlar kunduzi Termiz shahar hududida
o‘tkazildi. Yo‘l uchastkasi tekis asfalt-beton qoplamaga ega. Tajribalarda
O‘zbekistonda ishonchli faol tormoz tizimiga ega M1 toifali eng ishonchli
avtomobillar, masalan, cobalt, tracer, lacetti, nexia3, spark kabi avtomobillar
ishtirok etdi.

Qiymatlarni aniqlash uchun barqaror sekinlashuv va uning ko‘tarilish vaqti

bo‘yicha “Effekt-02” mahkamlash moslamalari shaklidagi o‘zgarishlarni hisobga

228
232

“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN

UZBEKISTAN” JURNALI

VOLUME 2, ISSUE 3, 2024. MARCH

ResearchBib Impact Factor: 8.654/2023 ISSN 2992-8869

380

olgan holda “Passajiravtotrans” SPb DUK tomonidan taqdim etilgan “Meta” ilmiy-
ishlab chiqarish korxonasining attestatsiyadan o‘tgan o‘lchov vositasidan
foydalanilgan. [6, 15, 16]. Tajriba ikki bosqichdan iborat edi - har xil harorat rejimi
va sharoitlari bilan "bahor-yoz" va "kuz-qish" davri. Regressiya modellari
tavsifining adekvatligini ta'minlash maqsadida tajriba yo‘l va meteorologik sharoit
va yil fasliga qarab 2 ta namunaga bo‘lingan, ya'ni "bahor-yoz" va "kuz-qish". Har
bir namunada 24 turdagi - "kuz-qish" va 25 - "bahor-yoz" to‘liq faktorli eksperiment
(TFE) barqaror holat sekinlashuvining kirish parametrlari uchun ysd va uning
ko‘tarilish vaqti uchun o‘tkazildi. Tajribani matematik qayta ishlash natijalariga
ko‘ra, barqaror holatdagi sekinlashuv qiymatlarining matematik modellari va uning
ko‘tarilish vaqti aniqlandi, buning natijasida M1 toifali aniq transport vositasi uchun
ushbu qiymatlarni hisoblash mumkin bo‘ldi, 1-jadvalda keltirilgan.

1-jadval. Avtotransportning barqaror sekinlashuvi parametrlari va uning "kuz-

qish" va "bahor-yoz" davrida ortish vaqti uchun matematik modellar.

o‘lchash regretsiya tenglamasi Aniqlash

koeffitsienti,R2

y=f(x)

__________________________________________________________________

Y

sd(a-w)

=3.37048+0.885714x

1

+0.40653x

2

+

91.2%

+0.758857x

3

+0.1985x

1

x

3

-0.14033x

1

x

4

-

0.74975(x

2

)

2

-0.95175x

1

(x

2

)

2

"kuz-qish" davrida M
toifasining barqaror
__________________________________________________________________
sekinlashuvi y

sd

va

y

tr(a-w)

=0.156262+0.-487381x

1

+0.02625x

2

+

uning ko‘tarilish vaqti y

tr

0.0112619x

3

-0.00288889x

4

+0.01125x

1

x

2

+

0.002x

1

x

3

-0.02275(x

2

)

2

+0.00875x

2

x

3-

99.7%

0.02975x

1

(x

2

)

2

-0.0015x

1

x

2

x

3

“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN

UZBEKISTAN” JURNALI

VOLUME 2, ISSUE 3, 2024. MARCH

ResearchBib Impact Factor: 8.654/2023 ISSN 2992-8869

381

Y

sd(sp-s)

=5.60057+0.666579x

2

+0.208489x

3

-

0.320513x

1

x

2

+0.0695625x

1

x

4

+0.0536875x

1

x

5+

0.477422(x

2

)

2

-0.112763x

2

x

3

+0.106088x

2

x

5

+

93.2%

0.0601875x

3

x

4

-0.102232(x

4

)

2

-0.195328x

1

(x

2

)

2+

0.0672657x

1

x

2

x

4

+0.225684x

1

x

2

x

5

-0.268542(x

4

)

3

"bahor-yoz" davrida
M_________________________________________________________________
toifasining barqaror
sekinlashuvi y

sd

va

Y

sd(sp-s)

=0.274783+0.0262522x

1

+0.0169398x

2

+

uning ko‘tarilish vaqti y

tr

0.003388616 x

3

– 0.0046875 x

4

+0.0024442 x

5

-

0.0106125 x

1

x

2

-0.0038125x

1

x

3

+0.001375x

1

x

4

+

0.0144844(x

2

)

2

-0.0031125x

2

x

3

-0.001875x

3

x

4

-

97.7%

0.00660937x

1

(x

2

)

2

-0.00615937x

1

x

2

x

3

-0.007125

X

1

x

2

x

4

+0.00139688 x

1

x

2

x

5

+0.00125 x

1

x

3

x

4

-

0.00514687 x

2

x

3

x

4

TAHLIL VA NATIJALAR MUHOKAMASI

Sinov tadqiqot sifati natijasida

ushbu modellarning amaliy ahamiyati ularning barqaror sekinlashuvini va o‘lchov
asbobi yordamida uning ortish vaqtini o‘lchash mumkin bo‘lmaganda
foydalanishdadir. Eksperimental ma'lumotlar asosida o‘rganilayotgan qiymatlarga
omillarning ta'siri tahlil qilindi va tajriba va tavsiya etilgan qiymatlar o‘rtasidagi
qiyosiy tahlil o‘tkazildi. Qiyosiy tahlil namunasi 2, 3, 4-rasmlarda keltirilgan.

m/s

2

“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN

UZBEKISTAN” JURNALI

VOLUME 2, ISSUE 3, 2024. MARCH

ResearchBib Impact Factor: 8.654/2023 ISSN 2992-8869

382

Avtomobilning haqiqiy yuklanganligi %

bahor

butun mavsum toshli shag‘l

yo‘llarda

ishqalanishda

ARSRIJI Rov018/2011

1.2-rasm φ ≈ 0,75 da barqaror sekinlashuvning eksperimental va normativ
(o‘rtacha) qiymatlari va ABS tizimining mavjudligi qiyosiy tahlili.

Bu yerda va keyin RoV transport vositalarini tartibga solish, ARSRUJI
O‘zbekistonda sud tergovi ilmiy tadqiqot institutini anglatadi.

bahor

butun mavsum toshli shag‘l

yo‘llarda

ishqalanishda

ARSRIJI Rov018/2011

1.3-rasm φ ≈ 0,25 da barqaror sekinlashuvning eksperimental va normativ

(o‘rtacha) qiymatlarini va ABS tizimining mavjudligini qiyosiy tahlili.

2.

0

2.

0

2.

0

“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN

UZBEKISTAN” JURNALI

VOLUME 2, ISSUE 3, 2024. MARCH

ResearchBib Impact Factor: 8.654/2023 ISSN 2992-8869

383

1.4-rasm. φ ≈ 0,75 da barqaror sekinlashuvning eksperimental va normativ
(o‘rtacha) qiymatlarining qiyosiy tahlili va ABS tizimi va 250 kg da haqiqiy
yuklanish mavjudligi

Tahlillarga ko‘ra, qiymatlardagi farq o‘rtacha 36% dan ko‘proq ekanligini

ko‘rish mumkin, shuning uchun ekspertlarning xulosalaridagi farq, masalan
avtohalokat paytida transport vositasining tezligi bir xil diapazonda farq qilishi
mumkin bu esa o‘rganilayotgan masalaning ishonchliligi yo‘qligiga va avtomobil
texnik ekspertizasini ishlab chiqarishda avariyaning haqiqiy sababini aniqlashga olib
keladi.

Shunday qilib, eksperimental natijalarni tahlil qilish jarayonida mualliflar

asosiy hisoblangan bog‘liqliklarning o‘rganilgan omillarini hisobga olgan holda,
barqaror holatdagi sekinlashuv qiymatini va uning ko‘tarilish vaqtini to‘g‘rilash
uchun K

jsd

va K

tr

koeffitsientlarini joriy etishning amaliyligini asosladilar YTHni

tekshirishda avtomobil mutaxassislari tomonidan qo‘llaniladi

M1 toifali avtomobillar uchun K

jsd

barqaror sekinlashuvining o‘rtacha tuzatish

omillari va uning ko‘tarilish vaqti K

tr

misollari 2 va 3-jadvallarda keltirilgan.

2-jadval. 20% yukda M1 toifali avtomobilning barqaror holatdagi

sekinlashuvini to‘g‘irlovchi K

jsd

koeffitsienti yo‘l qoplamasining turi

xolati/ishqalanish koieffitssenti φ

4
.

9

4
.

9

4
.

9

4
.

9

4

“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN

UZBEKISTAN” JURNALI

VOLUME 2, ISSUE 3, 2024. MARCH

ResearchBib Impact Factor: 8.654/2023 ISSN 2992-8869

384

2-jadval

ABS li holatda

Mavsumiy

balon turi

Quruq

asfalt/0.75

Ho‘l asfalt

/0.45

Qor bilan

qoplangan

asfalt/0.25

Quz bilan

qoplangan

asfalt/0.15

Yozda

1.2

1.7

-

-

Hamma

mavsum

1.0

1.4

0.8

2.1

Ishqalanishda

0.9

1.2

2.0

2.7

Tosh shag‘al

yo‘lda

0.9

1.2

1.2

2.7

3- jadval

ABS siz holatda

Mavsumiy

balon turi

Quruq

asfalt/0.75

Ho‘l asfalt

/0.45

Qor bilan

qoplangan

asfalt/0.25

Muz bilan

qoplangan

asfalt/0.15

Yozda

1.2

1.7

-

-

Hamma

mavsum

0.9

1.3

0.7

2.0

Ishqalanishda

0.9

1.2

1.1

2.1

Tosh shag‘al

yo‘lda

0.9

1.2

1.0

2.2

XULOSA VA TAKLIFLAR

Tadqiqot jarayonida qiyosiy tahlil yordamida

me’yoriy (o‘rtacha) va eksperimental qiymatlar, qiymatlarning shakllanishiga ta’sir
etuvchi omillarning kompleks ta’siri, avtomobilning barqaror holati hamda uning
ko‘tarilish vaqti asoslanadi. M1 kategoriyali avtomobil yordamida to‘liq miqyosda
eksperiment o‘tkazishda ko‘zda tutilgan qiymatlarni aniqlash imkonini beradi. Stabil
holatdagi sekinlashuvning tuzatuvchi omillari va vaqti uning ko‘tarilishi aniqlandi,
ular yordamida hisoblash usullarini aniqlashtirish taklif qilindi haydovchining
texnik imkoniyatlarini o‘rganishda baxtsiz hodisalarni oldini olish va baxtsiz

“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN

UZBEKISTAN” JURNALI

VOLUME 2, ISSUE 3, 2024. MARCH

ResearchBib Impact Factor: 8.654/2023 ISSN 2992-8869

385

hodisalar takrorlamaslik uchun O‘zbekiston Respublikasining yo‘l harakati
qoidalariga rioya qilishni o‘rnatish. Avtotexnik ekspertiza bo‘yicha ekspert
xulosasining ishonchliligi,avariyalarni oydinlashtirish uchun hisoblash usullarini
aniqlashtirishga imkon beruvchi eksperimental tadqiqot mutaxassislarga yo‘l
harakati holatining haqiqiy sabablarini aniqlash, shuningdek, vaziyatni yaxshilash
imkonini beradi degan xulosaga kelinadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1.

Brylev IS 2015 Reconstruction of accidents on the parameters of the braking

process of twowheeled motor vehicles: cand. thesis (St. Petersburg)
2.

Grigoryan V G 1995The use of vehicle braking parameters in expert practice:

method. recommendations for experts(Moscow: VNIISE)
3.

Evtyukov S A, Puchkin VA 2017Judicial autotechnical examination of road

accidents(St Petersburg: Petropolis Publishing House)
4.

Kurakina EV 2014 Scientific and methodological support autotechnical

expertise, taking into account the technical condition of the vehicle and the road
environment: cand. thesis (St. Petersburg)
5.

Official website of StatGraphics centurion 182019 Retrieved from:

http://www.statgraphics.com
6.

Official website of the research and production company Meta2019 Retrieved

mode: http://www.meta-moscow.ru/
7.

Podoprigora NV Method of determining the parameters of the process of

braking vehicles in the reconstruction and examination of road accidents: cand.
thesis (St. Petersburg)
8.

Indicators

of

the

state

of

road

safety2019

Retrieved

from:

http://www.gibdd.ru/stat
9.

Stepina PA 2010 Development of methods for improving the autotechnical

examination of road accidents: cand. thesis (St. Petersburg)
10.

Road safety strategy in the Russian Federation for 2018-2024Retrieved from:

http://government.ru/

11.

Sheraliyevich P. B., Chori o‘g‘li X. A. HAYDOVCHILAR, YO

‘LOVCHILAR VA PIYODALARNING YO ‘LLARDA YURISH MA’DANIYATI
//Proceedings of Scientific Conference on Multidisciplinary Studies. – 2024. – Т. 3.
– №. 2. – С. 30-34.

“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN

UZBEKISTAN” JURNALI

VOLUME 2, ISSUE 3, 2024. MARCH

ResearchBib Impact Factor: 8.654/2023 ISSN 2992-8869

386

12.

Tadeev V2011 Calculation of the movement of the tricycle during the

autotechnical examination of road accidents: cand. thesis (Vladikavkaz)
13.

Faxriddin B., No‘monbek A. ABS SISTEMASI BILAN JIHOZLANGAN

M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNING TORMOZ SAMARADORLIGINI
MATEMATIK NAZARIY TAHLILI //International journal of scientific researchers
(IJSR) INDEXING. – 2024. – Т. 4. – №. 1. – С. 333-337.

14.

Abduraximovich Q. S., Urazovich C. B., Djurayevna S. N. TERMIZ

SHAHRIDA MAVJUD BO ‘LGAN AVTOBUS BEKATLARINING TAHLILI
//International journal of scientific researchers (IJSR) INDEXING. – 2024. – Т. 4. –
№. 2. – С. 13-18.

15.

Chori o‘g‘li X. A., Eshpulatovich I. H. AI-80 BENZINNING

AVTOMOBILLARGA SALBIY TA’SIRLARINI TAHLIL QILISH //Proceedings
of Scientific Conference on Multidisciplinary Studies. – 2024. – Т. 3. – №. 3. – С.
17-21.

16.

Dobromirov V, Dotsenko S, Verstov V, Volkov S. 2017 Methods of

Examination20143-150
17.

Sheraliyevich P. B., Urazovich C. B. Shahar Aholisini Jamoat Transportida

Tashishda Harakat Muntazamligini Oshirish Yo ‘Llari (Termiz Shahar 15-Yo
‘Nalishli Avtobus Misolida) //Open Academia: Journal of Scholarly Research. –
2024. – Т. 2. – №. 2. – С. 35-38.

18.

https://www.norma.uz

19.

https://www.daryo.uz

20.

https://www.kun.uz

21.

https://www.lex.uz

22.

Xalq so‘zi” gazetasi

23.

Faxriddin B., No‘monbek A. ABS SISTEMASI BILAN JIHOZLANGAN M1

TOIFALI

AVTOMOBILLARNING

TORMOZ

SAMARADORLIGINI

MATEMATIK NAZARIY TAHLILI //International journal of scientific researchers
(IJSR) INDEXING. – 2024. – Т. 4. – №. 1. – С. 333-337.

24.

Abduraximovich Q. S., Urazovich C. B., Djurayevna S. N. TERMIZ

SHAHRIDA MAVJUD BO ‘LGAN AVTOBUS BEKATLARINING TAHLILI
//International journal of scientific researchers (IJSR) INDEXING. – 2024. – Т. 4. –
№. 2. – С. 13-18.