“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
103
YURAK FAOLIYATI NAZARIYASI
Davlatova M.I., Kozimov A.O
.(Toshkent tibbiyot akademiyasi 2 kurs
talabasi, Toshkent tibbiyot akademiyasi 2 kurs talabasi),
Ishandjanova S.X.
(TTA Gistologiya va tibbiy biologiya kafedrasi katta
uqituvchisi)
Annotatsiya
: Bugunga kelib tibbiyot juda tez suratlarda rivojlanganini o’z
ko’zlarimiz bilan ko’rishimiz mumkin. Shunga yarasha uning bilimiga bo’lgan
e’tibor va talab ham ortmoqda. Barcha insonlar o’z tanasida qanchalar ko’p,
murakkab va muhim organ va sistemalar borligini bilishi kerak. Bulardan biri inson
organizmi uchun eng muhim bo’lgan qon aylanish sistemasining markaziy organi
bo’lgan yurakdir. Yurak- juda murakkab tuzilgan va juda katta vazifani bajaruvchi
organ hisoblanadi. Bu maqolada yurakning tuzilishi, inson tanasida joylashuvi,
uning faoliyati, va faoliyati buzilishidan kelib chiqadigan xavfli kasallikar haqida
so’z boradi.
Аннотация
: Сегодня мы можем своими глазами увидеть, что медицина
очень быстро развивалась в картинках. Соответственно, возрастает и
внимание и востребованность его знаний. Все люди должны знать, сколько
сложных и важных органов и систем находится в их организме. Одним из них
является сердце – центральный орган системы кровообращения, имеющий
важнейшее значение для организма человека. Сердце – орган, имеющий очень
сложное строение и выполняющий очень важную задачу. В данной статье
рассказывается о строении сердца, его расположении в организме человека,
его деятельности, а также об опасных заболеваниях, вызванных его
нарушением работы.
Abstract
: Today we can see with our own eyes that medicine has developed
very quickly in pictures. Accordingly, the attention and demand for his knowledge
increases. All people should know how many complex and important organs and
systems are in their div. One of them is the heart, the central organ of the
circulatory system, which is of utmost importance for the human div. The heart is
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
104
an organ that has a very complex structure and performs a very important task. This
article talks about the structure of the heart, its location in the human div, its
activity, as well as dangerous diseases caused by its dysfunction.
Kalit so’z: Yurak, arteriya, aorta, cor, cardium, trikuspid, bikuspid, septum,
endokard, miokard, epikard, miofibrillar, miyofelament, sarkomer, Yurak ishemik
kasalligi,
KIRISH
Yurak-qon tomir tizimi) organizmdagi barcha hujayralarga ozuqa moddalar va
kislorod yetkazib beradi. U butun tana bo’ylab yuradigan qon tomirlar va uni qon
tomirlar bo’ylab haydaydigan organ - yurakdan iborat. Qon tomirlari tizimi daraxtga
o’xshaydi: ”magistral”-asosiy arteriya (aorta)-kichikroq tomirlarga olib keladigan-
yirik arteriyalarga shoxlanadi. Eng kichik arteriyalar kapillyar tarmoq deb
nomlanuvchi mayda tomirlar tarmog’ida tugaydi.
Odam qon aylanish tizimiga quyidagi doiralar kiradi:
Kichik qon aylanish doirasi- yurak va o’pkalar orasidagi qon oqimini vujudga
keltiradi.Katta qon aylanish doirasi- odam tanasining barcha qismiga qonning
borishini va yurakka qaytib kelishini ta’minlaydi.
Koronar (tojsimon) doira -qat’iy ravishda yurakni qon bilan ta’minlaydi.
YURAK
Yurak- (lotincha: cor, grekcha: cardium), maxsus yurak mushak to’qimasidan
tuzilgan bo’lib, u yurakning qon aylanish tizimida nasos kabi ishlashiga imkon
beradi. Inson yuragi to’rtta kameraga bo’lingan. Yurakning har ikkala tomonida
bittadan bo’lmacha va qorincha joylashgan. Bo’lmachalar qonni qabul qiladi,
qorinchalar esa qonni haydab chiqaradi.
Qadim zamonlardan beri yurak tanani tushunishda muhim rol o’ynagan.
Miloddan avvalgi IV asrda yunon faylasufi Arastu yurakni jo’ja embrionlari
haqidagi kuzatishlariga ko’ra , birinchi bo’lib shakllangan tananing eng muhim
organi ekanligini aniqladi. Bu aql, harakat va hissiyot maskani - issiq, quruq organ
deb ta’riflagan. Aristotel uni tanadagi hayotiylik markazi bo’lgan uch kamerali
organ deb ta’riflagan.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
105
MORFOLOGIYASI
Yurak mushtdek kattalikdagi organ bo’lib, har bir insonning yuragi biroz
boshqacha o’lchamda. O’rtacha kattalar yuragi taxminan 10 untsiyani tashkil qiladi.
Yurakning og’irligi tananing o’lchamiga va jinsga qarab bir oz ko’proq yoki bir oz
kamroq bo’lishi mumkin. Yurak butun tanamizda qonni haydaydi. Bu qon aylanish
tizimimizning asosiy organi. Mushaklar va to’qimalar bu kuchli organni tashkil
qiladi.Yuragimizning to’rtta mushakli bo’limi (kamerasi) mavjud bo’lib, ular qonni
ko’chirishdan oldin qisqa vaqt ichida ushlab turadi. Elektr impulslari yuragimizga
ta’sir etib, qonni bu kameralar orqali harakatga keltiradi. Asab tizimi: Bizning asab
tizimimiz yurak urish tezligini nazorat qilishga yordam beradi. U yurakning dam
olish vaqtida sekinroq va stress paytida tezroq urishini bildiruvchi signallarni
yuboradi. Endokrin tizimi: Bizning endokrin tizimimiz gormonlarni yuboradi.
Ushbu gormonlar qon tomirlarimizni torayishi yoki kengayishini aytadi, bu bizning
qon bosimimizga ta’sir qiladi. Qalqonsimon bezimizdagi gormonlar ham
yuragimizni tezroq yoki sekinroq urishini boshqarish mumkin.
Yurak qismlari binoning qismlariga o’xshatib qarasak. Devorlar, xonalarga
o’xshash kameralar, xonalarning eshiklari kabi ochiladigan va yopiladigan
klaponlar. Bino orqali o’tadigan elektr energiyasi kabi elektr o’tkazuvchanlik tizimi.
Yurak devorlari- bu butun tanamizga qon yuborish uchun qisqaradigan (siqib
chiqaradigan) va bo’shashadigan mushaklar. Septum deb ataladigan mushak
to’qimasi qatlami yurak devorlarini chap va o’ng tomonlarga ajratadi. Yurak
devorlari 3 ta qavatdan iborat:1) Endokard:ichki qavat, 2)Miyokard:mushakli, o’rta
qavat,3) Epikard: tashqi himoya qavati. Epikard perikardning bir qatlamidir.
Perikard- bu butun yurakni qoplaydigan himoya qop. U yurakni moylash uchun
suyuqlik ishlab chiqaradi va uni boshqa organlarga ishqalanishidan saqlaydi.
Bizning yuragimizda to’rtta alohida kamera mavjud. Yuqorida ikkita xona
(bo’lmachalar) va pastki qismida ikkita(qorinchalar), yuragimizning har ikki
tomonida bittadan bor va yana yurakda bo’lmacha va qorinchalarni ajratib turuvchi
klapanlar ham mavjud. Yurak klapanlari- yurakning bir qismi bo’lib, uning ichki
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
106
qavatining (endokard) burmalaridan hosil bo’lgan, venoz va arterial yo’llarni to’sib,
bir tomonlama qon oqimini ta’minlaydigan qismi hisoblanadi.
O’ngda- uch tabaqali (yoki trikuspid), chapda-ikki tabaqali (bikuspid yoki
mitral). Qorinchalarning chiqish
joyida yarimoysimon
klapanlar
mavjud(o’ngda o’pka va chapda aortal).
Rasm-1. Yurakning ichki ko’rinishi
.
O’ng bo’lmacha: ikkita katta tomir o’ng bo’lmachaga kislorodsiz qon yetkazib
beradi. Yuqori vena kava tanamizning yuqori qismidan qon olib keladi. Pastki vena
kava pastki tanamizdan qon olib keladi. Keyin o’ng bo’lmacha qonni o’ng
qorinchamizga haydaydi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
107
O’ng qorincha: pastki o’ng kamera kislorodga ega bo’lmagan qonni o’pka
arteriyasi orqali o’pkamizga haydaydi. O’pkamiz qonni kislorod bilanto’ldiradi.
Chap bo’lmacha: o’pkamiz qonimizni kislorod bilan to’ldirgandan so’ng,
o’pka tomirlari qonni chap bo’lmachaga olib boradi. Bu yuqori kamera qonni chap
qorinchamizga haydaydi.
Chap qorincha: chap qorincha o’ngdan biroz kattaroqdir. U kislorodga
boy qonni tanamizning qolgan qismiga haydaydi. Yurak ko’krak qafasining
biroz chap tomonida joylashgan . U o’ng va chap o’pka o’rtasida joylashgan.
Chap o’pka chap ko’krak qafasidagi yurak uchun joy ochish uchun biroz
kichikroq. Ko’krak qafasi yuragimizni himoya qiladi. Yurak biroz yumaloq
qirralari bo’lgan teskari piramidaga o’xshaydi.
Rasm-2. Yurakning inson tanasida joylashishi.
Har bir insonning yuragi biroz boshqacha o'lchamda. Umuman olganda,
yuragimiz mushtimiz bilan bir xil o'lchamda. O'rtacha kattalar yuragi taxminan
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
108
10 untsiyani tashkil qiladi. Yuragimizning og'irligi tanamizning o'lchamiga va
jinsiga qarab bir oz ko'proq yoki bir oz kamroq bo'lishi mumkin.
YURAK TARAQQIYOTI.
Yurak taraqiyoti embrion rivojlanishining ikkinchi haftasida chap va o’ng tomonda,
endoderma va mezodermaning visseral varag’i orasida mezenxima hujayralarining
to’plamlaridan boshlanadi. Bu hujayralarning siljishi natijasida cho’zinchoq
naychalar-yurak kurtagi vujudga keladi. Yurak kurtagining mezenxima hujayralari
differensiallashib endoteliy hujayralariga aylanadi.Keyinchalik chap va o’ng
naychalarning o’zaro qo’shilishi natijasida yagona nay hosil bo’lib,ular devoridan
endokard vujudga keladi. Bu jarayon bilan ayni vaqtda mezodermaning visseral
varag’i yurak kurtagini pastdan o’raydi. Bu varaq mioepikardial plastinka deb
ataladi. Mioepikardial plastinka ikki xil yo’nalishda rivojlanib, plastinkalarning
naychalarga yondoshgan qismidan miokard, tashqi qatlamidan esa epikard taraqqiy
etadi. Bir qator buklanish, burilish, siqilish, va muayyan qismlarda to’siqlar hamda
kengaymalar hosil bo’lish natijasida rivojlanayotgan yurakning shakli o’zgaradi va
nihoyat u to’rt kamerali bo’lib qoladi. Yurak klapanlari endokardning
duplikaturalari sifatida rivojlanadi. Bola tug’ilgan kunidan boshlab, yuragi o’sib,
vazni orta boradi va funksiyasi o’zgaradi. Bu jarayon bola hayotining birinchi yilida,
qisman bog’cha va jinsiy balog’at yoshida juda tez sodir bo’ladi. Yangi tug’ilgan
bolaning yuragi daqiqasiga 120-140, 1-2 yoshda 110-120,
5 yoshda 95-100, 10-14 yoshda 75-90, 15-18 yoshda 65-75-marta qisqaradi
va hokazo.
GISTOLOGIYASI
Yurak gistologiyasi- Skelet mushak hujayralaridan farqli o’laroq,
kardiomiotsitlar odatda bir yadroli; ikki yoki ko’p yadroli hujayralar duch kelgan
ba’zi holatlar mavjud bo’lsada, yadrolar ham silindrsimon hujayra ichida
markazda
joylashgan.
Kardiomiotsitning
sitoplazmasi
(sarkoplazma)
hujayralarning yuqori metabolik talabini qondirish uchun ko’p miqdorda
mitoxondriyalarni o’z ichiga oldi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
109
Sarkomerlar deb nomlanuvchi kontraktil tolalarning takrorlanuvchi birliklari
mavjud. Har bir sarkomer mos ravishda aktin va miozin deb nomlanuvchi ingichka
va qalin miofilamentlardan iborat. Miofilamentlar to’plamlari (miofibrillar)
hujayralarning uzunligi bo’ylab tarqaladi. Miofilamentlar har ikki tomondan zich
Z-chiziqlari bilan chegaralangan bo’lib, ular I-tasmasi deb nomlanuvchi
hujayraning yorug’lik joylarini kesishganini kuzatish mumkin. Muntazam
takrorlanadigan qisqarish birliklari (sarkomerlar) natijasida yurak to’qimasi skelet
mushaklari to’qimalariga o’xshab, yorug’lik mikroskopida aniq chiziqli
ko’rinishga ega bo’ladi (almashinadigan I-tasmalar va qoron’u mintaqalar tufayli).
Har bir kardiomiotsit o’zining qo’shni hujayrasiga interkalatsiyalangan disklar
orqali biriktirigan. Bular hujayraning zich bo’yalgan uchlari bo’lib, ularda
desmosomalar, bo’shliqlar va fastsiya yopishganlar ko’p joylashadi. Bo’shliqlar
harakat potentsiallarini bir hujayradan ikkinchisiga
tez
o’tkazishga
imkon
beradi.
Maxsus kardiomiotsitlar Yurakning ritmik qisqarishi ongli harakatlardan
butunlay mustaqildir. Bu xususiyatni osonlashtiradigan maxsus kardiomiotsitlar
sinuatrial tugun, atrioventrikulyar tugun va Purkinje tolalaridir. O’rtacha
kaediomiotsitlardan farqli o’laroq, bu hujayralar o’z-o’zidan oqadigan ipn
kanallariga ega, bu esa oson depolarizatsiyaga olib keladi. Bundan tashqari, yurak
o’tkazuvchan to’qimalarida kontraktil to’qimalarga qaraganda kamroq miofibrillar
mavjud. Binobarin, bu hujayralarda qarshilik kamroq bo’lib, ular orqali harakat
potentsialining o’tishini osonlashtiradi. Qarshilikning kamayishi, bu hujayralar
kontraktil hamkasblariga qaraganda bir oz kengroq bo’lib, stimulning erkin
oqishini ta’minlaydi.
Gistologik qatlamlar-Undan shoxlangan tomirlar singari, yurak ham uchta
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
110
aniq gistologik qatlamga ega. Abluminal sirt epikard deb ataladi; bu ham
perikardning visseral komponentidir. Yoritgich yuzasi endikard deb ataladi
va miyokard boshqa ikki qatlam o’rtasida joylashgan mushak qatlamidir.
Endokardiya- Endokardni qon tomirlarining tunika intimasi bilan solishtirish
mumkin. U yurakning luminal yuzasini hosil qiladi va oddiy skuamoz
epiteliydan
iborat.
Endokardiyaning
chuqur
qismida
bo’shashgan
vaskulyarizatsiyalangan
biriktiruvchi
to’qimalarni o’z ichiga olgan
subendokardial to’qima joylashgan. Subendokardial to’qimalarda nervlar bilan
bir qatorda Purkinje tolalari ham mavjud. Miyokard yupqa bo’lgan joylarda
(ya’ni atrium) endokard nisbatan qalinroq bo’ladi.Miyokard- Mushakli tunika
mediasi kabi, miyokard yurakning o’rta qatlami bo’lib, ko’p miqdordagi
mushak hujayralarini o’z ichiga oladi. Skelet mushak to’qimasida mushak
hujayralarining
tarmoqanmagan
chiziqli
ko’rinishidan farqi o’laroq,
kardiomiotsitar tarmoqangan, chiziqli tarzda joyashgan. Bu qatlam juda qon
tomirlangan va kardiomiotsitlar qo’shimcha energiya manbai sifatida
glikogen granulalarini o’z ichiga oladi. Epikard- Perikard tolali ikki
qatlamli biriktiruchi qobiq bo’lib, yurakni mediastin ichida qoplaydi. Visseral
qism (yurak bilan aloqada bo’lgan) epikard deb ataladi. Bu adipotsitlar va
neyrovaskulyar to’qimalarga boy bo’lgan mezoteliy hosilasidir. Bu qatlam
yaxshi yog’langan bo’lib, qisqarish vaqtida yurakning parieta perikardga qarshi
siliq harakatlanishini osonlashtiradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
111
Rasm-3. Yurakning gistologik ko’rinishi.
YURAK FAOLIYATI
Yurak muskulli a’zo hisoblanib, uning devorlari uch qavatdan tashkil
topgan: endokard, miokard va epikard. Miokard ko’ndalamg targ’il
mushaklaridan iborat bo’lib, skelet muskullaridan fizioogik hossalari bilan farq
qiladi. Morfolagik va funksional hossalariga ko’ra, yurakning muskullari ikki
turga bo’linadi:1- bo’lmachalar va qorinchalarning tipik tolalari, 2- ritm
yetakchisi vazifasini va o’tkazuvchi tizimni hosil qiluvchi atipik tolalar.
Yurakning ko’ndalang targ’il muskullari: qo’zg’aluvchanlik, o’tkazuvchanlik,
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
112
qisqaruvchanlik
va
avtomatiya
hossalarga
ega.
Yurak
muskullari
o’tkazuvchanlik, ya’ni harakat potensiaini tola bo’ylab tarqatish xususiyatiga
ega.
Yurak avtomatiyasi. Tashqi ta’sirotlarsiz hujayraning o’zida hosil
bo’ladigan impulslar hisobiga yurak muskullarining qisqarishi yurak
avtomatiyasi deb ataladi. Agar baqa yuragini ajratib olib, ringer eritmasiga solib
qo’yilsa, u bir necha soat qisqarib turishi mumkin. Issiq qonli hayvonlar yuragi
ajratib olinib, tegishli sharoitlar yaratilsa, bir necha kun qisqarib turishi mumkin.
Yurak avtomatiyasi tabiati hozirgi kungacha to’liqligicha aniqlanmagan. Buni
isbotlovchi bir necha nazariyalar mavjud bo’lib (neyron, miogen, gormonal),
miogen nazariya to’g’ri deb hisoblanmoqda. Qo’zg’alishlarni hosil bo’lishi
atipik muskullar peysmakerlar faoliyati bilan bog’liq. Bu muskullarda
sarkoplazma o’xshash. Atipik muskullar yurakni o’tkazuvchi tizimini hosil
qiladi. Ular yurakning tugunlarida joylashgan. Yurak ritmini boshqaruvi tugun-
sinoatrial tugun hisoblanadi. U atipik hujayralar
to’plami, yuqori va pastki kavak venalarni o’ng bo’lmachaga quyilayotgan
joylar orallig’ida joylashgan. Yurak ritmini boshqaruvchi tugun-sinoatrial tugun
hisoblanadi. U atipik hujayralar to’plami, yuqori va pastki kavak venalarni o’ng
bo’lmachaga quyilayotgan joylar oralig’ida joylashgan. Atrioventrikulyar tugun
o’ng bo’lmachaning pastki-bo’lmacha va qorincha orasidagi to’siqning o’ng
qismida joylashgan. Shu tugunlardan Giss tutami boshlanadi. Giss tutami atrio-
ventrikulyar to’siqdan o’tiboq ikki tarmoqqa qorinchalar bo’ylab tarqaluvchi
o’ng va chap oyoqlarga bo’linadi. Bu oyoqchalar Purkine tolalarini hosil qilib,
qorinchalar miokardiga beradi. Atipik muskul tolalari funksional jixatdan bir xil
emas. Sinoatrial tugunning bir necha hujayralari haqiqiy peysmekrlar
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
113
hisoblanadi, ya’ni spontan o’z-o’zidan tarzda harakat potensialini yuzaga
chiqara oladi. Qolgan hujayralar esa lantent boshqaruvchilarga kiradi.
Haqiqiy va latent peysmekkerlarda ishga miokardlardan qo’zg’alish
ritmlarini hosil bo’lishi bilan farq qiladi. Bu hujayralar distola vaqtida yuqori
ion o’tkazuvchanlik xususiyatiga ega bo’lib peysmekker potensialini sekin
diastolik depolyarizatsiyasi hosil bo’lishiga olib keladi. Bu vaqtda mahalliy
tarqalmaydigan qo’zg’alish vujudga keladi. Haqiqiy peysmekerda latent
peysmekerlarga nisbatan bo’sag’a sohasi tezroq etib boradi. Bu diastolik
depolyarizatsiya sohasiga etib borishi bilan, tarqaluvchi harakat potensiali
yuzaga keladi.
Rasm-4. Yurakning o’tkazuvchi tizimi.
YURAK FAOLIYATI BUZILISHI OQIBATIDA KELIB
CHIQADIGAN KASALLIKLAR
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
114
Yurak ishemik kasalligi
Yurak ishemik kasaligi (YIK) - yurak mushaklarini kislorodga bo’gan talabi va
toj tomirlarida qon aylanishi orasidagi muvozanatni buzilishi natijasida yuzaga
keladigan yurak faoliyatining o’zgarishi hisoblanadi. Ushbu buzilish oqibatida
miokardda ishemiya yoki nekroz kuzatilib, kardioskleroz rivojlanadi. YIK ilk
bor paydo bo’lganda avj olib boruvchi toj tomirlar aterosklerozi, ba’zan esa yirik
tomirlar spazmi, ularda trombar hosil bo’lishi va koronar yetishmovchiligi
sababli surunkali qaytalanuvchi, ba’zan o’tkir kechuvchi nostabil stenokardiya
yoki miokard infarkti ko’rinishida namoyon bo’ladi.
YIK asosiy sababi aksariyat hollarda yurak toj tomirlari aterosklerozi,
ba’zan yirik tomirlar spazmi, tromb va embollar hosil bo’lishi va uning
natijasida miokardni kislorodga bo’lgan talabini qondira olmaslik hisoblanadi.
Boshqarib bo’lmaydigan xavf omillari: Bemor yoshi(YIK rivojlanish xavf
40 yoshdan keyin oshib boradi), jinsi (erkak), yurak qon- tomir kassaliklariga
nasliy moyillik ( bemorning 55 yoshgacha bo’lgan yaqin qarindoshlarida YIK,
GK va ularning asorati mavjud bo’ladi). Bemorda va uning ota-onasida lipid
almashinuvining buzilishi mavjudligi- giperxolesterinemiya (250 mg/dl yoki 6,5
mmol/l dan yuqori), gipertriglitseridemiya (200 mg/dl yoki 2,3 mmol/l va undan
ko’p), gipoalfaxolesterinemiya (34 mg/dl yoki 0,9 mmol/l) va ularni birga
kelishi, AG mavjudligi, chekish, semizlik, bemorda va ota-onasida uglevod
almashinuvining buzilishi borligi (giperglikemiya, qandli diabet), gipodinamiya
(past jismoniy faolik), psixoemotsional zo’riqish, qandli diabet, ovqatlanish
xususiyatlari, kasbi, ijtimoiy ahvoli, atrof-muhit ta’siri, siydik kislotasi
almashinuvining buzilishi (giperurikemiya). Bu omillarni va asoratlar hamda
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
115
to’satdan o’lim xavfini kamaytiradi.
Sog’lom odamda miokardning kislorodga bo’lgan talabi va uning
ta’minlanishi orasida muvozanat mavjud. Miokardning kislorodga bo’lgan
talabi oshganda toj tomirlar kengayadi, ulardagi qarshilik kamayadi, koronar
qon aylanishi sezilarli darajada oshadi (toj tomirlar zaxirasi ko’payadi) va
miokardga ko’proq qon oqib kelib uni yetarli darajada kisorod bilan
ta’minlaydi. Miokardning kislorodga talabi oshgan vaqtda toj tomirlarda qon
aylanishi monand darajada bo’lmasa ishemiya jarayoni rivojlanadi.
Yurak ishemik kasalligining tasnifi.
1
To’satdan yuz bergan koronar o’lim (yurakning birlamchi
to’xtashi)
2
Stenokardiya
2.1
Stabil zo’riqish stenokardiyasi (I dan IV gacha
bo’lgan funksional sinflarni ko’rsatish bilan)
2.2
Nostabil stenokardiya;
-
birinchi paydo bo’lgan stenokardiya;
-
zo’rayib boruvchi stenokardiya;
-
angiospastik
(spontan,
variantli,
Prinsmetall) stenokardiya;
-
infarktdan keyingi erta stenokardiya;
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
116
-
operatsiyadan keyingi erta stenokardiya.
3
Miokardning og’riqsiz ishemiyasi
4
Mikrovaskulyar stenokardiya (“X sindrom”)
5
Miokard infarkti:
-
Q tishchasi bilan - QMI;
-
Q tishchasiz - NQM.
6
Infarktdan keyingi kardioskeroz
7
Yurak ritmining buzilishi (turini ko’rsatish bilan)
8
Yurak yetishmovchiligi (shakli va bosqichini ko’rsatish
bilan)
DAVOLASH USULI
Yurak ishemik kasalligini davolash miyokardning normal qon ta’minotini
tiklash va bemorlarning hayot sifatini yaxshilashga qaratilgan. Afsuski, faqat
terapevtik muolajalar har doim ham samarali emas. Koronar arteriya bypassi,
transmiokardiyal lazer miokard revaskularizatsiyasi va koronar koroner
aralashuvlar (balon angioplastikasi, koronar arteriyani stentlash) kabi ko’plab
jarrohlik tuzatish usullari mavjud. Koronar arteriya stenozi bartaraf etilgandan
so’ng, hayot sifati sezilarli darajada oshadi, ish qobilyati tiklanadi, miyokard
infarkti va to’satdan yurak o’lim xavfi sezilarli darajada kamayadi va umr
ko’rish davomiyligi oshiriladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
117
XULOSA
Yurak- qon aylanish sistemasining markaziy organi bo’lib juda murakkab
tuzilishga ega bo’lgan organ. Nafaqat inson hayotida, balki sutemizuvchilar va
hashorotlarning hayotida ham juda muxim hisoblanuvchi organ hisoblanadi.
Yurak juda murakkab tuzilishga ega bo’lgan va juda muxim vazifalarni
bajaruvchi organ. Yurakning asosiy vazifasi esa qonni butun tanaga bosim
orqali, yuqori tezlikda yetqazish yani haydash. Yurakning faoliyatida kichik
o’zgarish ham inson hayoti uchun juda katta xavf keltirib chiqarishi mumkin.
Shu sababli yurakning barcha qismlarini yaxshi va puxta o’rganishimiz zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Q.R. To’xtaev, F.X. Azizova, M.A. Abduraxmanov, E.A. Tursunov,
Q.I. Rasulev, M.X. Raxmatov. “Gistologiya Sitologiya Embriologiya”
2.
O.T. Alyaviya, A.A. Nishanova, Sh.K. Qodirov. “Fiziologiya”
3.
A.G. Gadayev, M.Sh. Karimov, X.S. Axmedov. “Ichki Kasalliklar
Propedevtikasi”
4.
In brief: How does the blood circulatory system work? -
InformedHealth.org - NCBI Bookshelf (nih.gov)
5.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Yurak_klapanlari
6.
Heart histology: Cells and layers | Kenhub
