“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
34
TIJORAT BANKLARIDA KPI TIZIMINI JORIY ETISHDAGI
ASOSIY QIYINCHILIKLAR VA ULARNI YENGISH USULLARI
ОСНОВНЫЕ ТРУДНОСТИ ВНЕДРЕНИЯ СИСТЕМЫ KPI В
КОММЕРЧЕСКИХ БАНКАХ И СПОСОБЫ ИХ ПРЕОДОЛЕНИЯ
THE MAIN DIFFICULTIES IN THE IMPLEMENTATION OF THE
KPI SYSTEM IN COMMERCIAL BANKS AND METHODS OF
OVERCOMING THEM
Xalimkulova Umida Abdukaxarovna
AJ "Infinbank" Mustaqillik bank xizmatlari
markazi chakana amaliyotlar bo’limi boshlig’i
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tijorat banklarida KPI (Key Performance
Indicators - asosiy samaradorlik ko'rsatkichlari) tizimini joriy etishdagi asosiy
qiyinchiliklar va ularni yengish usullari ko'rib chiqiladi. Tadqiqot adabiyotlar tahlili
va mavjud amaliyotlarning tanqidiy tahlili asosida olib borilgan. Natijalar shuni
ko'rsatadiki, KPI tizimini joriy etishda eng katta qiyinchiliklar xodimlarning
qarshiligi, ko'rsatkichlarni to'g'ri tanlash va muvofiqlashtirish, shuningdek, tizimni
samarali boshqarish bilan bog'liq. Maqolada ushbu qiyinchiklarni yengish uchun bir
qator strategiyalar va tavsiyalar taklif etiladi.
Kalit so'zlar:
KPI, tijorat banklari, samaradorlik ko'rsatkichlari, boshqaruv,
bank tizimi
Аннотация:
В данной статье будут рассмотрены основные трудности
внедрения системы KPI (Key Performance Indicators - ключевые показатели
эффективности) в коммерческих банках и способы их преодоления.
Исследование было основано на анализе литературы и критическом анализе
существующих практик. Результаты показывают, что наибольшие трудности
при внедрении системы KPI связаны с сопротивлением сотрудников,
правильным подбором и координацией показателей, а также эффективным
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
35
управлением системой. В статье предлагается ряд стратегий и рекомендаций
по преодолению этих трудностей.
Ключевые слова:
KPI, коммерческие банки, показатели эффективности,
менеджмент, банковская система
Abstract:
This article will look at the main difficulties in the implementation
of the KPI (Key Performance Indicators - key performance Indicators) system in
commercial banks and ways to overcome them. The study was based on literature
analysis and critical analysis of existing practices. The results show that the greatest
difficulties in implementing the KPI system are related to the resistance of
employees, the correct selection and coordination of indicators, as well as the
effective management of the system. The article offers a number of strategies and
recommendations to overcome these challenges.
Keywords:
KPI, commercial banks, efficiency indicators, management,
banking system
KIRISH
Zamonaviy bank tizimida raqobatbardoshlikni oshirish va moliyaviy
barqarorlikni ta'minlash uchun samaradorlikni boshqarish muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Ushbu maqsadga erishishning eng samarali vositalaridan biri KPI tizimini
joriy etishdir. KPI - bu tashkilotning strategik maqsadlariga erishish yo'lidagi asosiy
ko'rsatkichlarni o'lchovchi va baholovchi tizimdir [1]. Tijorat banklarida KPI
tizimini joriy etish orqali bank faoliyatining turli yo'nalishlarini samarali boshqarish,
xodimlar mehnatini to'g'ri baholash va motivatsiya berish, shuningdek, bank
strategiyasini amalga oshirishni nazorat qilish mumkin [2].
Biroq, KPI tizimini joriy etish jarayoni ko'plab qiyinchiliklarga duch keladi.
Ushbu maqolaning maqsadi tijorat banklarida KPI tizimini joriy etishdagi asosiy
qiyinchiliklarni aniqlash va ularni yengish usullarini taklif etishdir. Bu orqali bank
rahbarlari va mutaxassislari KPI tizimini samarali joriy etish va undan maksimal
foyda olish imkoniyatiga ega bo'ladilar.
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqot adabiyotlar tahlili va mavjud amaliyotlarning tanqidiy tahlili
asosida olib borildi. Tadqiqot davomida o'zbek, rus va xorijiy manbalarda nashr
etilgan ilmiy maqolalar, kitoblar va hisobotlar o'rganib chiqildi. Shuningdek, turli
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
36
mamlakatlar tijorat banklarining KPI tizimini joriy etish bo'yicha tajribalari tahlil
qilindi.
Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, KPI tizimini joriy etish mavzusi ko'plab
olimlar va amaliyotchilar tomonidan o'rganilgan. Masalan, Kaplan va Norton [3]
o'zlarining "The Balanced Scorecard" kitobida KPI tizimining ahamiyati va uni joriy
etish usullari haqida batafsil ma'lumot berishgan. Ular KPI tizimini to'rt asosiy
yo'nalish bo'yicha ko'rib chiqishni taklif etishadi: moliyaviy ko'rsatkichlar, mijozlar,
ichki jarayonlar va o'sish hamda rivojlanish.
Rossiyalik olim Klochkov [4] esa o'zining tadqiqotida KPI tizimini joriy
etishdagi asosiy muammolarni ko'rib chiqqan. U xodimlarning qarshiligi,
ko'rsatkichlarni noto'g'ri tanlash va tizimni noto'g'ri boshqarish kabi masalalarni
asosiy qiyinchiliklar sifatida ajratib ko'rsatgan.
O'zbekistonlik olimlar Abdullaev va Qodirov [5] mahalliy tijorat banklarida
KPI tizimini joriy etish tajribasini o'rganishgan. Ular KPI tizimini joriy etishda bank
xodimlarining malakasini oshirish va zamonaviy axborot texnologiyalaridan
foydalanish muhimligini ta'kidlashgan.
Xalqaro tajribani o'rganish shuni ko'rsatadiki, KPI tizimini muvaffaqiyatli joriy
etgan banklar o'z faoliyatining samaradorligini sezilarli darajada oshirishga
erishganlar. Masalan, JP Morgan Chase banki KPI tizimini joriy etgandan so'ng o'z
operatsion xarajatlarini 15% ga kamaytirish va mijozlar mamnuniyatini 20% ga
oshirishga erishgan [6].
NATIJALAR
Adabiyotlar tahlili va mavjud amaliyotlarni o'rganish natijasida tijorat
banklarida KPI tizimini joriy etishdagi quyidagi asosiy qiyinchiliklar aniqlandi:
Xodimlarning qarshiligi: Ko'pchilik xodimlar yangi baholash tizimiga shubha
bilan qarashadi va uni o'z ish joylarini yo'qotish xavfi sifatida qabul qilishadi [4].
Ko'rsatkichlarni to'g'ri tanlash: Bank faoliyatining barcha jihatlarini qamrab
oladigan va strategik maqsadlarga mos keladigan ko'rsatkichlarni tanlash murakkab
vazifa hisoblanadi [7].
Ko'rsatkichlarni muvofiqlashtirish: Turli bo'limlar va lavozimlar uchun
ko'rsatkichlarni muvofiqlashtirish, ularning o'zaro bog'liqligini ta'minlash qiyin
bo'lishi mumkin [3].
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
37
Ma'lumotlarni yig'ish va tahlil qilish: KPI tizimi uchun zarur bo'lgan
ma'lumotlarni to'plash, qayta ishlash va tahlil qilish ko'p vaqt va resurs talab qiladi
[8].
Tizimni samarali boshqarish: KPI tizimini doimiy ravishda nazorat qilish,
yangilash va takomillashtirish murakkab jarayon hisoblanadi [4].
Texnik qiyinchiliklar: KPI tizimini avtomatlashtirish uchun zarur bo'lgan
dasturiy ta'minotni tanlash va joriy etish murakkab bo'lishi mumkin [5].
Motivatsiya tizimi bilan bog'lash: KPI natijalarini xodimlarning ish haqi va
mukofotlash tizimi bilan to'g'ri bog'lash qiyin vazifa hisoblanadi [9].
Bank madaniyatini o'zgartirish: KPI tizimini samarali ishlashi uchun bank
madaniyatini o'zgartirish, natijadorlikka yo'naltirilgan muhitni yaratish talab etiladi
[10].
Rahbariyatning qo'llab-quvvatlashi: Ba'zi hollarda yuqori rahbariyat KPI
tizimining ahamiyatini to'liq tushunmaydi yoki uni joriy etishga yetarlicha e'tibor
bermaydi [7].
Tashqi omillar ta'siri: Iqtisodiy beqarorlik, qonunchilikdagi o'zgarishlar kabi
tashqi omillar KPI tizimining samaradorligiga ta'sir ko'rsatishi mumkin [8].
TAHLIL VA MUHOKAMA
Aniqlangan qiyinchiliklarni tahlil qilish shuni ko'rsatadiki, ularning aksariyati
insoniy omil bilan bog'liq. Xodimlarning qarshiligi, rahbariyatning qo'llab-
quvvatlashi va bank madaniyatini o'zgartirish kabi masalalar KPI tizimini joriy
etishda eng muhim to'siqlar hisoblanadi. Bu esa o'z navbatida, KPI tizimini joriy
etishda faqatgina texnik jihatlarni emas, balki tashkiliy va psixologik jihatlarni ham
hisobga olish zarurligini ko'rsatadi.
Ko'rsatkichlarni to'g'ri tanlash va muvofiqlashtirish masalasi ham muhim
ahamiyatga ega. Bank faoliyatining barcha jihatlarini qamrab oladigan, lekin ayni
paytda haddan tashqari murakkab bo'lmagan ko'rsatkichlar tizimini yaratish muhim
vazifa hisoblanadi. Bu yerda Kaplan va Nortonning [3] taklif etgan Balanced
Scorecard yondashuvi foydali bo'lishi mumkin, chunki u bankning turli
yo'nalishlarini muvozanatli ravishda baholash imkonini beradi.
Ma'lumotlarni yig'ish va tahlil qilish, shuningdek texnik qiyinchiliklar
zamonaviy axborot texnologiyalari yordamida hal qilinishi mumkin. Biroq, bu yerda
ham xodimlarning malakasi va texnologiyalarni qabul qilishga tayyorligi muhim rol
o'ynaydi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
38
Motivatsiya tizimi bilan bog'lash masalasi alohida e'tiborni talab qiladi. KPI
natijalarini xodimlarning ish haqi va mukofotlash tizimi bilan to'g'ri bog'lash orqali
tizimning samaradorligini sezilarli darajada oshirish mumkin. Biroq, bu jarayonda
adolatlilik va shaffoflikni ta'minlash muhim ahamiyatga ega.
Tashqi omillar ta'sirini kamaytirish uchun esa KPI tizimini moslashuvchan
qilish, uni muntazam ravishda qayta ko'rib chiqish va yangilash zarur.
Aniqlangan qiyinchiliklarni yengish uchun quyidagi usullar va strategiyalar
taklif etiladi:
Xodimlarning qarshiligini yengish uchun keng ko'lamli tushuntirish ishlari olib
borish zarur. KPI tizimining maqsadi va afzalliklari haqida xodimlarni xabardor
qilish, ularga bu tizim bank faoliyatini yaxshilash va ularning shaxsiy rivojlanishiga
yordam berishi haqida tushuntirish muhim. Shu bilan birga, xodimlarni KPI tizimini
ishlab chiqish jarayoniga jalb qilish ham foydali bo'ladi. Bu ularga tizimni
"o'zlarniki" deb his qilish imkonini beradi. KPI tizimini bosqichma-bosqich joriy
etish, dastlab pilot loyiha sifatida sinab ko'rish ham xodimlarning qarshiligini
kamaytirishi mumkin.
Ko'rsatkichlarni to'g'ri tanlash va muvofiqlashtirish masalasini hal qilish uchun
Balanced Scorecard yondashuvidan foydalanish tavsiya etiladi. Bu yondashuv
bankning turli yo'nalishlarini muvozanatli ravishda baholash imkonini beradi. Har
bir bo'lim va lavozim uchun 3-5 tadan ortiq bo'lmagan asosiy ko'rsatkichlarni tanlash
maqsadga muvofiq. Bu ko'rsatkichlarni bankning strategik maqsadlari bilan bog'lash
muhim ahamiyatga ega.
Ma'lumotlarni yig'ish va tahlil qilish jarayonini yengillashtirish uchun
zamonaviy avtomatlashtirilgan tizimlardan foydalanish zarur. Bu jarayon uchun
mas'ul shaxslarni tayinlash va ularni tegishli ko'nikmalar bilan ta'minlash muhim.
Ma'lumotlar sifatini muntazam ravishda tekshirib borish ham tizim ishonchliligini
ta'minlaydi.
Tizimni samarali boshqarish uchun KPI tizimini boshqarish uchun maxsus
bo'lim yoki mas'ul shaxs tayinlash tavsiya etiladi. Bu bo'lim yoki shaxs muntazam
ravishda KPI natijalarini tahlil qilish va tizimni takomillashtirish bilan shug'ullanishi
kerak. KPI tizimi samaradorligini baholash uchun o'z mezonlarini ishlab chiqish
ham muhim.
Texnik qiyinchiliklarni yengish uchun bank ehtiyojlariga mos keladigan KPI
dasturiy ta'minotini tanlash zarur. Bu jarayonga IT-mutaxassislarni jalb qilish va
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
39
ularni o'qitish muhim. Tizimni bosqichma-bosqich joriy etish va xatolarni tuzatib
borish ham texnik muammolarni hal qilishda yordam beradi.
Motivatsiya tizimi bilan bog'lash masalasini hal qilish uchun KPI natijalarini
ish haqi va mukofotlash tizimi bilan bog'lash tavsiya etiladi. Biroq, bu tizim shaffof
va adolatli bo'lishi kerak. Faqat moliyaviy emas, balki nomoddiy rag'batlantirish
usullaridan ham foydalanish maqsadga muvofiq.
Bank madaniyatini o'zgartirish uchun natijadorlikka yo'naltirilgan madaniyatni
shakllantirish zarur. Rahbarlarning shaxsiy namunasi orqali KPI tizimining
ahamiyatini ko'rsatish muhim. Muntazam ravishda KPI natijalari haqida xodimlarni
xabardor qilish ham madaniyat o'zgarishiga yordam beradi.
Rahbariyatning qo'llab-quvvatlashini ta'minlash uchun yuqori rahbariyatga
KPI tizimining afzalliklarini ko'rsatish zarur. KPI natijalarini muntazam ravishda
rahbariyatga taqdim etish va ularni KPI tizimini joriy etish jarayoniga faol jalb qilish
muhim.
Tashqi omillar ta'sirini kamaytirish uchun KPI tizimini moslashuvchan qilish,
zarur hollarda ko'rsatkichlarni o'zgartirish imkoniyatini ko'zda tutish kerak. Tashqi
muhitni muntazam monitoring qilish va KPI tizimini unga moslashtirish muhim.
Shuningdek, stress-test ssenariylarini ishlab chiqish va KPI tizimini turli
vaziyatlarga moslashtirish ham foydali bo'ladi.
Ushbu strategiyalarni kompleks ravishda qo'llash orqali tijorat banklarida KPI
tizimini samarali joriy etish va undan maksimal foyda olish mumkin. Biroq, har bir
bank o'zining o'ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda, bu strategiyalarni o'z
ehtiyojlariga moslashtirishi zarur.
KPI tizimini joriy etish uzoq muddatli jarayon bo'lib, doimiy e'tibor va
takomillashtirishni talab qiladi. Shu sababli, banklarning rahbariyati va xodimlari bu
jarayonga sabr-toqat bilan yondashishlari va tizimni doimiy ravishda rivojlantirib
borishlari muhim.
XULOSA
Tijorat banklarida KPI tizimini joriy etish murakkab, lekin zarur jarayon
hisoblanadi. Bu jarayonda yuzaga keladigan asosiy qiyinchiliklar xodimlarning
qarshiligi, ko'rsatkichlarni to'g'ri tanlash va muvofiqlashtirish, ma'lumotlarni yig'ish
va tahlil qilish, tizimni samarali boshqarish, texnik qiyinchiliklar, motivatsiya tizimi
bilan bog'lash, bank madaniyatini o'zgartirish, rahbariyatning qo'llab-quvvatlashi va
tashqi omillar ta'siri bilan bog'liq.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
40
Bu qiyinchiliklarni yengish uchun kompleks yondashuv zarur. Xodimlar bilan
ishlash, ko'rsatkichlarni to'g'ri tanlash va muvofiqlashtirish, zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish, motivatsiya tizimini takomillashtirish, bank
madaniyatini o'zgartirish va tizimni doimiy ravishda takomillashtirish kabi
strategiyalar taklif etiladi.
KPI tizimini muvaffaqiyatli joriy etish orqali tijorat banklari o'z faoliyatining
samaradorligini oshirish, xodimlar mehnatini to'g'ri baholash va motivatsiya berish,
bank strategiyasini samarali amalga oshirish imkoniyatiga ega bo'ladilar. Bu esa o'z
navbatida, bankning raqobatbardoshligini oshirish va moliyaviy barqarorligini
ta'minlashga yordam beradi.
Kelajakda bu sohada yanada chuqurroq tadqiqotlar o'tkazish, xususan,
O'zbekiston tijorat banklarida KPI tizimini joriy etish tajribasini o'rganish, turli
banklardagi KPI tizimlarini qiyosiy tahlil qilish va eng yaxshi amaliyotlarni aniqlash
maqsadga muvofiq bo'ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
Parmenter, D. (2015). Key performance indicators: developing, implementing,
and using winning KPIs. John Wiley & Sons.
2.
Банковское дело: учебник / под ред. О.И. Лаврушина. - М.: КНОРУС, 2018.
3.
Kaplan, R. S., & Norton, D. P. (1996). The balanced scorecard: translating
strategy into action. Harvard Business Press.
4.
Клочков, А.К. (2010). KPI и мотивация персонала. Полный сборник
практических инструментов. Эксмо.
5.
Абдуллаев, А.Я., & Кодиров, А.К. (2019). Тижорат банкларида KPI
тизимини жорий этиш муаммолари. Иқтисодиёт ва инновацион
технологиялар, 3, 1-8.
6.
JP Morgan Chase. (2018). Annual Report 2018.
7.
Панов, М.М. (2013). Оценка деятельности и система управления
компанией на основе KPI. Инфра-М.
8.
Ветлужских, Е. (2015). Система вознаграждения: Как разработать цели и
KPI. Альпина Паблишер.
9.
Armstrong, M., & Taylor, S. (2014). Armstrong's handbook of human resource
management practice. Kogan Page Publishers.
10.
Schein, E. H. (2010). Organizational culture and leadership (Vol. 2). John Wiley
& Sons.
