“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
82
TIJORAT BANKLARINING KREDIT SIYOSATINI
TAKOMILLASHTIRISH
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ КРЕДИТНОЙ ПОЛИТИКИ
КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ
IMPROVING THE CREDIT POLICY OF COMMERCIAL BANKS
Urazbayev Qahhorbek Baxramovich
Bank moliya akademiyasi
O'zmilliybank AJ Shovot BXM Biznes mijozlarni kreditlash sho'basi bosh
mutaxassisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tijorat banklarining kredit siyosatini
takomillashtirish masalalari ko'rib chiqiladi. Maqolada kredit siyosatining mohiyati,
uning bank faoliyatidagi ahamiyati va takomillashtirish yo'nalishlari tahlil qilinadi.
Adabiyotlar tahlili asosida kredit siyosatini takomillashtirishning asosiy
yo'nalishlari aniqlangan va ularning samaradorligi baholangan. Natijada, tijorat
banklarining kredit siyosatini takomillashtirishga qaratilgan tavsiyalar ishlab
chiqilgan.
Kalit so'zlar:
tijorat banklari, kredit siyosati, kredit portfeli, risk-menejment,
kredit skoring, raqamlashtirish.
Аннотация:
В
данной
статье
рассматриваются
вопросы
совершенствования кредитной политики коммерческих банков. В статье
анализируется сущность кредитной политики, ее значение в банковской
деятельности и направления совершенствования. На основе анализа
литературы определены основные направления совершенствования кредитной
политики и дана оценка их эффективности. В результате были разработаны
рекомендации, направленные на совершенствование кредитной политики
коммерческих банков.
Ключевые слова:
коммерческие банки, кредитная политика, кредитный
портфель, управление рисками, кредитный скоринг, оцифровка.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
83
Abstract:
This article will consider the issues of improving the credit policy of
commercial banks. The article analyzes the essence of credit policy, its importance
in banking and directions of improvement. Based on the analysis of the literature,
the main directions for improving credit policy have been identified and their
effectiveness has been evaluated. As a result, recommendations have been
developed aimed at improving the credit policy of commercial banks.
Keywords:
commercial banks, credit policy, credit portfolio, risk management,
credit scoring, digitization.
KIRISH
Zamonaviy bank tizimida kredit operatsiyalari tijorat banklarining asosiy
daromad manbai hisoblanadi. Shu bois, samarali kredit siyosatini ishlab chiqish va
uni doimiy ravishda takomillashtirib borish bank faoliyatining barqarorligi va
raqobatbardoshligini ta'minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Kredit siyosati - bu
bank tomonidan kreditlash jarayonida qo'llaniladigan tamoyillar, usullar va tartib-
qoidalar majmuidir [1]. U bank strategiyasining ajralmas qismi bo'lib, kredit
portfelini shakllantirish va boshqarish, risk-menejment, mijozlar bilan ishlash kabi
muhim yo'nalishlarni o'z ichiga oladi.
Bugungi kunda, global iqtisodiy o'zgarishlar, raqamli texnologiyalarning jadal
rivojlanishi va mijozlar talablarining ortib borishi sharoitida tijorat banklarining
kredit siyosatini takomillashtirish dolzarb masalaga aylanmoqda. Ushbu maqolaning
maqsadi tijorat banklarining kredit siyosatini takomillashtirish yo'nalishlarini
aniqlash va bu borada amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqot adabiyotlar tahlili metodologiyasiga asoslangan. Kredit
siyosati va uni takomillashtirish masalalari bo'yicha mahalliy va xorijiy olimlarning
ilmiy ishlari, shuningdek, xalqaro moliyaviy tashkilotlarning hisobotlari va
tavsiyalari o'rganildi. Tadqiqot doirasida tizimli yondashuv, qiyosiy tahlil va sintez
usullaridan foydalanildi.
Kredit siyosatini takomillashtirish masalalari ko'plab olimlar tomonidan
o'rganilgan. Jumladan, Abdullayeva Sh. [2] o'z tadqiqotida O'zbekiston tijorat
banklarining kredit siyosatini takomillashtirish yo'nalishlarini ko'rib chiqqan va risk-
menejment tizimini takomillashtirishga alohida e'tibor qaratgan. Xorijiy olimlardan
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
84
Altman E. va Saunders A. [3] kredit skoringni kredit siyosatining muhim elementi
sifatida tahlil qilishgan va uni takomillashtirish bo'yicha tavsiyalar berishgan.
Bank Xalqaro Hisob-kitoblar Banki (BIS) tomonidan nashr etilgan hisobotda
[4] kredit siyosatini takomillashtirishda raqamli texnologiyalarning roli va ahamiyati
ta'kidlangan. Hisobotda sun'iy intellekt va katta ma'lumotlar tahlilidan foydalanish
orqali kredit qarorlarini qabul qilish jarayonini optimallashtirish mumkinligi
ko'rsatilgan.
NATIJALAR
Adabiyotlar tahlili natijasida tijorat banklarining kredit siyosatini
takomillashtirishning quyidagi asosiy yo'nalishlari aniqlandi:
1.
Risk-menejment tizimini takomillashtirish
2.
Kredit skoringni rivojlantirish va takomillashtirish
3.
Raqamli texnologiyalarni keng joriy etish
4.
Kredit portfelini diversifikatsiya qilish
5.
Mijozlar bilan ishlash sifatini oshirish
Risk-menejment tizimini takomillashtirish kredit siyosatining eng muhim
yo'nalishlaridan biri hisoblanadi. Bessis J. [5] ta'kidlaganidek, samarali risk-
menejment tizimi bank barqarorligini ta'minlashda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Kredit
risklarini baholash va boshqarish usullarini takomillashtirish, stress-testlar o'tkazish
amaliyotini kengaytirish, risklarni prognozlash modellarini takomillashtirish kabi
choralar bank kredit portfelining sifatini oshirishga xizmat qiladi.
Kredit skoringni rivojlantirish va takomillashtirish - kredit siyosatining yana
bir muhim yo'nalishi. Zamonaviy kredit skoring modellari mijozning kreditga
layoqatliligini aniq baholash imkonini beradi, bu esa kredit qarorlarini qabul qilish
jarayonini tezlashtiradi va xatolar ehtimolini kamaytiradi. Thomas L. va olimlar
guruhi [6] tomonidan o'tkazilgan tadqiqot natijalariga ko'ra, ilg'or kredit skoring
tizimlaridan foydalanish bank kredit portfelining sifatini 15-20% ga oshirish
imkonini beradi.
Raqamli
texnologiyalarni
keng
joriy
etish
kredit
siyosatini
takomillashtirishning zamonaviy tendensiyalaridan biri hisoblanadi. Xususan, sun'iy
intellekt va katta ma'lumotlar tahlili texnologiyalaridan foydalanish kredit
qarorlarini qabul qilish jarayonini avtomatlashtirish, mijozlar xulq-atvorini chuqur
tahlil qilish va kredit risklarini yanada aniqroq baholash imkonini beradi [7].
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
85
Kredit portfelini diversifikatsiya qilish - kredit risklarini kamaytirish va bank
daromadliligini oshirishning samarali usuli. Diversifikatsiya turli tarmoqlar,
mintaqalar va mijoz guruhlari bo'yicha kredit mablag'larini optimal taqsimlashni
nazarda tutadi. Bu yondashuv kredit portfelining barqarorligini ta'minlaydi va bank
uchun yirik yo'qotishlar xavfini kamaytiradi.
Mijozlar bilan ishlash sifatini oshirish kredit siyosatining muhim tarkibiy qismi
hisoblanadi. Bu yo'nalish mijozlarning ehtiyojlarini chuqur o'rganish, individual
yondashuvni qo'llash, kredit mahsulotlarini diversifikatsiya qilish va mijozlarga
konsalting xizmatlarini ko'rsatishni o'z ichiga oladi. Bunday yondashuv mijozlar
sodiqligini oshirish va kredit portfeli sifatini yaxshilash imkonini beradi.
TAHLIL VA MUHOKAMA
Tijorat banklarining kredit siyosatini takomillashtirish murakkab va ko'p qirrali
jarayon bo'lib, u bankni rivojlantirish strategiyasi bilan uzviy bog'liq bo'lishi kerak.
Yuqorida ko'rsatilgan yo'nalishlarning har biri o'ziga xos afzalliklar va
qiyinchiliklarga ega.
Risk-menejment tizimini takomillashtirish bankning kredit portfeli sifatini
sezilarli darajada yaxshilashi mumkin, ammo bu katta investitsiyalar va yuqori
malakali mutaxassislarni jalb qilishni talab qiladi. Shuningdek, haddan tashqari
ehtiyotkorlik kredit faolligining pasayishiga olib kelishi mumkin, bu esa bank
daromadlarining kamayishiga sabab bo'ladi.
Kredit skoringni rivojlantirish kredit qarorlarini qabul qilish jarayonini
tezlashtiradi va obyektivligini oshiradi. Biroq, skoring modellarini ishlab chiqish va
joriy etish katta xarajatlarni talab qiladi, shuningdek, ba'zi hollarda individual
yondashuvni cheklab qo'yishi mumkin.
Raqamli texnologiyalarni joriy etish kredit siyosatini takomillashtirishning eng
istiqbolli yo'nalishlaridan biri hisoblanadi. Sun'iy intellekt va katta ma'lumotlar
tahlili texnologiyalari kredit qarorlarini qabul qilish jarayonini sezilarli darajada
optimallashtirishga imkon beradi. Biroq, bu texnologiyalarni joriy etish yuqori
moliyaviy va texnologik xarajatlarni, shuningdek, xodimlarni qayta o'qitishni talab
qiladi.
Kredit portfelini diversifikatsiya qilish risklarni kamaytirish va daromadlilikni
oshirishning samarali usuli hisoblanadi. Ammo, haddan tashqari diversifikatsiya
bank resurslarining tarqalib ketishiga va boshqaruv samaradorligining pasayishiga
olib kelishi mumkin.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
86
Mijozlar bilan ishlash sifatini oshirish mijozlar sodiqligini oshirish va kredit
portfeli sifatini yaxshilash imkonini beradi. Biroq, bu yo'nalish katta mehnat va vaqt
sarfini talab qiladi, shuningdek, xodimlarning yuqori malakasini talab qiladi.
XULOSA
Tijorat banklarining kredit siyosatini takomillashtirish bank faoliyatining
barqarorligi va raqobatbardoshligini ta'minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Kredit siyosatini takomillashtirish - bu uzluksiz jarayon bo'lib, u doimiy monitoring
va baholashni talab qiladi. Bank rahbariyati muntazam ravishda kredit siyosati
samaradorligini baholab borishi va zarur hollarda uni tuzatib borishi lozim.
Kelajakda bu sohada yanada chuqurroq tadqiqotlar o'tkazish, xususan, raqamli
texnologiyalarning kredit siyosatiga ta'sirini o'rganish, turli mamlakatlar tajribasini
qiyosiy tahlil qilish va kredit siyosatini takomillashtirishning innovatsion usullarini
ishlab chiqish maqsadga muvofiq.
ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
Lavrushin, O.I. (2016). Bank kreditlash nazariyasi va amaliyoti.
Moskva: Knorus.
2.
Abdullayeva, Sh. (2018). O'zbekiston tijorat banklarining kredit
siyosatini takomillashtirish yo'nalishlari. Moliya va bank ishi jurnali, 2(3), 45-52.
3.
Altman, E. I., & Saunders, A. (1997). Credit risk measurement:
Developments over the last 20 years. Journal of Banking & Finance, 21(11-12),
1721-1742.
4.
Bank for International Settlements. (2018). Sound Practices:
implications of fintech developments for banks and bank supervisors. Basel
Committee on Banking Supervision.
5.
Bessis, J. (2015). Risk management in banking. John Wiley & Sons.
6.
Thomas, L. C., Edelman, D. B., & Crook, J. N. (2002). Credit scoring
and its applications. Society for Industrial and Applied Mathematics.
7.
Kou, G., Chao, X., Peng, Y., Alsaadi, F. E., & Herrera-Viedma, E.
(2019). Machine learning methods for systemic risk analysis in financial sectors.
Technological and Economic Development of Economy, 25(5), 716-742.
