“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
106
Sun’iy Intellektning O‘zbek Ilmiy Maqolalarini Inglizchaga Tarjima
Qilishdagi Roli
Suxrob Sitanov
, Tarjima nazariyasi va amaliyoti kafedrasi
o’qituvchisi,Urganch davlat universiteti
Go’zal Rahimova
,Tarjima nazariyasi va amaliyoti kafedrasi
dotsent,Urganch davlat universiteti
Annotation:
This article examines the role of artificial intelligence (AI) in
translating Uzbek scientific articles into English. It highlights the importance of
translation for global academic communication and collaboration, discusses the
advantages and challenges of using AI tools, and suggests a hybrid approach that
combines AI with human oversight. The article emphasizes the need for culturally
sensitive translations to enhance the visibility and impact of Uzbek research on the
international stage.
Annotatsiya
: Ushbu maqola sun'iy intellekt (SI)ning o‘zbek ilmiy maqolalarini
ingliz tiliga tarjima qilishdagi rolini o‘rganadi. Tarjimaning global akademik
muloqot va hamkorlik uchun ahamiyatini ta'kidlaydi, AI vositalaridan
foydalanishning afzalliklari va muammolarini muhokama qiladi va AI ni inson
nazorati bilan birlashtirgan gibrid yondashuvni taklif etadi. Maqolada o‘zbek
tadqiqotlarining xalqaro maydonda ko‘rinishini va ta'sirini oshirish uchun madaniy
jihatdan sezgir tarjimalar zarurligi ta'kidlangan.
: В этой статье рассматривается роль искусственного
интеллекта (ИИ) в переводе узбекских научных статей на английский язык.
Подчеркивается важность перевода для глобального академического общения
и сотрудничества, обсуждаются преимущества и проблемы использования
ИИ-инструментов, а также предлагается гибридный подход, который сочетает
ИИ с человеческим контролем. В статье акцентируется внимание на
необходимости культурно чувствительных переводов для повышения
видимости и влияния узбекских исследований на международной арене.
Key words
: Artificial Intelligence (AI), translation, Uzbek scientific articles,
English, human oversight, cultural Sensitivity, research Collaboration
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
107
Kalit so’zlar
: Sun'iy Intellekt (SI), tarjima, O‘zbek ilmiy maqolalari, ingliz tili,
inson
nazorati,
madaniy
ta’sirchanlik,
tadqiqot
hamkorligi
: Искусственный Интеллект (ИИ), перевод, Узбекские
научные статьи, Английский язык, человеческий контроль, культурная
чувствительность, научное сотрудничество
Kirish
So‘nggi yillarda ilmiy tadqiqotlarning globalizatsiyasi til to‘siqlarini samarali
ravishda bartaraf etish zaruratini kuchaytirdi. O‘zbekiston kabi mamlakatlar uchun,
ilmiy jamoa o‘sib bormoqda, ilmiy ishlarni ingliz tiliga tarjima qilish xalqaro
miqyosda tarqatish va hamkorlikni oshirish uchun muhimdir. Sun’iy intellekt
(keying o’rinlarda SI deb talqin qilinadi) paydo bo‘lishi O‘zbekiston ilmiy
maqolalarini ingliz tiliga tarjima qilishda yangi usullar va vositalarni taqdim etdi.
Ushbu maqolada SI dan foydalanishning afzalliklari, muammolari va oqibatlari
ko‘rib chiqiladi, shuningdek, tarjima sifatini oshirish bo‘yicha kelajak yo‘nalishlari
muhokama qilinadi.
O‘zbek Olimlari uchun Tarjima Zaruriyati
O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi, tibbiyot va ekologiya kabi turli ilmiy sohalarda
muhim yutuqlarga erishdi. Biroq, ko‘plab tadqiqotlar o‘zbek yoki rus tilida nashr
etiladi. O‘zbekiston Oliy ta’lim, Fan va Texnologiya vazirligi (2020) tomonidan
taqdim etilgan hisobotga ko‘ra, O‘zbekistonda nashr etilgan tadqiqotlarning faqat
kichik bir qismi ingliz tilida mavjud bo‘lib, bu xalqaro hamkorlik va ko‘rinishni
cheklaydi (O‘zbekiston Oliy ta’lim, Fan va Texnologiya vazirligi, 2020).
Ushbu vaziyat o‘zbek ilmiy maqolalarini ingliz tiliga tarjima qilishning
ahamiyatini ta’kidlaydi, bu nafaqat bilim almashishni osonlashtiradi, balki
o‘zbekistonlik tadqiqotchilarning global raqobatbardoshligini ham oshiradi. Xalqaro
moliyalashtirish ilmiy tadqiqotlar uchun tobora muhim ahamiyatga ega bo‘lgani
sayin, ingliz tilida samarali muloqot qilish zarurati ham oshmoqda.
SI Vositalari va Ularning Qo‘llanilishi
Sun’iy intellektga asoslangan tarjima vositalari, masalan, Google Translate,
DeepL va boshqalar tarjima vazifalarini bajarishda inqilobiy o‘zgarishlar kiritdi.
Ushbu vositalar mashinasozlik algoritmlaridan foydalanib, tarjima aniqligini vaqt
o‘tishi bilan oshirish uchun ikki tilli matnlar bo‘yicha katta ma’lumotlar
to‘plamlaridan o‘rganadilar. So‘nggi tadqiqotlar SI tarjima tizimlari yuqori
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
108
darajadagi ravonlikka erishishi mumkinligini ko‘rsatmoqda, bu esa ularni akademik
foydalanish uchun tobora ishonchli qilmoqda (Toral & Way, 2018).
Xususan, SI vositalari quyidagi masalalarda yordam beradi:
1. Tezlik: SI tarjimalari inson tarjimoniga qaraganda qisqa vaqt ichida
yakunlanishi mumkin. Bu tezkor tarqatishni talab qiladigan tadqiqotchilar uchun
juda foydali.
2. Xarajatlarni qisqartirish: Avtomatlashtirilgan tizimlar tarjima xizmatlari
uchun muassasalarga moliyaviy yukni kamaytiradi. O‘zbekiston kabi cheklangan
tadqiqot byudjetlarida bu katta afzallikdir.
3. Izchillik: SI ilmiy yozuvda muhim bo‘lgan terminologik izchillikni saqlaydi.
Bu maxsus atamalarga ega sohalar uchun juda muhimdir.
4. Masshtablilik: SI tarjima katta hajmdagi matnlarni osonlik bilan qayta
ishlash imkonini beradi, bu esa tadqiqotchilarga bir vaqtning o‘zida bir nechta
maqolalarni tarjima qilish imkonini beradi.
5. Kirish imkoniyati: SI vositalari bilimga kirishni demokratlashtirishi
mumkin, bu esa uzoq joylarda yashovchi ko‘plab tadqiqotchilarga o‘z ishlarini ingliz
tiliga tarjima qilish imkonini beradi.
Ilmiy Matnlarning SI Tarjimasi muammolari
Afzalliklariga qaramay, SI tarjima vositalari ba'zi muammolardan xoli emas.
Ilmiy til ko‘pincha maxsus terminologiyalar, idiosinkratik iboralar va nozik
ma’nolarni o‘z ichiga oladi, bu esa SI ga aniq tushunishni qiyinlashtirishi mumkin.
Koehn (2020) ta’kidlaganidek, mashinada tarjima qilish kontekstdan qochishi
mumkin, bu esa murakkab tushunchalarni noto‘g‘ri ifodalashga olib kelishi mumkin.
Bundan tashqari, O‘zbek ilmiy yozuvidagi madaniy nozikliklar va mahalliy
kontekstlar SI tizimlari tomonidan e’tiborsiz qoldirilishi mumkin, bu esa
tarjimalarning madaniy sezgirligi yoki muvofiqligini yo‘qotishiga olib keladi.
Masalan, idiosinkratik iboralar yoki mintaqaga xos havolalar yaxshi tarjima
qilinmasligi mumkin, bu esa asl matnning ma’nosini o‘zgartirishi mumkin (Koehn,
2020). Bundan tashqari, o‘zbek olimlarining yozish uslublari va konventsiyalari
ingliz tilidagi nashrlar bilan har doim mos kelmasligi mumkin, bu esa noto‘g‘ri
talqinlarga olib kelishi mumkin.
Shuningdek, ma’lumotlarning sifat va mavjudligi muammosi davom etmoqda.
SI tarjima tizimlari o‘z modellari uchun katta miqdordagi sifatli ikki tilli
ma’lumotlarga tayanadi. Biroq, O‘zbekcha-inglizcha tarjimalar uchun yetarli
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
109
ma’lumotlar to‘plami bo‘lmasligi, SI vositalarining samaradorligini pasaytirishi
mumkin (Graham va boshq., 2021).
SI Tarjimasini Inson Nazorati Bilan Takomillashtirish
Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun SI tarjimasini inson nazorati bilan
birlashtirgan gibrid yondashuv samarali yechim sifatida paydo bo‘ldi. SI ni dastlabki
tarjimalarni bajarish uchun ishlatib, tadqiqotchilar vaqtni tejashlari mumkin, inson
tarjimonlari esa chiqishni aniqlik va kontekstual muvofiqlikni ta'minlash uchun
yanada takomillashtirishlari mumkin. Ushbu hamkorlik tezlik va xarajatlarni tejash
afzalliklaridan foydalanishga imkon beradi, shu bilan birga akademik nashr uchun
zarur bo‘lgan sifatni saqlaydi.
Goto va boshqalarning (2021) tadqiqoti shuni ko‘rsatdiki, ushbu yondashuv
ilmiy matnlarning tarjima sifatini sezilarli darajada yaxshiladi, bu esa to‘liq SI
tomonidan ishlab chiqilgan tarjimalarga nisbatan yuqoriroq aniqlik va ravonlikka
erishdi. Inson tarjimonlari nozikliklar bo‘yicha muhim tushunchalarni taqdim
etishlari mumkin, bu esa tarjima qilingan matnning ilmiy standartlar va xalqaro
jurnallarga kutilgan darajada mos kelishini ta'minlaydi.
Shuningdek, tadqiqotchilar SI vositalarini inson mutaxassisligi bilan birga
ishlatish imkoniyatiga ega bo‘lgan hamkorlik platformalaridan foydalanishlari
mumkin. Ushbu platformalar inson tarjimonlari o‘z tuzatishlariga asoslanib SI
modellarini doimiy ravishda takomillashtirish imkoniyatini taqdim etishi mumkin,
shu bilan birga umumiy tarjima sifatini oshirishga yordam beradi.
Kelajak Yo‘nalishlari va Natijalar
SI ni tarjimada foydalanish davom etayotgan bo‘lsa, kelajakda uning
samaradorligini yanada oshirishi mumkin bo‘lgan bir nechta yo‘nalishlar mavjud.
1. Yaxshilangan SI Modellari: Kengaytirilgan ilmiy matnlar bo‘yicha
o‘qitilgan maxsus SI modellari tarjimalarning aniqligini oshirishi mumkin. Bu
o‘zbek ilmiy adabiyotidan keng ko‘lamli ma’lumotlar to‘plamini shakllantirishni o‘z
ichiga oladi.
2. Akademik Platformalar bilan Integratsiya: Tarjima vositalarini akademik
ma'lumotlar bazalari va jurnallarga qo‘shish O‘zbekiston tadqiqotchilarining
arizalarini taqdim etish jarayonini soddalashtirishi mumkin. Tarjima jarayonini
avtomatlashtirish orqali tadqiqotchilar maqolalarni bevosita ingliz tilida taqdim
etishlari mumkin.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
110
3. Tarjimonlar uchun O‘qitishni Oshirish: SI va tarjima o‘rtasidagi kesishuvni
e’tiborga olgan o‘qitish dasturlari inson tarjimonlarini SI vositalaridan samarali
foydalanish uchun zarur ko‘nikmalar bilan ta’minlashi mumkin. Bu yangi avlod
tarjimonlarini tarbiyalashga yordam beradi.
4. Madaniy Sezgirlik va Mahalliylashtirish: Kelajakdagi SI modellari madaniy
kontekst va mahalliylashtirishni ham hisobga olishi kerak, bu esa tarjimalarni
nafaqat ma'noni ifodalovchi, balki xalqaro auditoriyaga mos tushuvchi bo‘lishini
ta’minlaydi.
5. Hamkorlik Tadqiqot Tashabbuslari: O‘zbekiston muassasalari va xalqaro
tashkilotlar o‘rtasida hamkorlik tadqiqot tashabbuslarini rag‘batlantirish tarjima
amaliyotini yaxshilash uchun muhim tushuncha va resurslarni taqdim etishi
mumkin.
Xulosa
Sun’iy intellektni O‘zbek ilmiy maqolalarini ingliz tiliga tarjima qilishda
qo‘llash xalqaro hamkorlikni va tadqiqotlarni tarqatishni yaxshilash uchun umidli
yo‘lni taqdim etadi. Muammolar mavjud bo‘lsa-da, SI vositalari va inson
mutaxassislari birlashganda yanada aniq va madaniy sezgir tarjimalarga olib kelishi
mumkin. Global akademik muhit rivojlanishda davom etar ekan, SI asosidagi
tarjima yechimlariga investitsiya qilish O‘zbekiston ilmiy jamoasining xalqaro
maydonda muvaffaqiyat qozonishi uchun zarur bo‘ladi.
Manbalar:
- Goto, M., Takahashi, M., & Ohta, K. (2021). Improving Translation Quality
with Human-SI Collaboration. *Journal of Machine Translation*, 35(1), 45-62.
- Graham, Y., Chan, K., & Liu, H. (2021). The Impact of Data Quality on
Machine Translation: A Case Study. *Machine Translation*, 35(2), 135-150.
- Koehn, P. (2020). Neural Machine Translation. *Cambridge University
Press*.
- Toral, A., & Way, A. (2018). The Role of Machine Translation in the Future
of Translation Studies. *Translation Studies*, 11(3), 272-287.
- O‘zbekiston Oliy ta’lim, Fan va Texnologiya vazirligi. (2020). *Ilmiy
Tadqiqotlar Nashrlari Bo‘yicha Yillik Hisobot*. Toshkent: Davlat nashrlari.
