“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
122
INGLIZ TILINING TEATR LEKSIKASI: STRUKTURAVIY TAHLILI
Usmanova Zulayxo Ilxombek qizi
Urganch Davlat Universiteti
Urganch, Xorazm, O‘zbekiston
Abstract.
This article presents a structural analysis of terms related to the field
of theater in the English lexicon. Some emphasis is also placed on the semantic
analysis of these terms.
Аннотация.
В статье представлен структурный анализ терминов,
связанных со сферой театра в системе английского языка. Также обсуждается
семантический анализ этих терминов.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ingliz tili leksik tarkibida uchrovchi teatr
sohasiga oid atamalarning strukturaviy tahlili bayon qilinadi.
Shuningdek, ushbu
atamalarning semantik tahliliga ham biroz urg‘u berilgan.
Key words:
theatre, structural analysis, semantic analysis, paradigmatic type,
semantic core
Ключевые слова:
театр, структурный анализ, семантический анализ,
парадигматический тип, семантическое ядро.
Kalit so‘zlar:
teatr, strukturaviy tahlil, semantik tahlil, paradigmatik tip,
semantik yadro
Kirish
Zamonamizning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri - bu madaniyatlarning, ya’ni,
tillarning o‘zaro ta’siri bo‘lib, ular davomida har bir milliy tilning o‘ziga xosligi
ochib beriladi.
Ushbu maqolada "teatr" tematik guruhini tashkil etuvchi ingliz tilining teatr
san’ati, teatr amaliyoti va nazariyasi, teatr faoliyatining jihatlari, aktyorlik va sahna
nutqi texnikasi, dramaturg mahorati, spektakl dizayni va sahna texnologiyasi,
shuningdek, teatr tarixiga oid lug‘at - leksik birliklarining tarkibiy-semantik tavsifi
natijalari keltirilgan.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
123
Ushbu ishning dolzarbligi ingliz tilining teatr sohasiga oid lug‘at birliklarini
tavsiflash, tilning lug‘at tarkibidagi umumiy va xususiy jihatlarni o‘rnatish,
an’anaviy va yangi lug‘atlarni aniqlash zarurati bilan bog‘liq.
Teatr lug‘ati o‘zining tizimli tuzilishi, shakllanish va rivojlanish tarixi,
lingvomadaniy komponentning barqarorligi va o‘zgaruvchanligi nuqtai nazaridan
ilmiy qiziqish uyg‘otadi.
Tadqiqot predmeti ingliz tilidagi teatr lug‘atining leksik-semantik va lingvistik-
madaniy xususiyatlaridan iborat.
Tadqiqot obyekti teatr va teatr sohasiga oid tushunchalarni ko‘rsatadigan
mavjud lug‘atlarda, maxsus matnlarda, badiiy adabiyotlarda qayd etilgan lingvistik
birliklar hisoblanadi.
Ishning
maqsadi
- ingliz tilidagi teatr terminologiyasining tuzilishi va
semantikasini har tomonlama chuqur o‘rganish.
Belgilangan maqsad quyidagi
vazifalarni
hal qilish zarurligini aniqlaydi:
- teatr atamalari tizimini tarkib jihatdan o‘rganishning zarurligi;
- teatr lug‘atini shakllantirishning so‘z yasalish xususiyatlarini tahlil qilish;
- ingliz tilida teatr lug‘atini shakllantirishning lingvistik va madaniy
xususiyatlarini ko‘rib chiqish;
Teatr lug‘atini tizimli tavsiflashning asosiy nazariy jihatlari uning tizim
ichidagi munosabatlarini, so‘z yasalish imkoniyatlarining evolyutsiyasi va
kengayish jarayonini hamda teatr terminlari semantikasining lingvomadaniy
komponentini o‘rganish bilan bog‘liq.
Zamonaviy terminologiya fani mavjud terminologik tizimlarni tahlil qilishda
boy nazariy tajriba va amaliy yutuqlarga asoslanadi.
Shunga qaramay, ta’kidlab o‘tish lozimki, ba’zi hollarda teatr, sport, baliq
ovlash va hokazo terminosferalariga asoslangan aniq nazariyalar mavjud emas.
(Kryuchkova 1989). Shu sababli, teatr terminologiyasini, hozirda yetarli darajada
rivojlangan, uning ob'ektlarini "bilim va faoliyatning ba'zi sohalari" modeli sifatida
aniqlagan bir davrda o‘rganishning dolzarbligini ta’kidlash kerak (Leichik 2006
119).
Teatr atamalari tizimi yetarlicha aniq chegaralarga, teatr va teatr faoliyatiga oid
umumiy tushunchalar tizimiga va teatr tushunchalarini ifodalash uchun aniq
metatilga ega.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
124
Ingliz tilidagi teatr terminologiyasi tizimining muhim tizimli xususiyati uning
nisbiy barqarorligidir - ibtidoiy davrda teatr san’atining paydo bo‘lishi bilan bir
vaqtda yaratilgan, paydo bo‘lgan teatr tushunchalaridir.
Teatr terminologik tizimining mantiqiy-lingvistik xususiyati uning mazmuni-
lingvistik va formal-lingvistik uzviyligi, boshqacha qilib aytganda lingvistik
izchilligidir. Bunday bog‘lanishni amalga oshirishning ko‘rgazmali vositalaridan
biri asl o‘zak so‘zlar asosida asosida atamalar – hosilalar va murakkab so‘zlar hosil
qilishdir (Masalan: teatr – teartshunos).
Strukturaviy Tahlil
Teatr atamasi tizimi murakkab tuzilishga ega boʻlib, u turli atama guruhlarini
oʻz ichiga oladi: ular ifodalagan tushuncha jihatidan, shakliy belgilari jihatidan va
atama tizimidagi oʻrni va boshqalar. Demak, teatr atama tizimi paradigmatik tipdagi
lingvistik shakllanish bo‘lib, izchillikka ega, leksik birliklar – atamalarning qisman
tartiblangan to‘plamidir.
Termin
so‘zining aniq ta’rifining yo‘qligi zamonaviy fanda ushbu lingvistik
hodisaning juda ko‘p turli xil tariflarining paydo bo‘lishiga yordam beradi.
Ko‘pchilik
terminolog-olimlarning
(V.V.Vinogradov,
T.L.Kandelaki,
N.B.Gvishiani, V.D.Tabanakova, F.A.Tsitkina, G.I.Morozov, L.Yu.Buyanova,
S.V.Grineva, V.M.Leychik va boshqalar) fikriga qo‘shilib, atamalarni "Fan, ijtimoiy
hayot texnologiyasi yoki boshqa barcha aniq sohalar tushunchalari tizimining
nominativlari", deya alohida ta’kidlaymiz. (Leichik 2006 29).
Shuni ta'kidlash kerakki, "ideal" atamaning bir qator zaruriy belgilariga
(aniqlik, izchillik, barqaror kontseptual korrelyatsiya va boshqalar) ega bo‘lgan
atama tabiiy tilning boshqa leksik birliklaridan farq qilmasligi mumkin. Bu sifat
atama atama tizimining birligi bo‘lishni to‘xtatganda, terminologiya (leksik
birlikning atama bo‘lmagan holatdan terminga o‘tishi) va determinatsiyaning paydo
bo‘lishiga yordam beradi. Bunday hodisalar, ayniqsa, teatr terminologiyasiga xos
bo‘lib, ularning birliklari ham maxsus, ham maxsus bo‘lmagan sohalarda
ishlaydigan umumiy adabiy so‘zlar ("tugash", "bo‘yoq", "mahorat" va boshqalar)
hisoblanadi. Boshqa hollarda, teatr atamasi ikkilamchi, metaforik ma’noni oladi.
Terminning lingvistik xususiyatlaridan kelib chiqib, teatr terminologiyasiga
alohida so‘z va iboralar kiradi. Terminologiyada kontseptual me’yoriylik nuqtai
nazaridan atamaning uning tarifi, tushunchasi va realliklari bilan substantiv
munosabatlarining o‘ziga xos xususiyatlari aniqlanadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
125
Natija va muhokama
Ingliz tili teatr terminlar tizimiga kiruvchi yetti guruh birlik terminlarini
aniqladik: 1) asosiy atamalar, 2) hosila atamalar, 3) murakkab atamalar, 4) bazaviy
atamalar, 5) ishtirok etuvchi terminlar, 6) umumiy ilmiy atamalar, 7) keng semantika
terminlari (V.M. Leychik 1980, 40-41).
Teatr terminologik tizimi teatr va teatr faoliyati tushunchalari tizimini aks
ettiradi. Teatr hayotni badiiy aks ettirishning vizual shakllaridan biridir. San’atning
bu shaklidagi g‘oya va obrazlar tomoshabinga ta’sir qilish chog‘ida tirik inson,
aktyorning harakatlarida namoyon bo‘ladi.
Aktyorning so‘zi - sahnada tasvir va harakatni yaratishda muhim vosita bo‘lib,
aktyor qahramonlarning fikrlarini, his-tuyg‘ularini, maqsad va niyatlarini so‘z orqali
ifodalaydi. Teatr san’atida so‘zning intonatsiyasi, semantik ekspressivligiga alohida
e’tibor beriladi, buning natijasida asar qahramonlarining sahnadagi hayoti yanada
ifodali, ko‘rinadigan va eshitiladigan bo‘ladi.
Spektaklni yaratishda rejissyorning spektakl tarjimoni, shuningdek, sahna
harakatida ishtirok etuvchi aktyorlarning roli muhim ahamiyatga ega. Shunday qilib,
teatrning
sintetik
tabiati,
ijodiy
jarayonning
kollektivligi,
bevositalik,
madaniyatlararo va teatr san’atining qiziqarli mohiyatini ham ta’kidlash joiz.
Teatr terminologiyasi uslubiy belgilar bilan ajralib turadigan turli janrlar -
drama, opera, balet, musiqa va boshqalarning professional lug‘atini o‘z ichiga oladi.
Teatr atamalari quyidagi maxsus adabiyot manbalarida qo‘llaniladi:
- ilmiy sohada (teatr haqidagi ilmiy ishlar, maqolalar, monografiyalar,
dissertatsiyalar);
- ilmiy-ommabop sohada (ommabop ilmiy maqolalar, broshyuralar);
- ilmiy va ishbilarmonlik janrida (ma’lumotnoma va axborot hujjatlari, spektakl
yoki spektakl ustida ishlash bo‘yicha ko‘rsatmalar va tavsiyalar va boshqalar);
- o‘quv va ilmiy sohada (darsliklar, ensiklopediyalar, ma’lumotnomalar,
lug‘atlar).
Teatr terminologiyasini o‘z ichiga olgan matnlarni o‘rganish to‘rtta asosiy
funktsional uslubni aniqladi: ilmiy, rasmiy biznes, jurnalistik va badiiy.
Teatr tilining leksik tarkibini tahlil qilish uning har xilligini ko‘rsatdi. Leksik-
semantik yadro uchta terminologik blokdan iborat: umumiy ilmiy, fanlararo va
yuqori ixtisoslashgan terminologiya. Bunga umumiy ilmiy qo‘llaniladigan maxsus
bo‘lmagan lug‘at kiradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
126
Tadqiqot jarayonida ingliz tilida bir so‘zli teatr atamalarining quyidagi turlari
aniqlandi:
1. sodda so‘zlar
claque, gang, event, duet, droll, cast, audition,
2. murakkab so‘zlar
cloakroom, melodramatist, tightrope, footlights, backscreen, showbill,
3. qo‘shma so‘zlar
-feed-line, wig-maker, picture-theatre, gala-night, ante-room, back-chat,
4. qisqartmalar
MC (Master of Ceremonies), SRO (Standing Room Only), SM (Stage
Manager), RADA (The Royal Academy of Dramatic Art).
Teatr terminologiyasi tizimi oddiy va qoʻshma (ikki soʻzli va koʻp soʻzli)ni
ajratadi. Tahlil shuni ko‘rsatdiki, ingliz tilida eng keng tarqalgan guruh
quyidagilardan iborat:
a) ikkita komponentli
amateur theatricals, neutral stage
b) uchta komponent
actor’s sayings and beliefs, black theatre movement
To‘rt yoki undan ortiq so‘zdan iborat birikmali teatr atamalari kamroq
tarqalgan.
Ko‘p komponentli atamalar tuzilishi tahlili shuni ko‘rsatdiki, teatr terminlari
allaqachon mavjud modellar bo‘yicha yaratilgan:
Adj+N (dramatic critic), N+N (stage career), Ving+N (walking gentlemen),
Ved+N (balanced show), Adj+N+N (black theater movement), N+N+N (blood and
thunder play).
To‘rt yoki undan ortiq komponentli atamalar so‘zlarning ketma-ket bo‘ysunishi
(zanjir munosabatlari) bilan tavsiflanadi.
Ingliz tilining teatr lug‘atida morfologik atama hosil qilishning eng keng
tarqalgan usuli bu suffiksatsiyadir (-ion/-tion, -ity, -or/-er, -ment mahsuldor
qo‘shimchalar hisoblanadi). Ular tildagi qo‘shimchali morfemalarning asosiy
inventarini tashkil qilib, jarayon, harakat/holatni bildiruvchi teatr atamalarining
o‘ziga xosligini belgilaydi.
Semantik munosabatlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, teatr terminologiyasi tizimida
sinonimiya, antonimiya va omonimiya keng namoyon bo‘ladi. Ba’zi tadqiqotchilar
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
127
(Loginova 1978, Kondrashkina 1974) sinonimiyani qo‘llash sababini ilmiy va texnik
terminologiyadan farqli ravishda o‘ziga xos jihatlari borligini ko‘rishadi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, ingliz tili lugat birligi hisoblangan teatr sohasiga oid
birliklar boshqa leksik birliklar kabi tuzilish jihatdan, sodda, qo‘shma, murakkab va
qisqartma so‘zlar yig‘indisidan iborat. Teart lug‘atining tarkibiy-semantik tavsifi
natijalari umumlashtirilib, keyingi tadqiqotlarimizda yanada kengroq yoritlishiga
erishish ko‘zlangan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mironova M.R. Teatr lug‘ati tushunchalarini shakllantirish //
Zamonaviy tilshunoslik nazariyasi va amaliyoti. 6-Universitetlararo ilmiy
konferensiya materiali, Ch 2 - Krasnodar KVVAUL, 2006
2.
Mironova M.R. So‘z yasovchi lug‘atning so‘z yasalish
terminologiyasi // Hozirgi zamon tilshunosligi va adabiyotshunosligining dolzarb
muammolari. 5-Universitetlararo. yosh olimlar konferensiyasi materiali- Krasnodar
KubDU, 2006
3.
Mironova M.R. Teatr terminologiyasini shakllantirishning morfologik
usuli // Rossiya Xalqlar Do‘stligi Universitetining xabarnomasi / ta’lim tillari va
mutaxassislik savollari № 3 (1) ilova - Moskva. RUDN universiteti, 2007
4.
Xorijiy teatr tarixi (ruschadan S. Tursunboyev tarjimasi), t. 1—2, T.,
1997, 1999
