“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
157
QAROQALPOG'ISTON SHAROITIDA KLEN TURLARINING
MANZARALIK AHAMIYATI
ДЕКОРАТИВНОЕ ЗНАЧЕНИЕ ВИДОВ КЛЕНА В УСЛОВИЯХ
КАРАКАЛПАКСТАНА
LANDSCAPE SIGNIFICANCE OF THE TYPES OF CLEN IN THE
CONDITIONS OF KARAKALPAKSTAN
Kurbanbaeva Gulbonu Baxtiyarovna
Mustaqil izlanuvchi
gulbonukurbanbaeva191@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Qaroqalpog'iston sharoitida o'sadigan klen
turlarining manzaralik ahamiyati o'rganiladi. Adabiyotlar tahlili asosida klen
turlarining ekologik, estetik va amaliy qiymati baholanadi. Natijalar klen turlarining
Qaroqalpog'iston landshaft dizaynida muhim o'rin tutishini ko'rsatadi. Maqolada
klenlarning mahalliy sharoitlarga moslashuvchanligi va ularning keng qo'llanilish
imkoniyatlari muhokama qilinadi.
Kalit so'zlar:
Klen, Qaroqalpog'iston, manzarali daraxtlar, landshaft dizayni,
shahar ko'kalamzorlashtirish
Аннотация:
В данной статье исследуется декоративное значение видов
кленов, произрастающих в условиях Каракалпакии. На основе анализа
литературы оценивается экологическая, эстетическая и практическая ценность
видов клена. Результаты показывают, что виды кленов занимают важное место
в ландшафтном дизайне Каракалпакии. В статье обсуждается адаптация
кленов к местным условиям и их широкое применение.
Ключевые слова:
клен, лиственница, декоративные деревья,
ландшафтный дизайн, городское озеленение
Abstract:
This article will explore the scenic significance of clene species
growing in Karakalpakstan conditions. Based on the analysis of the literature, the
ecological, aesthetic and practical value of Clen species is assessed. The results show
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
158
that the klen species plays an important role in Karakalpakstan landscape design.
The article discusses the adaptability of clanes to local conditions and their potential
for widespread use.
Keywords:
Klen, Karakalpakstan, ornamental trees, landscape design, urban
landscaping
KIRISH
Qaroqalpog'iston Respublikasi O'zbekistonning shimoli-g'arbida joylashgan
bo'lib, o'ziga xos iqlim va ekologik sharoitlarga ega [1]. Bu hududda shaharlarni
ko'kalamzorlashtirish va landshaft dizaynini rivojlantirish muhim ahamiyat kasb
etadi. Klen (Acer) turkumiga mansub daraxtlar o'zlarining chiroyli ko'rinishi, turli
xil shakllari va ranglarining xilma-xilligi bilan ajralib turadi [2]. Ushbu maqolaning
maqsadi Qaroqalpog'iston sharoitida klen turlarining manzaralik ahamiyatini
o'rganish va ularning mahalliy landshaft dizaynida qo'llanilish imkoniyatlarini tahlil
qilishdan iborat.
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqot uchun O'zbekiston, Rossiya va xorijiy mamlakatlarning ilmiy
adabiyotlari, shu jumladan, botanika, ekologiya va landshaft arxitekturasi sohasidagi
maqolalar, kitoblar va internet manbalari tahlil qilindi. Qaroqalpog'istonda o'sadigan
va manzarali ahamiyatga ega bo'lgan klen turlarini aniqlash uchun "O'zbekiston
florasi" va boshqa mahalliy manbalar o'rganildi [3]. Klenlarning ekologik talablari
va moslashuvchanlik xususiyatlari haqidagi ma'lumotlar xalqaro ilmiy jurnallardagi
maqolalardan olindi [4, 5].
NATIJALAR
Adabiyotlar tahlili natijasida Qaroqalpog'iston sharoitida o'sadigan va
manzarali ahamiyatga ega bo'lgan quyidagi klen turlari aniqlandi:
1.
Acer tataricum (Tatar kleni)
2.
Acer negundo (Yasan klen)
3.
Acer platanoides (Oddiy klen)
4.
Acer saccharinum (Kumush klen)
Bu turlarning har biri o'ziga xos manzarali xususiyatlarga ega. Masalan, Tatar
kleni kichik o'lchamlari va qizil mevalarining chiroyli ko'rinishi bilan ajralib turadi
[6]. Yasan klen tez o'sishi va shamolga chidamliligi bilan e'tiborni tortadi [7]. Oddiy
klen esa kuzda barglarining ajoyib sariq-qizil rangga kirishi bilan mashhur [8].
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
159
TAHLIL VA MUHOKAMA
Qaroqalpog'iston iqlimi kontinental bo'lib, yozi issiq va quruq, qishi esa
nisbatan sovuq [1]. Bunday sharoitlarda klenlarning yuqorida sanab o'tilgan turlari
yaxshi moslashish qobiliyatiga ega ekanligi aniqlandi [4]. Ular qurg'oqchilikka va
tuproqning sho'rlanishiga chidamli bo'lib, mahalliy sharoitlarda yaxshi o'sadi va
rivojlanadi [5].
Klenlarning manzaralik ahamiyati quyidagi jihatlarda namoyon bo'ladi:
1.
Shahar
ko'kalamzorlashtirish:
Klenlar
shahar
ko'chalarini,
xiyobonlarini va istirohat bog'larini bezashda keng qo'llaniladi. Ularning soyasi
yozning jazirama kunlarida salqinlik beradi.
2.
Ekologik foyda: Klenlar havoni tozalash, shovqinni kamaytirish va
tuproq eroziyasini oldini olish kabi muhim ekologik funksiyalarni bajaradi.
3.
Mavsumiy o'zgarishlar: Klenlarning barglari bahordan kuzgacha ajoyib
ranglar almashuvini namoyish etadi, bu esa landshaftning vizual jozibadorligini
oshiradi [8].
4.
Turli-tumanlik: Klenlarning turli xil turlari va navlari mavjud bo'lib,
ular turli o'lcham, shakl va ranglarga ega. Bu esa landshaft dizaynerlariga ko'proq
ijodiy imkoniyatlar beradi [2].
Qaroqalpog'iston sharoitida klenlardan foydalanishning asosiy afzalliklari
quyidagilardan iborat:
1.
Iqlimga moslashuvchanlik: Tanlangan klen turlari mahalliy iqlim
sharoitlariga yaxshi moslashgan [4].
2.
Kam parvarish talab qilishi: Ko'pchilik klen turlari nisbatan kam
parvarish talab qiladi, bu esa ularni shahar sharoitida yetishtirish uchun qulay qiladi
[7].
3.
Estetik qiymat: Klenlar yil davomida o'zgaruvchan manzara yaratib,
shahar landshaftini boyitadi [8].
XULOSA
Qaroqalpog'iston sharoyitida klen turlarining manzaralik ahamiyati juda
yuqori. Ular nafaqat estetik jihatdan chiroyli ko'rinishga ega, balki ekologik va
amaliy jihatdan ham foydali. Tatar kleni, Yasan klen, Oddiy klen va Kumush klen
kabi
turlar
mahalliy
sharoitlarga
yaxshi
moslashgan
bo'lib,
shahar
ko'kalamzorlashtirish va landshaft dizaynida keng qo'llanilish imkoniyatiga ega.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
160
Kelajakda Qaroqalpog'istonda klenlardan yanada samarali foydalanish uchun
quyidagi tavsiyalar beriladi:
1.
Mahalliy sharoitlarga eng mos keluvchi klen turlarini tanlash va
ko'paytirish.
2.
Shahar rejalashtirish va landshaft dizaynida klenlardan foydalanishni
kengaytirish.
3.
Klenlarning ekologik va estetik ahamiyati haqida aholi o'rtasida
targ'ibot ishlarini olib borish.
Bu chora-tadbirlar Qaroqalpog'iston shaharlarining ko'kalamzorlashtirish
darajasini oshirish va yashash muhitini yaxshilashga xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
Rafikov, A.A. (2016). Priroda Karakalpakstana [Nature of
Karakalpakstan]. Nukus: Karakalpakstan.
2.
van Gelderen, D.M., de Jong, P.C., & Oterdoom, H.J. (2010). Maples
of the World. Portland: Timber Press.
3.
O'zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Botanika instituti.
(2017). O'zbekiston florasi [Flora of Uzbekistan]. Toshkent: Fan.
4.
Sjöman, H., Hirons, A.D., & Bassuk, N.L. (2018). Improving
confidence in tree species selection for challenging urban sites: a role for leaf turgor
loss. Urban Ecosystems, 21(6), 1171-1188.
5.
Savi, T., Bertuzzi, S., Branca, S., Tretiach, M., & Nardini, A. (2015).
Drought-induced xylem cavitation and hydraulic deterioration: risk factors for urban
trees under climate change? New Phytologist, 205(3), 1106-1116.
6.
Rehder, A. (1940). Manual of cultivated trees and shrubs hardy in North
America. New York: Macmillan.
7.
Nowak, D.J., & Rowntree, R.A. (1990). History and range of Norway
maple. Journal of Arboriculture, 16(11), 291-296.
8.
Archetti, M., Döring, T.F., Hagen, S.B., Hughes, N.M., Leather, S.R.,
Lee, D.W., ... & Thomas, H. (2009). Unravelling the evolution of autumn colours:
an interdisciplinary approach. Trends in Ecology & Evolution, 24(3), 166-173.
