“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
299
Qaraqalpaq tilide termin hám terminologiya máselesi
Tursınbaev Esengeldi
QMU 2-asqısh magistratı
Kalit so'zlar.
termin, terminologiya, lingvistika, ekstraligvistika, princip,
teoriya.
Annotaciya.
Bu maqolada qoraqalpoq tilida termi va terminologiyaning
anglatilish masalasini tahlil qildik. Termin tushunchasining ózi haqida ham
malumotlar keltirib ótildi. Termin va terminologiyaning paydo bólishi haqida
malumotlar berildi.
Ключовое
слова.
термин,
терминология,
лингвистика,
екстралингвистика, прицип, теория.
Termin sózlik quramnıń arnawlı xizmeti arqalı parıq qılatuǵın ózgeshe bir
elementinen ibarat. Olar tildiń leksikalıq qurılısında ekstralingvistikalıq hám
lingvistikalıq derekler tiykarında basqa toparlarına qaraǵanda ózgerislerdi tez qabıl
etip otıratuǵın ayrıqsha qatlamdı quraydı. Sózlik quramnıń ajıralmas qurılıs
elementleri sıpatında sózlik quramında tán rawajlanıw nızamlılıqlar menen
ólshenedi, sol rawajlanıw nızamlılıq tiykarında qáliplesip baradı, jetilesedi hám
stillik funkcionallıq xizmet atqarıp otıradı. Bul jaǵday terminlerdiń payda bolıwı,
jasalıwı, sonday-aq olar arasında kórinetuǵın kóp ǵana qubılıslarda anıq seziledi.
Terminologiyalıq sistemada ulıwma leksikalıq sistemaǵa tán bázir bir
semantikalıq qubılıslardı, yaǵnıy sinonimiyalıq, antonimiyalıq, omoonimiyalıq, kóp
mánilik qubılıslardı da kóriwge boladı. Máselen: házirgi qaraqalpaq tiliniń sózlik
quramında til bilimi, lingvistika degen terminlik variantlar bir ilimiy uǵımdı
anıqlawshı eki atama sıpatında ómir súrip kiyatır, yaǵnıy til bilimi, lingvistika
terminleri bir uyaǵa birigiwshi sinonimlik sıńarlardan ibarat. Affiks hám qosımsha
terminler de usınday xarakterge iye. Al bir mánili, kóp mánilik, prepozitsiya,
postpozitsiya usaǵan terminler semantikalıq jaqtan qarama-qarsı mánilerdi
ańlatıwshı antonimiyalıq terminlik atamalar retinde qollanılmaqta
1
. Geypara aralıq
terminlik atamalar, máselen reakciya (ximiya terminine tán termin) menen reaktsiya
(jámiyetlik-siyasıy termin) arasında semantikalıq jaqtan omonimiyalıq qubılıs
1 Е.Бердимуратов. Қарақалпақ терминологиясы. Нөкис. «Қарақалпақстан». 1989.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
300
seziledi. Sonday-aq qaraqalaq tilinde kóp ǵana terminler leksikalıq-semantikalıq usıl
arqalı jasalǵanlıǵı belgili. Ádettegi ulıwma qollanıwshı tárbiya sóziniń semantikalıq
jaqtan mánilik qubılısınıń keńeyiwi arqalı pedagogikalıq uǵımdı anıqlawshı tárbiya
termini jasalǵan, bul sózdiń bir mánisiniń terminologiyalıq mazmunǵa iye bolıwı
álbette, metonomiyalıq qubılıs arqakı iske asqan. Matematikalıq termin sıpatında
payda bolǵan qosıw, alıw, bóliw, biologiyalıq termin retinde qáliplesken tamır, ózek
usaǵan arnawlı atamalar boyınsha da usını aytıwǵa tuwra keledi.
Demek terminler sistemasında ulıwma leksikalıq sistemaǵa tán geypara
semantikalıq qubılıslar ushırasadı eken. Solay da, terminlerdiń ayrıqsha sóz birligi,
arnawlı xizmeti bunday semantikalıq qubılıslardıń, ásirese, sinonimiyalıq,
omonimiyalıq, polisemiyalıq qubılıslardıń shekleniwshiligi keń tarqalǵan
protsessler emesligin belgileydi. Óytkeni termin ayrıqsha dállikte, anıqlıqtı, ózi
anıqlaytuǵın uǵımǵa dál keliwshilikti talap etedi, ol sol terminologiyalıq
sistemasında anıq mánini ańlatıwshı arnawlı funkcionallıq jaǵdayda túrde
qollanılatuǵın leksikalıq bir mánili atama bolıp esaplanadı
2
. Konkret tillerdiń
bazasında leksikologiyalıq sonıń ishinde terminologiyalıq problemalardı izertlewge
hám úyreniwge baylanıslı derlik barlıq ilimpazlar terminniń bir mánili arnawlı atama
ekenligin belgileydi, ádette onıń bir mániligi sáykes termin ómir súriwshi anaw ya
mınaw terminologiyalıq sheńberinde qaraladı.
Dáslep arnawlı termin retinde qabıl etilgen bir mánili leksikalıq atama sol
terminniń aktivlikti ózlestiriwi, termin anıqlawshı uǵımnıń keń túsiniklilikke iye
bolıwı, keń tarqalıw nátiyjesinde semasiologiyalıq nızamlılıqlar túrinde háreket
etiwshi qubılıslardıń járdemi menen predmetler arasındaǵı baylanıs, uqsaslıq
belgilerge qaray ekinshi uǵımdı da ataw qásiyetke iye boladı. Usınday protsesslerdiń
tiykarında termin ulıwma qollanıwshılıq belgilerin kem-kem ózlestiredi de, ádettegi
leksikalıq atamalarday bolıp keledi. Máselen, partiya sózi terminlik belgilerin derlik
joǵaltıp, aktivligi keń qollanılıwshılıǵı, túsinikliligi nátiyjesinde aktiv leksikaǵa
awısıq sóz birliklerinen ibarat.
Mashın, traktor,avtobus, samolet usaǵan dáslepki texnikalıq terminler tildiń
házirgi rawajlanıw dáwirinde qazan, tabaq, oraq usaǵan sózlerdey tanımalılıqqa, keń
qollanılıwshılıqqa iye. Bul sózlerdiń terminlik belgileri, arnawlı definiktivlik
2
Berdimuratov. E – “Qaraqalpaq tili terminologiyası” 1989
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
301
xızmeti sezilmeydi. Ádettegi aktiv sózlik qatlam elementlerindey bolıp ketken, aktiv
leksikaǵa sheklengen leksikalıq qatlamnan ótken.
Terminlerdiń ekinshi birewleri dáslepki terminlik mánisi menen birge ekinshi
mánini de ózlestiriw múmkinshiligine iye bolǵan. Bul da álbette sol termin
anıqlawshı uǵımnıń keń túsiniklilikke belgilerine iye bolıwı, aktivligi nátiyjesinde
iske asadı. Máselen, soman termini ádebiyattanıw iliminde tán ilimiy uǵımdı
anıqlaydı
3
. Dáslep bir mánili arnawlı termın retinde usı mánidegi atama sıpatında
tilde payda bolǵanlıǵı belgili. Bıraq bul termin ańlatatuǵın uǵımnıń keń tarqalıwı
aktivligi nátiyjesinde metoforizatsiya usıl arqalı usı atama menen ekinshi bir uǵımdı
qayta ataw arqalı terminlik mánige qosımsha máni dóredi: Ayta berseń bul bir
roman. Bul jerde roman terminlik mánide emes, al kerisinshe, ushı-qıyırı joq waqıya,
kóp waqıya degen mánide qollanılıp tur.
Til iliminde terminler sistemasında kórinetuǵın bunday semantikalıq qubılıs
determinologiyalıq qubılıs, al terminlerdiń sheklenbegen aktiv leksikaǵa ótiwin
terminlerdiń determinlesiw dep qaraydı. Bul semantikalıq protsess tildiń
rawajlanıwınıń barlıq dáwirlerinde bolıp turatuǵın aktiv protsessten ibarat. Házirgi
qaraqalpaq tiliniń leksikalıq sostavında determinologiyalıq qubılıs tiykarında
ádettegi ulıwma qollanıwshı sózler toparına ótken sóz birlikleri oǵada kóp sanda
ushırasadı. Joqarıda partiya,mashina, traktor, avtobus, samolet usaǵan sózlık
terminlik belgilerin derlik joytıp jibergen, ulıwma qollanıwshı sózlerge tán
belgilerdi qabıl etiw túrinde determinlesken elementler bolsa, roman, muzika, dástan
usaǵan terminler qosımsha aktiv mánilerdi de ózlestiriw arqalı determinlesiw
protsessine ushıraǵan birlikler bolıp esaplanadı. Determinlesiw protsessi ásirese
ilimiy texnikalıq terminler tarawında kóbirek kózge taslanadı. Bul xalıq turmısında
ilimiy texnikalıq progresstiń sheshiwshi kúshke aylanıwına, onıń óndiris penen
mádeniyattıń barlıq tarawlarına jámiyetlik obektivlilik zárúrlik tiykarında keńnen
eniwine baylanıslı.
Terminler sistemasında determinlesiw processi solay etip eki usıl arqalı iske
asıp otıratuǵınlıǵı seziledi.
3
Sh. Ádbinazimov. Til bilimi tariyxı. Nókis. «Qaraqalpaqstan». 2013-jıl.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
302
1. Anaw ya mınaw termin anıqlaytuǵın uǵımnıń ulıwma keń túsiniklikke iye
bolıwı, keń tarqalıwı, turmıslıq aktivlik nátiyjesinde sáykes atama keń
qollanıwshılıq, keń tanımalılıq belgilerine iye bolıp baradı da, kem-kem sol uǵımdı
ańlatıwshıtermin determinlesiw ádettegi sóz birligine aylanadı.
2. Terminlik máni óziniń aktivligine keń qollanılıwına qaray qosımsha mánige
iye bolıp baradı. Bul qosımsha máni metoforizatsiyalıq usıldıń nátiyjesinde dóreydi,
termin ańlatıwshı uǵımnıń ataması arqalı ekinshi uǵım qayta ataladı, terminlik birlik
kóp mánili sóz dárejesine jetedi. Bulardıń barlıǵı da ulıwma sóz quramǵa tán
semantikalıq nızamlılıq tiykarında iske asıp otıradı. Sonlıqtan terminler sistemasında
kórinetuǵın semantikalıq qubılıslardı terminniń ózgeshe defenitivlik xizmetine
qaray tek terminlerge tán semantikalıq qubılıs sıpatında bahalaw durıs nadurıs
boladı.
Terminler sistemasındaǵı semantikalıq qubılıslar tuwralı máselege baha
beriwge terminniń sáykes terminologiya tarawında bir mánili defentivlik atama
ekenligin, terminlerdiń de semantikalıq protsesslerge ushırap otıratuǵınlıǵı, bul
jaǵday tek terminologiya emes pútin sózlik quramnıń rawajlanıwına sebepshi
bolatuǵınlıǵın este tutıwımız kerek.
Juwmaqlap aytqanda qaraqalpaq terminologiyasınıń semantikalıq qubılısları
hár biri ózine tán ózgeshelikke iye. Terminologiyalıq sistemada ulıwma leksikalıq
sistemaǵa tán bázir bir semantikalıq qubılıslardı, yaǵnıy sinonimiyalıq,
antonimiyalıq, omoonimiyalıq, kóp mánilik qubılıslardı da kóriwge boladı.
Máselen: házirgi qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında til bilimi, lingvistika degen
terminlik variantlar bir ilimiy uǵımdı anıqlawshı eki atama sıpatında ómir súrip
kiyatır, yaǵnıy til bilimi, lingvistika terminleri bir uyaǵa birigiwshi sinonimlik
sıńarlardan ibarat. Affiks hám qosımsha terminler de usınday xarakterge iye. Al bir
mánili, kóp mánilik, prepozitsiya, postpozitsiya usaǵan terminler semantikalıq
jaqtan qarama-qarsı mánilerdi ańlatıwshı antonimiyalıq terminlik atamalar retinde
qollanılmaqta. Geypara aralıq terminlik atamalar, máselen reaktsiya ( ximiya
terminine tán termin) menen reaktsiya (jámiyetlik-siyasıy termin) arasında
semantikalıq jaqtan omonimiyalıq qubılıs seziledi. Sonday-aq qaraqalaq tilinde kóp
ǵana terminler leksikalıq-semantikalıq usıl arqalı jasalǵanlıǵı belgili.
Ádettegi ulıwma qollanıwshı tárbiya sóziniń semantikalıq jaqtan mánilik
qubılısınıń keńeyiwi arqalı pedagogikalıq uǵımdı anıqlawshı tárbiya termini
jasalǵan, bul sózdiń bir mánisiniń terminologiyalıq mazmunǵa iye bolıwı álbette,
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
303
metonomiyalıq qubılıs arqakı iske asqan. Matematikalıq termin sıpatında payda
bolǵan qosıw, alıw, bóliw, biologiyalıq termin retinde qáliplesken tamır, ózek
usaǵan arnawlı atamalar boyınsha da usını aytıwǵa tuwra keledi.
PAYDALANÍLǴAN ÁDEBIYATLAR
1.
Sh. Ádbinazimov. Til bilimi tariyxı. Nókis. «Qaraqalpaqstan». 2013-jıl.
2.
Berdimuratov. E “Qaraqalpaq tili terminleri” Nókis. 1999
3.
Nurmaxova.J – “Qaraqalpaq tilinde sotsial-ekonomikalıq terminler
hám olardıń semantikalıq ózgeshelikleri” Nókis. 2000
4.
Berdimuratov. E – “Qaraqalpaq tili terminologiyası” 1989
5.
Е.Бердимуратов.
Қарақалпақ
терминологиясы.
Нөкис.
«Қарақалпақстан». 1989. 22-б.
