“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
295
Qaraqalpaq tilinde termin hám terminologiya máselesi
Tursınbaev Amangeldi
QMU 2-asqısh magistrantı
Kalit so'zlar.
termin, terminologiya, lingvistika, ekstraligvistika, princip,
teoriya.
Annotaciya.
Bu maqolada qoraqalpoq tilida termi va terminologiyaning
anglatilish masalasini tahlil qildik. Termin tushunchasining ózi haqida ham
malumotlar keltirib ótildi. Termin va terminologiyaning paydo bólishi haqida
malumotlar berildi.
Ключовое
слова.
термин,
терминология,
лингвистика,
екстралингвистика, прицип, теория.
Termin degen atamanı eń dáslep túsinip alatuǵın bolsaq termin qanday da bir
nárseniń ulıwmalastırılǵan ataması bolıp esaplanadı. Bir termindi alatuǵın bolsaq sol
alıp atırǵan termin óziniń mánisine iye bolıwı, hámmege túsinikli bolıwı, belgili bir
uǵımdi ańlatıwı hám sol anıqlamadan kelip shıǵıp sol anıqlamaǵa sáykes qollanıwı
kerek. Terminler arnawlı uǵımlardı logikalıq jaqtan dál anıqlaw maqsetinde
qollanılatuǵın nominaciyalıq atamalardan ibarat . Til- tariyxıy dáwirler dawamında
payda bolǵan xalıq dóretpesi. Onda xalıqtıń pútkil tariyxıy rawajlanıw jolları menen
basqıshları, sol tariyxta dóretiwshi xalıqtıń turmısı kórinedi
1
.
Terminologiya til qurılısındaǵı arnawlı sistema sıpatında jámiyetlik turmıs
penen óz-ara baylanıslı túrde bahalanadı. Qaraqalpaq terminologiyasınıń payda
bolıwı, qáliplesiwi hám rawajlanıwı haqqındaǵı másele onı xalıq turmısınıń tariyxıy
rawajlanıw kózqarasınan anıqlawdı talap etedi eken. Terminologiya ulıwma
terminler sistemasınıń ajıralmas bir bólegi retinde sózlik quramda jámiyetlik
rawajlanıwdıń talaplarına qaray arnawlı uǵımlardıń atamaları túrinde payda bolıp,
kem-kem qáliplesip, ayırım leksikalıq qatlam ádebiy tilde tariyxıy qáliplesiw halatın
basınan keshiredi. Buǵan qaraqalpaq terminologiyasınıń sózlik quramda payda
bolıw, qáliplesiw hám rawajlanıw jaǵdayların arnawlı túrde úyreniwde anıqlanǵan
1
Sh. Ádbinazimov. Til bilimi tariyxı. Nókis. «Qaraqalpaqstan». 2013-jıl.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
296
maǵlıwmtlar tolıq dáliyl bola aladı. Qaraqalpaq tili terminologiyasınıń qáliplesiw
hám rawajlanıw halatların, onda terminlerdiń belgili bir sistema retinde tanılıwına
baha beriw, sol baǵdarda oǵan jámiyetlik turmıstıń dáwirler dawamında
rawajlanıwına sáykes tariyxıy ekskurs jasawı talap etiledi. Ásirimizdiń 20-jıllarına
shekemgi dáwirde-aq túrli ekstralingvistikalıq faktorlarǵa baylanıslı qaraqalpaq
tiliniń sózlik quramına kóp ǵana jámiyetlik-siyasıy hám ilimiy-texnikalıq hám taǵı
basqa terminler sáykes uǵımlardı anıqlawshı atamalar retinde ózge tillerden kelip
kirdi. Bulardan mısal etetuǵın bolsaq,
jarlı, isshi, puqara, bitim, hákim, aq patsha,
uran, awdarıspaq, paraxod, arız, awqam, millet, jámiyet, pirqa, ústemlik,
sayasat, túzem, párman, yarlıq, márdikar, pristav, fáylasuf
hám taǵı basqa
sózlerdi mısal etip keltirsek boladı.Qaraqalpaq til biliminde leksikologiyanıń
ajıralmas bir tarawı bolǵan terminologiya ilimi júzege keldi
2
. Terminler arnawlı
sociallıq belgilikke iye sózler toparı sıpatında qaraqalpaq tilshileriniń dıqqatın ózine
awdarı kiyatır. Dáslepki jıllarda ol bul tarawdaǵı jumıslardı jónge túsiriw, baǵdarlaw
maqsetinde praktikalıq xarakterde boldı. Ásirese bunday jumıslar xalıq
bilimlendiriw isleri kóz-qarasınan shólkemlestirilip keldi.
Ulıwma qaraqalpaq terminologiyasın, joqarıdaǵı baǵdarlardı esapqa ala otırıp,
sózlik sostavtaǵı ornı, terminlerdi durıs tanıw, basqa leksikalıq birliklerden
ajıratıwshı belgilerin, payda bolıw sebeplerin, jámiyetlik baylanıslılıǵın, jaslıw
jolların anıqlaw kerek boladı.Termin sózlik quramnıń arnawlı xizmeti arqalı parıq
qılatuǵın ózgeshe bir elementinen ibarat. Qaraqalpaq tili terminologiyasınıń sózlik
quramda belgili bir sistema sıpatında payda bolıwı, qáliplesiwi hám rawajlanıwına
ulıwma baǵdarda qısqasha toqtap óttik. Rasında da ulıwma xalıqlı tilde arnawlı
atama sıpatında terminniń payda bolıwı, qollanılıwı sol tildi dóretiwshi jámááttiń
anaw ya mınaw tariyxıy dáwirlerdegi kún kórisine, jámiyetlik turmısınıń dál
jaǵdaylarına, materiallıq hám ruwxıy dúnyasınıń rawajlanıw dárejesine, socilallıq-
ekonomikalıq, mádeniy turmısına baylanıslı, sol tiykarda dóregen arnawlı uǵımǵa,
onıń sáykes atamasınıń, sóz jasaw usıllarınıń járdemi menen dóretilip, tildı
funkcionallıq xizmette qollanılıwına ǵárezli boladı. Ilimiy baqlawlar qaraqalpaq tili
terminler sistemasınıń qáliplesiwi hám rawajlanıwı xalıqtıń bastan keshirgen
tariyxıy basqıshlarınıń jaǵdaylarına, onıń materiallıq hám ruwxıy , jámiyetlik-
2
Berdimuratov. E “Qaraqalpaq tili terminleri” Nókis. 1999
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
297
siyasıy hám sotsiollıq-ekonomikalıq turmısına, jámiyetlik ortalıqtaǵı basqa xalıqlar
menen ulıwma xalıq tiliniń soǵan sáykes rawajlanıw halatına , turmıstıń túrli
salalarındaǵı baylanıslarına ǵárezli bolǵanlıǵın tastıyıqlaydı. Usı kózqarastan
kórnekli tyurkolog N.A.Baskakovtıń qaraqalpaq tiliniń sózlik quramınıń
rawajlanıwı haqqında ayta kelip, Orta Aziyadaǵı tiykarǵı túrkiy xalıqlar tilleriniń
tariyxıy rawajlanıw halatında ulıwmalıq yamasa uqsaslıq bar dep tastıyıqlawı
shınlıqqa oǵada durıs keledi.
Terminologiyalıq mashqalalardı úyreniwge baylanıslı ilimiy izertlewlerde
anaw ya mınaw terminlik toparlardıń rawajlanıw basqıshların anıqlaw, soǵan sáykes
olardıń sanlıq hám sapalıq dárejelerin ádebiy til kózqarasınan bahalaw baslı
máselelerdiń biri retinde qaralıp kiyatır. Solayda ilimpazlar arasında bul máselede
túrlishe jantasıwlar, túrlishe pikirler hám usınıslar ómir súrip kelmekte
3
. Ulıwma
qaraqalpaq terminologiyasın, joqarıdaǵı baǵdarlardı esapqa ala otırıp, sózlik
sostavtaǵı ornı, terminlerdi durıs tanıw, basqa leksikalıq birliklerden ajıratıwshı
belgilerin, payda bolıw sebeplerin, jámiyetlik baylanıslılıǵın, jasalıw jolların
anıqlaw kerek boladı.
Sonday-aq terminlerdiń ulıwma alǵanda ilim hám texnikaǵa, óndiris penen
mádeniyatqa , jámiyetlik-siyasıy ómirge baylanıslı bolatuǵınlıǵın kózde tutıp,
olardıń ilimiy sistemasındaǵı birligine ilimiy xarakteristika beriw, ayırım toparlarǵa
bóliniw negizlerin belgilew zárúrligi tuwıladı. Solay etip, jumısta qaraqalpaq
terminologiyasınıń ulıwma aktual xarakterdegi máseleleri- sózlik sostavtaǵı basqa
leksikalıq-semantikalıq qatlamlardan ózgeshelik belgileri, túrli ilimler arasındaǵı
terminologiyalıq baylanıs hám birlik, terminlerdi klassifikaciyalawdıń baslı
principleri sóz etiledi. Termin hám terminologiya máselesi- til biliminde ilimiy
jaqtan da, praktikalıq jaqtan da eń áhmiyetli máselelerdiń biri. Bul aktual problema
til teoretikleri menen praktikleriniń dıqqatın awdarıp kiyatır.
Ádette sózlik quramnıń rawajlanıwın támiyn etiwshi tiykarǵı dereklerdiń,
usılardıń bir semantikalıq usıl ekenligi belgileydi. Anaw ya mınaw uǵımnıń ataması
retinde payda bolǵan sóz kem-kem bir neshe mánilerde qollanılıw qásiyetine iye
boladı. Bul sol sóz qabıl etken qosımsha ekinshi máni arqalı sáykes basqa uǵımdı
ańlatıw túrinde iske asadı. Durısında da, til ilimpazları E.M.Galkina-Fedoruktıń
3
Berdimuratov. E – “Qaraqalpaq tili terminologiyası” 1989
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
298
oǵada durıs kórsetkenindey-aq, sóz dáslepki payda bolǵan waqtında barlıq waqıtta
bir mánili bolıp keledi, waqıtlar ótiwi menen ol qosımsha mánilerdi qabıl etiwi
múmkin. Sózdiń sóz mánisi túrinde iske asatuǵın bir neshe uǵımlardıń materiallıq
qabıǵı xizmetin atqarıwǵa uqıplılıǵı semasiologiyalıq nızamlılıq tiykarında.
Máselen, jumıs, adam, kún, miynet usaǵan ulıwma qollanıwshı sózlerdiń dáslepki
bir mánide kem-kem turmıs talabına qaray olardıń qosımsha bir neshe mánilerdi
qabıl etkenligi, kóp mánililik qásiyetke iye bolǵanlıǵı sózsiz: jumısqa baraman,
sende jumısım bar, bunı jumıs qılmasań bolmaydı, saǵan jumısım tústi taǵı basqa.
Bir adam keldi adam bolıp qalıptı, adam bolǵanıńa, ol adam ǵoy, adamdı Adam
demeydi, bul úydiń adamı-sol, taǵı basqalar. Ádette sózge tán usınday
semasiologiyalıq qubılıslardı terminler sistemasında da ańlawǵa boladı.
PAYDALANÍLǴAN ÁDEBIYATLAR
1.
Sh. Ádbinazimov. Til bilimi tariyxı. Nókis. «Qaraqalpaqstan». 2013-jıl.
2.
Berdimuratov. E “Qaraqalpaq tili terminleri” Nókis. 1999
3.
Nurmaxova.J – “Qaraqalpaq tilinde sotsial-ekonomikalıq terminler
hám olardıń semantikalıq ózgeshelikleri” Nókis. 2000
4.
Berdimuratov. E – “Qaraqalpaq tili terminologiyası” 1989
5.
Е.Бердимуратов.
Қарақалпақ
терминологиясы.
Нөкис.
«Қарақалпақстан». 1989. 22-б.
