“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
332
ISSIQ IQLIM SHAROITIDA ELEKTROBUSLARNING
EKSPLUATATSIYASIGA TA'SIR ETUVCHI OMILLAR
Qo’chqorov Dostonjon Shokirjon o’g’li
Toshshahartrans aksiyadorlik jamiyati 1- avtobus saroyi filiali
ANNOTATSIYA
: Global iqlim o‘zgarishlari va urbanizatsiya jarayonlari
sharoitida ekologik toza transport vositalariga bo‘lgan talab ortib bormoqda.
Shaharlardagi havo ifloslanishini kamaytirish, energiya sarfini optimallashtirish va
atrof-muhitni asrash maqsadida ko‘plab davlatlar elektrotransport vositalariga,
xususan, elektrobuslarga e’tibor qaratmoqda. Elektrobuslar nafaqat nol emissiyali
transport vositasi sifatida, balki shovqinni kamaytirish, ekspluatatsiya xarajatlarini
pasaytirish kabi ko‘plab ustunliklarga ega. Shu bilan birga, ushbu transport
vositalarini har xil iqlim sharoitlarida samarali foydalanish masalalari ham muhim
ahamiyatga ega.
KALIT SO’ZLAR
: Elektrobuslar, batareyalar, energiya ta'minoti, yangi
energiya manbalari.
Elektrobuslar ekspluatatsiyasiga ta’sir etuvchi iqlimiy omillarni o‘rganish,
xususan, issiq iqlim sharoitlarida ularning samaradorligini ta’minlash masalalari
bugungi kunning dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Issiq iqlim sharoitlari
transport vositalarining texnik holati, energiya sarfi va ekspluatatsiya
ko‘rsatkichlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ayniqsa, batareyalar va haroratni
boshqarish tizimlari issiqlikka juda sezgir bo‘lib, ularning ishlash muddatiga hamda
samaradorligiga sezilarli darajada ta’sir qilishi mumkin.
Mazkur maqolada issiq iqlim sharoitlarida elektrobuslarning samaradorligiga
ta’sir etuvchi asosiy omillar, ularning texnologik va ekologik jihatlari, shuningdek,
muammolarni hal qilish uchun qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan yechimlar batafsil tahlil
qilinadi. Shu orqali elektrobuslarni issiq iqlim sharoitida samarali ekspluatatsiya
qilish va ularning umumiy foydalilik ko‘rsatkichlarini oshirish imkoniyatlari
o‘rganiladi.
Tadqiqotning asosiy maqsadi — elektrobuslarning issiq iqlim sharoitlarida
ekspluatatsiya
jarayonini
optimallashtirish
va
ekologik
samaradorligini
ta’minlashga qaratilgan ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
333
Shahar elektr transporti har doim shubhali ekzotik hisoblangan va hozirda
dunyoda yuz minglab elektrobuslar ishlaydi. Yangi texnologiyalarni moslashtirish
bo'yicha chempion Xitoy bo'lib, u yerda dunyodagi elektr avtobuslarining deyarli 99
foizi joylashgan. Bloomberg New Energy Finance hisob-kitoblariga ko‘ra, 2025-
yilga borib dunyodagi avtobuslarning 47 foizi elektrda ishlaydi.Rossiya ham jahon
tendentsiyalaridan qolishmaydi. Har yili Rossiyaning ko'plab shaharlari elektr
transportini sotib oladi va uni doimiy yo'nalishlarga qo'yadi, maxsus infratuzilmani
yaratadi va energiya ta'minoti sohasida echimlarni taklif qiladi. Elektr transportiga
o'tish o'nlab yillar davom etishi mumkin va, ehtimol, biz shaxsiy elektr transport
vositalari endi hashamatli narsaga aylanmaydigan va dizel hamkasblari bilan
raqobatlashadigan vaqtni topamiz.
Hozirgi kunda Yutong elektrobuslarida akumlator qismlarida muommolarga
duch kelingani yo’q.To’liq zaryadlash bilan avtobuslar 4-soat mobaynida
toyintiriladi va kunlik to’liq reys mobaynida harakatlanmoqda.
Elektrodvigatel- AKBdan elektr energiyani olgan holda elektrobusni
harakatlanishini taminlab beruvchi yani elektr energiyani mehanik energiyaga
aylantirib beruvchi qurimadir.Elektrodvigatelda hosil bolgan moment gildiraklarga
kardan orqali uzatiladi
Elektr motorining turi
3 fazali asenxron
Nominal quvvat
215kw
Maksimal quvvat
250kw
Maksimal moment
485nm
Maksimal dvigatel tezligi
11000 (10300 uzoq)
Nominal kuchlanish
400-420 V
Nominal tok
115/350 A
Samaradorlik
83%
Shuningdek, elektrobusning elektr motori bir qator afzalliklarga ega:
Maksimal momentga butun tezlik oralig’ida erishadi;
Qo’shomcha qurilmalarsiz ikki yo’nalishda ishlash imkoniyati;
Dizaynning soddaligi;
Havo va suvni sovitish;
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
334
Tormozlashda
generatorning
energiyani
tiklash
rejimida
ishlash
imkoniyati.Elektrobuslarning
ba'zi
konstruktsiyalari
avtobusning
alohida
g'ildiraklarini haydash uchun bir nechta elektr motorlaridan foydalanadi va bu uning
harakatlanish kuchini sezilarli darajada oshiradi. Bundan tashqari, elektr motori
to'g'ridan-to'g'ri avtomobil g'ildiragiga o'rnatiladigan, uzatishni minimal darajaga
tushiradigan dizayn mavjud. Ammo bunday sxema jiddiy kamchilikka ega - massa
ortadi va ishlov berish yomonlashadi.
Toshkent shaxrida turli yo’nalishlarda ekspluatatsiya qilinayotgan elektrobus
orasida elektrodvigatel qismida nosozliklar bitta elektrobusda kelib chiqgan.Hozir
elektrobuslar kafolat davrida ishlab chiqaruvchi kompaniya tomonida uning kelib
chiqish sababi o’rgniladi va havdovchi tomonidan xatolik bo’lmagan taqdirda
kompaniya qolab beradi.
Elektr transport vositalariga xizmat ko'rsatish va ta'mirlashning asosiy turlari
uchun maxsus jihozlar ro'yxati kichik: birinchi navbatda, bular himoya rezina
qo'lqoplar, izolyatsiyalangan tutqichli universal mandal va izolyatsiya holatini
aniqlash uchun megohmmetrdir. KTS 590 an'anaviy universal skaner yordamida
elektrobus va elektron jihozlari parametrlarini diagnostika qilish mumkin. Uning
ESI Tronic dasturi bozorda elektrobus va duragaylarni tekshirish uchun zarur
bo'lgan barcha ma'lumotlarni o'z ichiga oladi. Ba'zi turdagi tortish
akkumulyatorlarini
tashxislash
uchun
standart
namunadagi
zamonaviy
akkumulyator sinov qurilmasi talab qilinishi mumkin. Biroq, texnik xizmat
ko'rsatish stantsiyasining moddiy-texnik jihozlari bilan bir qatorda, xodimlar elektr
transport vositalari va duragaylar bilan ishlashga tayyor bo'lishi kerak.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
335
Xizmat ko'rsatish stantsiyalari ishchilari boshlang'ich tayyorgarlikdan
o'tishlari kerak. Birinchidan, ular asosiy xavfsizlik qoidalarini o'z ichiga olgan yosh
elektrik kursining bir turiga muhtoj. Ikkinchidan, harbiy xizmatchilar
duragaylarning barcha elektr qismlari, shuningdek, elektr transport vositalarining
joylashuvi va maqsadini bilishlari kerak.
Elektr tizimi va yangi energiya manbalariga texnik xizmat ko'rsatishda
xavfsizlik eslatmasi:Yangi energiya manbalari tizimining yuqori voltli zanjiriga
texnik xizmat ko'rsatish xavfsizlik qoidalariga qat'iy rioya qilgan holda
Elektrotexnikadan foydalanish uchun davlat maxsus litsenziyasiga ega bo'lgan
mutaxassislar tomonidan amalga oshirilishi kerak . Professional bo'lmagan va 1000
V gacha bo'lgan ishlarga kirish huquqiga ega bo'lmagan xizmat ko'rsatuvchi
xodimlar yuqori voltli elektr zanjirlari bilan ishlashga haqli emaslar.
Ushbu maqola issiq iqlim sharoitlarida elektrobuslarning ekspluatatsiyasiga
ta'sir etuvchi omillar atroflicha tahlil qilindi va ular bilan bog'liq muammolarni hal
etish bo‘yicha samarali yechimlar taklif etildi. Issiq iqlim elektrobuslarning
texnologik tizimlariga, xususan, ularning batareya samaradorligi, quvvatni
boshqarish tizimlari va sovutish tizimlariga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatishi
aniqlangan. Bu muammolarni e’tiborsiz qoldirish elektrobuslarning foydalanish
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
336
muddatini qisqartirishi, samaradorligini pasaytirishi va ekspluatatsiya xarajatlarini
oshirishi mumkin.
Amalga oshirilgan tadqiqotlar natijasida, elektrobuslarning issiq iqlim
sharoitlarida samaradorligini oshirishga qaratilgan muhim tavsiyalar ishlab chiqildi.
Ular elektrobuslarni ekspluatatsiya qilishda duch kelinadigan qiyinchiliklarni
yengib o‘tish va ushbu transport vositalarining barqarorligini ta’minlashga ko‘mak
beradi.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati shundaki, elektrobuslar foydalaniladigan
hududlarning iqlimiy xususiyatlarini hisobga olgan holda ularni optimallashtirish va
samarali ekspluatatsiya qilish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqildi. Natijada,
elektrobuslarning ekologik va iqtisodiy samaradorligi ortadi, shuningdek, ularning
umumiy ishlash muddati va foydalanish ko‘rsatkichlari yaxshilanadi. Shu bilan
birga, ushbu tadqiqot kelajakda elektrotransport vositalari texnologiyasini
rivojlantirish va ularning issiq iqlim sharoitlarida qo‘llanilishini yanada
takomillashtirishga zamin yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
ИНСТРУКЦИЯ
ПО
СЕРВИСНОМУ-ТЕХНИЧЕСКОМУ
ОБСЛУЖИВАНИЮ, ЭЛЕКТРОБУСА ZK 6126 BEVG И ЕГО
МОДИФИКАЦИЙ
2.
Технические требования на оказание услуг сервисного обслуживания и
ремонта товара.
3.
ОСПАНБЕКОВ
БАУРЖАН
КЕНЕСОВИЧ
ПОВЫШЕНИЕ
ЭНЕРГЕТИЧЕСКОЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ И ЭКСПЛУАТАЦИОННЫХ
ПОКАЗАТЕЛЕЙ ЭЛЕКТРОМОБИЛЕЙ «Электротехнические комплексы и
системы» Диссертация на соискание ученой степени Кандидата технических
наук
4.
Оспанбеков Б.К. Перспективные направления развития зарядных
станций для электромобилей / В.Е. Ютт, Б.К. Оспанбеков // Электроника и
электрооборудование транспорта. 2013. №6. С. 10-12.
5.
ZF Technology for buses axle system AVE 130 System [Электронный
ресурс]:2017.URL:http://www.zf.com/corporate/en_de/products/product_range/bu
ses/b uses_axles_ave130_system.shtml#tabs1-1 (дата обращения: 10.10.2021)
