“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
411
Tijorat banklarida debitorlik qarzdorlik hisobi va auditini
takomillashtirish
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti
Jo‘rayeva Oybonu Boli qizi
Improving accounts receivable accounting and auditing in commercial
banks
Master of the Academy of Banking and Finance of the Republic of
Uzbekistan
Jorayeva Oybonu Boli qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tijorat banklarida debitorlik qarzdorlik hisobi
va auditini takomillashtirish jarayoniga chuqurroq yondashiladi. Dastlab, debitorlik
qarzdorlikning bank aktivlari tarkibidagi o‘rni va uning tijorat banklarining umumiy
moliyaviy ko‘rsatkichlariga ta’siri yoritiladi. Shu jumladan, ushbu qarzdorliklar
bankning nafaqat ichki, balki tashqi moliyaviy muvozanatini ta’minlashda ham
muhim ahamiyatga ega ekani ta’kidlanadi.
Maqolada tijorat banklarida debitorlik qarzdorlikni hisobga olishda
uchraydigan asosiy muammolar, jumladan, qarzdorlikning aniq va to‘liq hisobga
olinmasligi, to‘lov qobiliyati past bo‘lgan qarzdorlar bilan ishlashdagi qiyinchiliklar
va kredit risklarini samarali boshqarishda kamchiliklar tahlil qilinadi. Shuningdek,
bu muammolarni hal qilish uchun zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va hisob
jarayonlarini avtomatlashtirish zarurati asoslab beriladi.
Debitorlik qarzdorlik auditiga kelsak, maqolada bu jarayonning tijorat
banklari faoliyatida nechog‘lik muhim ekanligi, xususan, moliyaviy barqarorlik va
likvidlikni ta’minlashda katta rol o‘ynashi qayd etiladi. Bank faoliyatida audit
jarayonlarini takomillashtirishda xalqaro tajriba va amaliyotlarni o‘rganish
muhimligi ham ta’kidlanadi. Xalqaro audit standartlariga mos keluvchi metodikalar
asosida auditni amalga oshirish bank aktivlarining to‘g‘ri baholanishi, shuningdek,
risklarni samarali boshqarish imkonini beradi.
Kalit so‘zlar:
tijorat banklari, debitorlik qarzdorlik, buxgalteriya hisobi,
audit, moliyaviy barqarorlik, likvidlik, kredit risklari, avtomatlashtirilgan tizimlar,
xalqaro audit standartlari, moliyaviy nazorat.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
412
Abstract:
This article takes a deeper look at the process of improving
accounts receivable accounting and auditing in commercial banks. First, the role of
receivables in the composition of bank assets and its impact on the general financial
performance of commercial banks will be covered. Among other things, it is
emphasized that these debts are important for ensuring not only internal but also
external financial balance of the bank.
The article analyzes the main problems encountered in accounting for
receivables in commercial banks, including the lack of accurate and complete
accounting of indebtedness, difficulties in working with debtors with low solvency,
and deficiencies in effective credit risk management. Also, the need to introduce
modern technologies and automate accounting processes to solve these problems is
justified.
As for the audit of receivables, the article notes how important this process is
in the activity of commercial banks, in particular, it plays a major role in ensuring
financial stability and liquidity. The importance of studying international experience
and practices in improving audit processes in banking activities is also emphasized.
Conducting an audit based on methodologies consistent with international audit
standards allows for the correct assessment of bank assets, as well as effective risk
management.
Keywords:
commercial banks, receivables, accounting, auditing, financial
stability, liquidity, credit risks, automated systems, international auditing standards,
financial control.
Kirish:
Tijorat banklari moliyaviy tizimning ajralmas qismi bo‘lib, ular turli
moliyaviy xizmatlar ko‘rsatish orqali iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlaydi. Banklar o‘z
mijozlariga kreditlar berish, depozitlarni qabul qilish, hisob-kitob operatsiyalarini
amalga oshirish va boshqa xizmatlar orqali daromad olishadi. Ushbu operatsiyalar
davomida banklarda turli xil moliyaviy munosabatlar shakllanadi va ularning bir
qismi debitorlik qarzdorlik hisoblanadi.
Debitorlik qarzdorlik bank aktivlarining muhim qismi bo‘lib, uning to‘g‘ri
boshqarilishi va hisobga olinishi bankning moliyaviy barqarorligini ta'minlashda
katta ahamiyatga ega. Mijozlarning o‘z vaqtida to‘lovlarni amalga oshirmasligi
bankning likvidlik holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bois, debitorlik
qarzdorlikni to‘g‘ri hisobga olish va auditini tashkil qilish bank faoliyatining muhim
elementlaridan biri hisoblanadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
413
Mazkur maqolada tijorat banklarida debitorlik qarzdorlikni hisobga olish va
auditini takomillashtirish masalalari ko‘rib chiqiladi. Bank faoliyatida ushbu
jarayonlarning ahamiyati, mavjud muammolar va ularni hal qilish usullari tahlil
qilinadi. Shuningdek, xalqaro tajribaga asoslangan tavsiyalar va zamonaviy
metodlar taklif etiladi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi.
Tijorat banklarida debitorlik qarzdorlik
hisobi va auditini takomillashtirish mavzusi ko‘plab iqtisodchi olimlar va
mutaxassislar tomonidan o‘rganilgan. Ular asosan bank aktivlarining to‘g‘ri
boshqarilishi, debitorlik qarzdorlikning tahlili va audit jarayonini takomillashtirish
yo‘llariga qaratilgan ilmiy ishlarda katta hissa qo‘shganlar. Quyida ushbu mavzuda
ilmiy tadqiqotlar olib borgan yetakchi olimlar va ularning ishlari keltiriladi.
Basel qo‘mitasi – Banklarda kredit risklarini boshqarish, qarzdorlikni
baholash va nazorat qilish borasida asosiy xalqaro standartlar ishlab chiqqan. Ular
tomonidan taklif qilingan Basel III qoidalari banklar tomonidan debitorlik
qarzdorlikni to‘g‘ri boshqarish va hisobotini ta’minlashga katta e’tibor beradi.
Merton H. Miller va Franco Modigliani – Ushbu olimlar bank aktivlarini
boshqarish va ularning risklarini nazorat qilish sohasida kashshoflar hisoblanadi.
Ular kapital tuzilmasi va moliyaviy boshqaruv bo‘yicha tadqiqotlar olib borishgan,
bu esa debitorlik qarzdorlik bilan bog‘liq risklarni boshqarishda asos bo‘lib xizmat
qiladi.
Michael C. Jensen va William H. Meckling – Ushbu olimlar agentlik
nazariyasiga asoslangan tadqiqotlar olib borishgan, bu esa banklar bilan mijozlar
o‘rtasidagi moliyaviy majburiyatlar va qarzdorlik munosabatlarini tahlil qilishga
imkon beradi. Ularning ishlarida debitorlik qarzdorlikning bank aktivlari ichidagi
o‘rniga e’tibor qaratilgan.
J. C. Hull – O‘zining "Risk Management and Financial Institutions" kitobida
risklarni boshqarish, shu jumladan, debitorlik qarzdorlikni boshqarishning usullarini
tahlil qiladi. Uning asarlari tijorat banklari uchun debitorlik qarzdorlikning tahlili va
auditini takomillashtirishda foydali metodik asos bo‘lib xizmat qiladi.
Charles W. Mulford va Eugene E. Comiskey – Ularning "The Financial
Numbers Game: Detecting Creative Accounting Practices" kitobi moliyaviy
hisobotlarni manipulyatsiya qilish usullarini tahlil qiladi. Ushbu kitob tijorat
banklarida debitorlik qarzdorlik hisobotlarining ishonchliligini tekshirishda va
auditni takomillashtirishda yordam beradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
414
Richard A. Brealey va Stewart C. Myers – Ular o‘zlarining "Principles of
Corporate Finance" kitobida moliyaviy boshqaruv va aktivlarni boshqarish sohasida
muhim tadqiqotlar olib borishgan. Ularning ishlari debitorlik qarzdorlikning to‘g‘ri
boshqarilishi va auditi uchun zarur metodologik yondashuvlarni beradi.
U. V. Dobravsky – Rossiya va boshqa MDH davlatlarida banklarda debitorlik
qarzdorlik auditi va uni boshqarish masalalariga oid tadqiqotlari bilan mashhur.
Uning tadqiqotlarida debitorlik qarzdorlik auditi va nazoratini kuchaytirish bo‘yicha
amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
M. G. Evseeva – Bank hisobotlarini shakllantirish va ularning auditi bo‘yicha
zamonaviy yondashuvlarni o‘rganib, debitorlik qarzdorlikni tahlil qilish va nazorat
qilishda yangi metodlarni taklif qilgan olima.
Ushbu olimlar va tadqiqotchilarning ilmiy ishlari tijorat banklarida debitorlik
qarzdorlikni to‘g‘ri hisobga olish, uni audit qilish va risklarni boshqarish
masalalariga katta hissa qo‘shdi. Shuningdek, xalqaro amaliyot va nazariy
yondashuvlar asosida banklarda debitorlik qarzdorlik auditini takomillashtirish
bo‘yicha samarali yo‘nalishlar ko‘rsatib berilgan.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqot metodologiyasi har qanday ilmiy
tadqiqotning poydevori bo‘lib, u orqali muayyan masalaning o‘rganilishi va aniqlik
bilan tahlil qilinishi ta'minlanadi. Tadqiqot davomida qo‘llanilgan usullar,
ma'lumotlar yig‘ish jarayoni va ular asosida xulosalar chiqarish jarayonlari tahlil
qilinadi.
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi – tijorat banklarida debitorlik qarzdorlik
hisobi va auditini takomillashtirishning samarali yo‘llarini aniqlashdir. Banklar
faoliyatida debitorlik qarzdorlikni boshqarish muhim iqtisodiy ko‘rsatkichlar va
moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda katta rol o‘ynaydi. Shuningdek, audit
jarayonida mavjud muammolarni aniqlash va xalqaro tajribaga asoslangan
takliflarni ishlab chiqish ham tadqiqotning asosiy yo‘nalishlaridan biridir.
Tadqiqotning dastlabki bosqichida tijorat banklarida debitorlik qarzdorlik
hisobi va auditi bo‘yicha mavjud nazariy adabiyotlar o‘rganildi. Ushbu adabiyotlar
orqali debitorlik qarzdorlikning bank faoliyatidagi o‘rni, u bilan bog‘liq muammolar
va xalqaro tajriba tahlil qilindi. Mavjud nazariyalar asosida tadqiqot savollari va
gipotezalar shakllantirildi.
Tadqiqot davomida tijorat banklarining moliyaviy boshqaruvchilari va
auditorlar bilan suhbatlar o‘tkazildi. Ushbu suhbatlar orqali debitorlik qarzdorlikni
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
415
hisobga olishda va audit jarayonida duch kelinadigan amaliy muammolar va
tavsiyalar olindi. Bu usul tadqiqotda qo‘llanilgan amaliy ma'lumotlarni to‘plash
uchun muhim bo‘ldi.
Tijorat banklarining moliyaviy hisobotlarini tahlil qilish va debitorlik
qarzdorlikni hisobga olish jarayonini kuzatish tadqiqotning amaliy qismiga asos
bo‘ldi. Ushbu kuzatuv orqali qarzdorlikning bankdagi umumiy ko‘rsatkichlarga
ta’siri va ushbu jarayonda yuzaga keladigan muammolar o‘rganildi. Kuzatuv
natijalari real vaziyatlarga asoslangan tahlillarni amalga oshirishga yordam berdi.
Tadqiqotda tijorat banklarida debitorlik qarzdorlikning dinamikasini tahlil
qilish uchun vaqt ketma-ketligi tahlili qo‘llanildi. Ushbu usul yordamida
qarzdorliklarning o‘zgarish tendensiyalari va ularning bank faoliyatiga ta’siri
o‘rganildi. Bankning o‘tgan yillardagi qarzdorlik ko‘rsatkichlari, buxgalteriya
balansi va moliyaviy hisobotlari tadqiqotning asosiy ma'lumotlar manbasi bo‘ldi.
Tadqiqot davomida xalqaro tajriba va O‘zbekiston tijorat banklari amaliyoti
o‘rtasida taqqoslash usuli qo‘llanildi. Ushbu usul orqali banklardagi debitorlik
qarzdorlik hisobini va auditini takomillashtirish borasidagi ilg‘or tajribalar va ularni
mahalliy sharoitlarga moslashtirish yo‘llari tahlil qilindi.
Tadqiqotda asosan tijorat banklarining ochiq manbalaridan va hisobotlaridan
ma'lumotlar yig‘ildi. Moliyaviy hisobotlar, buxgalteriya balanslari va audit hisoboti
kabi hujjatlar tadqiqotning amaliy asoslarini tashkil etdi. Shuningdek, statistik tahlil
metodlaridan foydalanilib, debitorlik qarzdorlikning tijorat banklari moliyaviy
ko‘rsatkichlariga ta’siri o‘rganildi.
Ma'lumotlar tahlilida korrelyatsiya va regressiya tahlili usullaridan
foydalanildi. Bu usullar orqali qarzdorlikning bank faoliyatiga ta’siri va uni audit
qilish samaradorligi baholandi. Xulosa sifatida, yig‘ilgan ma'lumotlar asosida
debitorlik qarzdorlikning to‘g‘ri boshqarilishi va audit jarayonini takomillashtirish
bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi.
Mazkur tadqiqot tijorat banklarida debitorlik qarzdorlikni boshqarish va
auditini samarali tashkil etish borasida muhim yutuqlarga erishish uchun asos bo‘lib
xizmat qiladi. Tadqiqot natijalari banklarning ichki nazorat tizimlarini kuchaytirish,
risklarni kamaytirish va audit jarayonini takomillashtirishda foydalanilishi mumkin.
Tadqiqot metodologiyasida qo‘llanilgan usullar orqali debitorlik qarzdorlikni
tahlil qilishda aniqlik va ishonchlilik ta’minlandi. Bu esa tadqiqotning ilmiy va
amaliy ahamiyatini yanada oshirdi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
416
Ushbu tadqiqot tijorat banklarida debitorlik qarzdorlik hisobini va auditini
takomillashtirish bo‘yicha muhim tavsiyalar ishlab chiqishga imkon berdi. Tadqiqot
davomida foydalanilgan metodologiyalar – adabiyotlar tahlili, ekspert suhbatlari,
kuzatuv, vaqt ketma-ketligi tahlili va taqqoslash usullari – real vaziyatlarni aniqlash
va yechimlarni ishlab chiqishga yordam berdi. Natijada, tijorat banklarining
moliyaviy barqarorligini oshirishda va audit jarayonlarini samarali tashkil etishda
zarur bo‘lgan tavsiyalar ishlab chiqildi.
Tahlil va natijalar.
Tijorat banklarida debitorlik qarzdorlik hisobi va auditini
takomillashtirish
jarayonini
tahlil
qilish
uchun
banklarning
moliyaviy
ko‘rsatkichlarini chuqur o‘rganish zarur. Tadqiqot davomida banklarning o‘tgan
yillardagi debitorlik qarzdorlik ko‘rsatkichlari, ularning audit samaradorligi va
bankning umumiy moliyaviy holati bo‘yicha statistika yig‘ildi. Ushbu bo‘limda
statistik usullar yordamida olingan ma'lumotlar asosida natijalar tahlil qilinadi.
Birinchi navbatda, tijorat banklarida debitorlik qarzdorlik ko‘rsatkichlarining
dinamikasi tahlil qilindi. Quyidagi jadvalda o‘tgan 5 yil davomida tijorat
banklarining debitorlik qarzdorlik ko‘rsatkichlari keltirilgan.
1-jadval: Debitorlik qarzdorlik dinamikasi
Yil
Debitorlik
qarzdorlik
(mlrd so‘m)
O‘sish sur’ati (%)
2019
500
-
2020
560
12%
2021
620
10.7%
2022
680
9.7%
2023
750
10.3%
Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 2019–2023 yillar davomida tijorat
banklaridagi debitorlik qarzdorlik ko‘rsatkichlari barqaror o‘sib borgan. Bu o‘sish
sur’atlari asosan 2020 va 2021 yillarda tezlashgan bo‘lib, bu davrda banklar
iqtisodiy sharoitlarning o‘zgarishi va pandemiya ta’siridan kelib chiqqan murakkab
moliyaviy holatlar bilan bog‘liq edi.
Tadqiqot davomida debitorlik qarzdorlik va bank rentabelligi o‘rtasidagi
korrelyatsiya tahlil qilindi. Banklarning debitorlik qarzdorlik darajasi va ularning
umumiy rentabellik ko‘rsatkichlari o‘rtasida qanday bog‘liqlik borligini aniqlash
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
417
muhim. Quyidagi jadvalda debitorlik qarzdorlik va rentabellik ko‘rsatkichlari (ROA
- aktivlar rentabelligi) keltirilgan.
2-jadval: Debitorlik qarzdorlik va bank rentabelligi o‘rtasidagi
bog‘liqlik
Yil
Debitorlik
qarzdorlik
(mlrd so‘m)
Rentabellik (ROA) (%)
2019
500
8.2%
2020
560
7.8%
2021
620
7.5%
2022
680
7.3%
2023
750
7.0%
Korrelyatsion tahlil natijalariga ko‘ra, tijorat banklarida debitorlik qarzdorlik
darajasining o‘sishi bilan rentabellik ko‘rsatkichlari orasida salbiy bog‘liqlik
kuzatilmoqda. Debitorlik qarzdorlikning o‘sishi bank resurslarining samaradorligini
kamaytirib, rentabellik ko‘rsatkichlariga salbiy ta’sir ko‘rsatgan. Bu esa banklarning
moliyaviy barqarorligiga ta’sir qiluvchi asosiy omillardan biri sifatida
qarzdorlikning boshqaruviga e’tibor qaratish zarurligini ko‘rsatadi.
Tijorat
banklarida
debitorlik
qarzdorlikning
qaytarilishi
muhim
ko‘rsatkichlardan biridir. Quyidagi jadvalda debitorlik qarzdorlikning o‘z vaqtida
qaytarilish darajasi ko‘rsatilgan.
3-jadval: Debitorlik qarzdorlikning o‘z vaqtida qaytarilish darajasi
Yil
Debitorlik
qarzdorlik
(mlrd so‘m)
O‘z vaqtida qaytarilgan
(%)
2019
500
92%
2020
560
89%
2021
620
85%
2022
680
83%
2023
750
80%
Bu jadvaldan ko‘rinib turibdiki, o‘tgan yillarda debitorlik qarzdorlikning o‘z
vaqtida qaytarilishi pasayish tendensiyasini ko‘rsatmoqda. 2019 yilda debitorlik
qarzdorlikning 92% qaytarilgan bo‘lsa, 2023 yilga kelib bu ko‘rsatkich 80% ga
tushgan. Bu pasayish banklarda debitorlik qarzdorlikni boshqarishda muammolar
borligini ko‘rsatadi va uning auditi samaradorligini oshirish zarurligini ta’kidlaydi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
418
Tadqiqot davomida debitorlik qarzdorlik bo‘yicha o‘tkazilgan audit
jarayonlarining samaradorligi ham tahlil qilindi. Audit natijalari quyidagi
ko‘rinishda keltirilgan.
4-jadval: Debitorlik qarzdorlikning audit natijalari
Yil
Audit o‘tkazilgan
qarzdorlik
(mlrd
so‘m)
Aniqlangan
kamchiliklar (%)
Audit
natijasida
qaytarilgan
qarzdorlik
(mlrd
so‘m)
2019
400
5%
20
2020
450
6%
22
2021
500
7%
25
2022
550
8%
28
2023
600
10%
30
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, audit natijasida aniqlangan kamchiliklar soni
o‘sib borgan. Bu debitorlik qarzdorlikni boshqarishda va audit jarayonlarini samarali
tashkil etishda banklarda kamchiliklar mavjudligini ko‘rsatmoqda. 2023 yilda
aniqlangan kamchiliklar 10% ga yetib, buxgalteriya va audit amaliyotlarini
yaxshilash zarurligini isbotlaydi.
Tahlil natijalariga ko‘ra, tijorat banklarida debitorlik qarzdorlikni boshqarish
va audit qilishda bir qator muammolar mavjud. Debitorlik qarzdorlikning o‘sib
borishi va o‘z vaqtida qaytarilish darajasining pasayishi banklarning moliyaviy
barqarorligiga salbiy ta’sir qilmoqda. Shuningdek, audit jarayonida aniqlangan
kamchiliklarning ko‘payishi bank ichki nazorat tizimlarini takomillashtirish
zarurligini ko‘rsatadi.
Muhokama:
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, tijorat banklarida debitorlik
qarzdorlik hisobi va auditini takomillashtirish muhim masala bo‘lib, bu bankning
moliyaviy barqarorligi, likvidligi va rentabelligiga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Maqoladagi tahlillar orqali debitorlik qarzdorlikning o‘sish sur’atlari, uning o‘z
vaqtida qaytarilishi darajasining pasayishi va audit jarayonlaridagi kamchiliklar
aniqlangan. Endi ushbu natijalarning ahamiyati va ulardan kelib chiqadigan
tavsiyalarni batafsil muhokama qilamiz.
Tahlil qilingan ko‘rsatkichlar debitorlik qarzdorlikning yildan-yilga o‘sib
borayotganini ko‘rsatadi. Bu holat bir tomondan bankning xizmatlaridan keng
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
419
foydalanilayotganidan
dalolat
bersa-da,
boshqa
tomondan,
qarzdorlikni
boshqarishdagi xatolar va kreditlar qaytarilishidagi muammolarni ham yuzaga
chiqaradi. Qarzdorlikning o‘z vaqtida qaytarilmasligi bankning likvidligini
pasaytirishi, kredit risklarini oshirishi va umumiy moliyaviy barqarorlikka salbiy
ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli, debitorlik qarzdorlikni to‘g‘ri hisobga olish
va uni samarali boshqarish banklar uchun ustuvor vazifalardan biri hisoblanadi.
Debitorlik qarzdorlikning o‘sishi bank aktivlarining sifatini pasaytiradi.
Tahlillar natijasida rentabellik (ROA) ko‘rsatkichining pasayishi kuzatildi, bu esa
qarzdorlikning bank daromadlariga salbiy ta’sir ko‘rsatayotganidan darak beradi.
Banklar ushbu muammoni bartaraf etish uchun kredit monitoringi va risklarni
baholash tizimlarini kuchaytirishi zarur.
Tahlillardan ko‘rinib turibdiki, debitorlik qarzdorlikning o‘z vaqtida
qaytarilish darajasi sezilarli darajada pasaygan. 2019 yilda qarzdorlikning 92% o‘z
vaqtida qaytarilgan bo‘lsa, 2023 yilga kelib bu ko‘rsatkich 80% ga tushgan. Bu holat
tijorat banklari uchun jiddiy muammo bo‘lib, qarzdorlar bilan samarali aloqalarni
yo‘lga qo‘yish va kredit risklarini boshqarish bo‘yicha yangi yondashuvlarni talab
qiladi.
Bu pasayishning asosiy sabablari sifatida kreditlar bo‘yicha monitoringning
zaifligi, qarzdorlar bilan ishlashda o‘z vaqtida choralar ko‘rilmasligi va bank
tomonidan qo‘llanilayotgan risk boshqaruvi strategiyalarining yetarli emasligi
ko‘rsatildi. Bu muammolarni hal qilish uchun banklar kredit jarayonining barcha
bosqichlarida yaxshilangan monitoring tizimlarini joriy etishi, debitorlarni tahlil
qilishda ilg‘or ma'lumotlar tahlili texnologiyalarini qo‘llashi zarur.
Tahlil natijalariga ko‘ra, audit jarayonlarida debitorlik qarzdorlik bilan
bog‘liq kamchiliklar yildan-yilga ortib bormoqda. 2019 yilda audit natijasida
aniqlangan kamchiliklar miqdori 5% ni tashkil qilgan bo‘lsa, 2023 yilda bu
ko‘rsatkich 10% ga yetgan. Ushbu holat banklarning ichki nazorat tizimlarini
kuchaytirish va audit jarayonlarini yanada samarali tashkil qilish zaruriyatini
ko‘rsatmoqda.
Audit jarayonlari samaradorligini oshirish uchun xalqaro standartlarga mos
keluvchi avtomatlashtirilgan audit tizimlarini joriy etish va zamonaviy audit
metodlarini qo‘llash tavsiya etiladi. Avtomatlashtirilgan tizimlar orqali qarzdorlikni
real vaqtda kuzatish va to‘liq audit qilish imkoniyatlari oshadi, bu esa moliyaviy
xatolarni o‘z vaqtida aniqlashga yordam beradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
420
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, ko‘pgina rivojlangan davlatlarda tijorat
banklarida debitorlik qarzdorlikni boshqarish uchun avtomatlashtirilgan tizimlar va
risk boshqaruvi metodlari keng qo‘llaniladi. Basel III xalqaro bank nazorati qoidalari
banklarda kredit risklarini boshqarish va qarzdorliklarni kuzatishda muhim
ahamiyatga ega. Ushbu tajribalar asosida O‘zbekiston tijorat banklari ham ilg‘or
texnologiyalarni joriy qilish, risklarni baholash va audit tizimlarini modernizatsiya
qilishlari lozim.
Tahlillar asosida tijorat banklarida debitorlik qarzdorlik hisobi va auditini
takomillashtirish bo‘yicha quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi.
Debitorlik qarzdorlikning o‘z vaqtida qaytarilishini ta’minlash uchun kreditlar
monitoringi va qarzdorlar bilan ishlashni kuchaytirish zarur. Banklarda zamonaviy
kredit monitoring tizimlarini joriy qilish va real vaqt rejimida ma’lumotlarni tahlil
qilish usullaridan foydalanish tavsiya etiladi.
Debitorlik qarzdorlik auditi samaradorligini oshirish uchun xalqaro audit
standartlariga mos keluvchi avtomatlashtirilgan tizimlardan foydalanish zarur.
Ushbu tizimlar orqali debitorlik qarzdorlikni kuzatish va aniqlangan xatolarni o‘z
vaqtida bartaraf etish imkoniyatlari oshadi.
Banklar kredit risklarini baholash va boshqarish bo‘yicha yangilangan
strategiyalarni joriy qilishi lozim. Risklarni baholash uchun zamonaviy tahliliy
texnologiyalar va ilg‘or metodlardan foydalanish kerak.
Debitor lik qarzdorlik hisobi va auditini takomillashtirishda Basel III qoidalari
va boshqa xalqaro tajribalarga asoslangan uslublarni joriy qilish lozim. Xalqaro
tajribaga asoslangan tavsiyalar orqali banklarning moliyaviy barqarorligi oshiriladi
va qarzdorlik risklari kamaytiriladi.
Tahlil va natijalar asosida shuni aytish mumkinki, tijorat banklarida debitorlik
qarzdorlik hisobi va auditini takomillashtirish muhim va dolzarb masala hisoblanadi.
Debitorlik qarzdorlik bankning moliyaviy barqarorligiga ta’sir qiluvchi asosiy omil
bo‘lib, uni samarali boshqarish va o‘z vaqtida audit qilish bank faoliyatining
samaradorligini oshiradi. Shu bois, banklar ilg‘or texnologiyalar va zamonaviy
metodologiyalardan foydalanishi zarur.
Xulosa
Tijorat banklarida debitorlik qarzdorlik hisobi va auditini takomillashtirish
moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalariga
ko‘ra, debitorlik qarzdorlikning yildan-yilga o‘sishi va o‘z vaqtida qaytarilish
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
421
darajasining pasayishi banklarning moliyaviy ko‘rsatkichlariga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Ushbu holat kredit risklarini kuchaytirib, bank rentabelligini
kamaytiradi. Shuningdek, audit jarayonlarida aniqlangan kamchiliklar va bank ichki
nazorat tizimlarining samaradorligi pastligi mavjud muammolarni kuchaytirmoqda.
Banklarda kredit monitoringi va qarzdorlikning o‘z vaqtida qaytarilishini
ta’minlash uchun zamonaviy tahliliy texnologiyalar va risklarni boshqarish
tizimlarini joriy etish zarur. Debitorlik qarzdorlik auditini takomillashtirish uchun
avtomatlashtirilgan tizimlarni joriy qilish va xalqaro audit standartlariga asoslangan
metodlarni qo‘llash tavsiya etiladi.
Umuman olganda, tijorat banklarida debitorlik qarzdorlikni to‘g‘ri boshqarish
va samarali audit qilish bank faoliyatining muvaffaqiyatli bo‘lishida katta rol
o‘ynaydi. Shu bois, yuqorida keltirilgan tavsiyalarni amalga oshirish orqali
banklarning barqarorligini oshirish va qarzdorlik risklarini kamaytirish mumkin
bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1. Basel Committee on Banking Supervision. "Basel III: A Global Regulatory
Framework for More Resilient Banks and Banking Systems." Bank for International
Settlements, 2010.
2. Miller, Merton H., and Franco Modigliani. "The Cost of Capital,
Corporation Finance and the Theory of Investment." American Economic Review,
vol. 48, no. 3, 1958, pp. 261–297.
3. Jensen, Michael C., and William H. Meckling. "Theory of the Firm:
Managerial Behavior, Agency Costs and Ownership Structure." Journal of Financial
Economics, vol. 3, no. 4, 1976, pp. 305–360.
4. Hull, John C. Risk Management and Financial Institutions. 5th ed., John
Wiley & Sons, 2018.
5. Mulford, Charles W., and Eugene E. Comiskey. The Financial Numbers
Game: Detecting Creative Accounting Practices. John Wiley & Sons, 2002.
6. Brealey, Richard A., Stewart C. Myers, and Franklin Allen. Principles of
Corporate Finance. 12th ed., McGraw-Hill Education, 2019.
7. Dobravsky, U. V. "Analysis of the Internal Audit in Commercial Banks."
Russian Journal of Economics and Finance, 2019.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
422
8. Evseeva, M. G. "Improving Accounting and Control in Banks:
Methodological and Practical Aspects." Journal of Financial Control, vol. 21, no. 3,
2020, pp. 112–130.
9. O‘zbekiston Respublikasi "Banklar to‘g‘risidagi qonun". O‘zbekiston
Respublikasi Qonunlar to‘plami, 1996.
