“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
556
数量补语
(Shùliàng bǔyǔ) Miqdor To’liqlovchilari: Xitoy Tili
Grammatikasidagi Ahmiyati va Amaliyotlari
Samarqand davlat chet tillar instituti talabasi
Radjabova Madinabonu Raimovna
Annotatsiya:
Maqolada taklif etilayotgan tadqiqot materiallaridan xitoy
tilini chet tili sifatida o‘rgatish, yangi ma’lumotlarning samarali rivojlanishiga
ko‘maklashish vositasi sifatida foydalanish mumkinligiga umid bildiramiz. Ushbu
tadqiqotning asosiy maqsadi miqdor to’liqlovchisini xitoy grammatikasining
tarkibiy qismlaridan biri sifatida tasvirlashdir.
Kalit so’zlar:
To’liqlovchi,
数量补语
(Shùliàng
bǔyǔ), miqdor
to’liqlovchisi,
一些
,
一点儿
,
多了
,
得多
.
Kirish
Xitoy tilining grammatikasi o'ziga xos bo'lib, ma'lum bir qat'iyatlilik, aqlning
ochiqligi va tayyorlikni talab qiladi. Xitoy tili grammatikasining qiyinchiliklarini
tushuntirish ta’lim jarayonidagi asosiy nuqtalardan biridir.
Xitoy tili nafaqat yozuvi, ya'ni ierogliflari, balki ko'pchilik boshqa tillar
uchun ekvivalent bo'lmagan grammatikasi bilan ham ajralib turadi. Bizning
fikrimizcha, xitoy tili grammatikasida xitoy tilini o'rganishda alohida
qiyinchiliklarga olib keladigan juda ko'p murakkab masalalar mavjud. Masalan,
xitoy tili grammatikasida to’liqlovchi. Ushbu maqolada ushbu xususiyatning bir
bo’lagi hisoblangan miqdor to’liqlovchisining gapda ishlatilishini aniq ko'rib
chiqishga harakat qilingan.
To’liqlovchi gapda asosan fe’lga bog’lanadi va fe’lning natija, daraja,
yo’nalish, imkoniyat, holat, miqdor, maqsadini aniqlashtirib, to’ldirish uchun
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
557
ishlatiladi.. To’liqlovchilar gapning ma’nosini emas, balki, felning ma’nosini
to’liqlab keladi.
Grammatik xususiyatlari:
1.
To’liqlovchilar har doim asosiy fe’ldan keyin keladi.
2.
Asosan sifat, fe’l, miqdor-sanoq so’zlar va fe’lli birikmalar
to’liqlovchi sifatida keladi.
3.
Kopincha
得
tuzilmasi asosiy fe’l va to’liqlovchining o’rtasida
keladi.
1
Odatda to’liqlovchi bilan anqlashtirilgan fe’l o’zi bilan to’ldiruvchini ham
olib kelishi mumkin.
Miqdor to’liqlovchisi ikki predmet o‘rtasidagi miqdor farqini bildiruvchi
to’liqlovchi bo‘lib, sifatdosh bilan ifodalangan yuklamadan keyin qo‘llaniladi.
Masalan,
这件衣服比那件便宜五十元。
Bu kiyim undan ellik yuan arzonroq.
这 个 西 瓜 比 那个重 三 斤 。
Bu tarvuzning og'irligi unisidan uch kilogramm
ko'proq.
他比我大三岁。
U mendan uch yosh katta.
1.
A
比
B +
形容词
+
补语
Miqdor to’liqlovchilari, aslida, solishtirishdagi farqlarni ko’rsatadi, ular
yosh, vaqt, harorat, vazn, maydonlarga oid so’zlar yoki ular nisbatan noaniq
miqdorlar bo'lishi mumkin.
一些
,
一点儿
,
多了
,
得多
, ya’ni, biroz, ko’proq kabi
miqdor so’zlar.
1
D.M. Djurayev, R.M. Radjabova “XITOY TILINI O’QITISHDA TO’LIQLOVCHILARNING (
补语
) O’ZIGA
XOS XUSUSIYATLARI”, “Xorazm Ma’mun Akademiyasi Axborotnomasi” 2023-4/4, 35-bet
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
558
我比你大三
岁。
Men sendan uch yosh kattaman.
今天比昨天低五度。
Bugun kechagidan besh daraja sovuqroq.
这个比那个长一点儿。
Bunisi unisidan bir oz uzunroq.
你比我大得多。
Sen mendan ancha kattasiz.
上海比北京暖和一些。
Shanxay Pekinga qaraganda issiqroq.
今年比去年凉快多了。
Bu yil o'tgan yilga qaraganda ancha salqin.
2.
主语
+
形容词
+
补语
Bu formula standart qiyosiy gap shakli bo’lmasada, qiyosiy ma'noni o'z
ichiga oladi. Gaplardagi miqdor to’liqlovchilari yuqorida qayd etilgan ikki
shaklda qo’llanilishi mumkin.
这件衣服长了一点儿。
Bu kiyim biroz uzun.
这双鞋你穿小一点儿。
Bu poyabzal siz uchun biroz kichikroq.
这张床舒服一些。
Bu to'shak yanada qulayroq.
Xulosa
Yuqoridagilarning barchasini umumlashtirish uchun shuni ta'kidlash
kerakki, ushbu maqola xitoy tili grammatikasida miqdor to’liqlovchisidan
foydalanish
misollarini
qisqacha
ko'rib
chiqishga
harakat
qilingan.
To’liqlovchilarni o'rganish, Xitoy grammatikasining murakkabligi nuqtai
nazaridan, xitoy tilini chet tili sifatida o'qitish metodikasini boyitish va xitoycha
jumlaning tuzilishini tushunishni soddalashtirish imkonini beradi. Xitoy tilida
to‘liqlovchisining qo‘llanilishi juda ko‘p. To’liqlovchilarning har bir turi
predikatni tavsiflashga, harakatning davomiyligini, to'liqligini va ehtimolini
ko'rsatishga yordam beradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
559
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
A practical chinese grammar for foreigners (revised edition) -
北京：北京
语
言大学出版社，
2008, (652 pages)
2.
D.M. Djurayev, R.M. Radjabova “XITOY TILINI O’QITISHDA
TO’LIQLOVCHILARNING (
补语
) O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI”,
“Xorazm Ma’mun Akademiyasi Axborotnomasi” 2023-4/4, 35-bet
3.
Jiang Liping. Standart course HSK3 -
北京：北京
语
言大学出版社
, 2009,
(190 pages).
4.
Сюй Цзиннин; [пер. с кит. К.В. Агеева]. — Москва: Издательство АСТ,
2021. — 480 с. — (Школа китайского языка).
5.
Тихонова Е.В., Привороцкая Т.В., Тагина Е.К. [и др.]. Комплемент в
китайском языке. Томск: Издат. дом Томск. гос.ун-та, 2015
6.
Zhu Qingming,Modern Chinese Practical Grammar Analysis Second Edition
Part 1, Tsinghua University Press, (246 pages).
