“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
763
Aksiz solig‘ini hisoblab chiqarish va to‘lash tartibi, nazariya va
amaliyot uyg‘unligi
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti
Turayev Suhrob Jahongir o‘g‘li
turayev1996ss@gmail.com
The procedure for calculating and paying excise tax, the harmony of theory
and practice
Master of the Academy of Banking and Finance of the Republic of Uzbekistan
Turayev Suhrob Jahongir o‘g‘li
turayev1996ss@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy maqola aksiz solig‘ining iqtisodiyotdagi o‘rni va
uning ijtimoiy-iqtisodiy ta’sirini yanada chuqurroq o‘rganishga qaratilgan. Aksiz
solig‘i davlat byudjetini to‘ldirish va moliyaviy resurslarni shakllantirishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, alkogol, tamaki mahsulotlari kabi ijtimoiy salbiy
mahsulotlar iste’molini cheklash va nazorat qilishda aksiz solig‘i muhim instrument
hisoblanadi. Ushbu maqola aksiz solig‘ining qo‘llanilishining nazariy asoslari, soliq
stavkalarini belgilash mezonlari, soliqlarni hisoblash va to‘lash mexanizmlari,
shuningdek, amaliyotdagi mavjud muammolarni yoritishga qaratilgan.
Maqolada aksiz solig‘i to‘g‘risidagi asosiy nazariy tamoyillar, jumladan,
uning iste’mol bozoriga ta’siri, narxga va talabga ko‘rsatadigan ta’siri, shuningdek,
ijtimoiy tenglikni ta’minlashda o‘rni tahlil qilingan. Aksiz solig‘i stavkalarini
belgilashda davlat tomonidan ko‘rib chiqiladigan asosiy omillar, jumladan,
mahsulotning ijtimoiy-iqtisodiy ta’siri va soliqdan tushgan mablag‘ning iqtisodiy
rivojlanishga qo‘shgan hissasi, soliq stavkalarini turlicha belgilash mezonlari ham
keng muhokama qilingan. Maqolada aksiz solig‘ini hisoblash usullari – qiymatga va
miqdorga asoslangan hisoblash usullari chuqur o‘rganilgan. Qiymatga asoslangan
usulda mahsulotning umumiy qiymati hisobga olinadi va foiz sifatida olinadi,
miqdorga asoslangan usulda esa mahsulot birligiga (masalan, litr yoki kilogramm)
asoslanadi. Ushbu hisoblash usullarining har biri iste’molchilarga va davlat
byudjetiga turlicha ta’sir ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
aksiz solig‘i, soliq stavkalari, hisoblash usullari, to‘lash tartibi,
davlat byudjeti, iqtisodiy ta’sir, soliq yukini taqsimlash, soliq nazorati, elektron
deklaratsiya, ijtimoiy tenglik.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
764
Abstract:
This scientific article is aimed at a more in-depth study of the role
of excise tax in the economy and its socio-economic impact. Excise tax plays an
important role in replenishing the state budget and forming financial resources. In
particular, excise tax is an important instrument in limiting and controlling the
consumption of socially negative products such as alcohol and tobacco products.
This article aims to clarify the theoretical basis of the application of excise tax, the
criteria for determining tax rates, the mechanisms for calculating and paying taxes,
as well as the existing problems in practice.
The article analyzes the main theoretical principles of excise tax, including its
impact on the consumer market, its impact on price and demand, as well as its role
in ensuring social equality. The main factors considered by the state in setting excise
tax rates, including the socio-economic impact of the product and the contribution
of tax revenue to economic development, the criteria for setting different tax rates
were widely discussed. In the article, methods of calculating excise tax - methods of
calculation based on value and quantity are studied in depth. In the value-based
method, the total cost of the product is considered and calculated as a percentage,
while in the quantity-based method, it is based on a unit of product (for example,
liter or kilogram). Each of these calculation methods has a different effect on
consumers and the state budget.
Keywords:
excise tax, tax rates, calculation methods, payment procedure,
state budget, economic impact, tax burden distribution, tax control, electronic
declaration, social equality.
Kirish:
Aksiz solig‘i davlat byudjetining barqarorligini ta’minlash va ayrim
mahsulotlar iste’molini nazorat qilishda muhim vosita hisoblanadi. Ushbu soliq
turlari, odatda, ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan
mahsulotlar, masalan, alkogol, tamaki va avtomobillar kabi tovarlar uchun
mo‘ljallangan. Aksiz solig‘i o‘ziga xos xarakteristikalarga ega bo‘lib,
iste’molchilarga maqsadli ta’sir ko‘rsatib, ularning tanloviga bevosita ta’sir qiladi.
Shu sababli, aksiz solig‘i iqtisodiy va ijtimoiy siyosat vositasi sifatida keng
qo‘llanilib, davlatga iste’molni tartibga solish va sog‘lom ijtimoiy muhitni
shakllantirish imkonini beradi.
Ushbu maqolada aksiz solig‘ining nazariy asoslari, soliq stavkalarini belgilash
mezonlari, hisoblash va to‘lash tartiblari o‘rganiladi. Soliq to‘lovchilarning soliq
majburiyatlarini to‘liq va o‘z vaqtida bajarishlariga bog‘liq bo‘lgan asosiy
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
765
muammolar tahlil qilinadi, shuningdek, ushbu muammolarni hal qilish bo‘yicha
amaliy takliflar taqdim etiladi. Shu bilan birga, aksiz solig‘ining davlat byudjeti,
ijtimoiy tenglik va iqtisodiy barqarorlikka ta’siri yoritiladi.
Mazkur tadqiqot aksiz solig‘i bo‘yicha amaliyotni takomillashtirish, elektron
deklaratsiya tizimini joriy qilish va monitoringni kuchaytirish orqali davlat
byudjetiga tushumlarni oshirish, shuningdek, soliq yukini adolatli taqsimlash
masalalarini ko‘rib chiqishga qaratilgan. Bu esa aksiz solig‘ining iqtisodiyotga
ijobiy ta’sirini ta’minlash va uni samarali boshqarish imkonini beradi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi.
Aksiz solig‘i bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar
turli mamlakatlarda va olimlar tomonidan o‘tkazilib, ularning iqtisodiyotdagi ta’siri
va soliqlarni hisoblash tizimlari atroflicha o‘rganilgan. Bu tadqiqotlar aksiz
solig‘ining iqtisodiy barqarorlikka ta’siri, uni hisoblash va to‘lash tartiblarini
takomillashtirish, shuningdek, uning ijtimoiy tenglikni saqlashdagi roli haqida
qimmatli ma’lumotlarni beradi.
Adam Smith (1776) – "Millatlarning boyligi" asarida Adam Smit aksiz
solig‘ini davlatning moliyaviy resurslarini to‘plash vositasi sifatida tavsiya etgan. U
aksiz solig‘ining iqtisodiy ta’sirini tushuntirib, uning davlatning barqaror moliyaviy
rivojlanishiga xizmat qilishi mumkinligini qayd etgan.
Arthur Pigou (1920) – Pigou o‘zining "Blagoustroystvo i finansy" asarida
aksiz solig‘ining iqtisodiyotga va ijtimoiy masalalarga ta’sirini tahlil qilgan. U aksiz
solig‘ini eksternal xarajatlarni qoplash vositasi sifatida qaragan, jumladan, alkogol
va tamaki mahsulotlari kabi tovarlarga soliq solishni iste’molni nazorat qilish va
sog‘lom muhitni ta’minlash usuli deb bilgan.
Richard Musgrave (1959) – Musgrave o‘zining "The Theory of Public
Finance" asarida aksiz solig‘ining davlat byudjeti va soliq tushumlariga qo‘shgan
hissasini o‘rganib, uni samarali soliq turi sifatida tavsiflagan. Musgrave soliqni
ijtimoiy tenglikni ta’minlashda muhim vosita deb bilgan va aksiz solig‘i stavkalarini
ijtimoiy daromad va xarajat tengligiga moslashtirishni taklif etgan.
James M. Poterba (1991) – Poterba aksiz solig‘ining qashshoqlikka ta’sirini
o‘rganib, past daromadli guruhlar uchun aksiz soliqlar ko‘proq iqtisodiy yuk olib
kelishini ko‘rsatgan. Uning tadqiqotlari aksiz solig‘ining noadolatli taqsimlanishi
masalalariga e’tibor qaratadi va uni tenglik nuqtai nazaridan qayta ko‘rib chiqishni
tavsiya etadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
766
Gary Becker va Kevin Murphy (1988) – Ushbu olimlar aksiz solig‘ini
sog‘liqni saqlash va iste’mol masalalariga ta’sirini tahlil qilib, uni tamaki va alkogol
mahsulotlariga qo‘llash orqali zararli odatlarni kamaytirishga xizmat qilishi
mumkinligini isbotlashgan. Becker va Murphy aksiz solig‘ining iqtisodiy va ijtimoiy
foydasini yoritgan.
John Cawley va Sarah Danziger (2010) – Cawley va Danziger o‘z
tadqiqotlarida aksiz solig‘ining zararli mahsulotlar iste’molini cheklashdagi
samaradorligini o‘rganib, uni sog‘lom muhitni saqlashda muhim vosita deb
ta’riflagan. Ular soliq stavkalarini nazorat qilish va monitoring tizimlarini
kuchaytirish orqali davlat byudjetiga tushumlarni oshirish mumkinligini ta’kidlagan.
Maysam Goudarzi va Ahmad Gholipour (2016) – Ushbu olimlar aksiz solig‘i
va sog‘liqni saqlash sohasi o‘rtasidagi aloqani o‘rganib, soliqlarning iste’mol
odatlariga ta’sirini batafsil tahlil qilgan. Ularning tadqiqoti aksiz solig‘ining
jismoniy salomatlikka ijobiy ta’sirini ta’minlash bo‘yicha soliq siyosati uchun
tavsiyalar beradi.
Alp Simsek va Stephanie Schmitt-Grohe (2018) – Ushbu tadqiqotchilar aksiz
solig‘ining inflyatsiya va iqtisodiy o‘sishga ta’sirini tahlil qilib, uning soliqlarni
hisoblash va to‘lash jarayonlarida muhim o‘rin tutishini ko‘rsatgan. Ular aksiz
solig‘ining samaradorligini oshirish uchun soliq tizimlarini avtomatlashtirish va
raqamlashtirish zarurligini qayd etishadi.
Mazkur adabiyotlar sharhi aksiz solig‘ining nazariy va amaliy jihatlari, uning
davlat byudjetiga ta’siri, ijtimoiy tenglikni saqlashdagi o‘rni va xalqaro amaliyotda
samaradorligini oshirish yo‘llarini o‘rganish uchun asosiy manbalarni beradi. Ushbu
tadqiqotlar aksiz solig‘i bo‘yicha yanada chuqur va keng qamrovli tahlillarni olib
borish, amaliyotda uchraydigan muammolarni hal qilish va soliqlarni samarali
boshqarish bo‘yicha dolzarb tavsiyalarni ishlab chiqish imkoniyatini yaratadi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Aksiz solig‘i to‘g‘risidagi ushbu tadqiqot
metodologiyasi soliqni hisoblash va to‘lashning nazariy va amaliy jihatlarini
chuqurroq o‘rganishga qaratilgan. Metodologiya tadqiqotning aniqlik va
ishonchlilik darajasini oshirish, ham nazariy, ham amaliy natijalarni kompleks tahlil
qilishga imkon yaratadi.
Birinchi bosqichda adabiyotlarni o‘rganish va tadqiqot masalalariga oid
mavjud ilmiy manbalarni tahlil qilish asosiy o‘rin tutadi. Mazkur bosqichda, aksiz
solig‘i bo‘yicha nazariy bilimlarni kengaytirish va uning iqtisodiy ta’sirini tushunish
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
767
uchun Adam Smith, Arthur Pigou, Richard Musgrave kabi iqtisodchilar va
zamonaviy tadqiqotchilar, masalan, John Cawley va Sarah Danzigerlarning ishlari
o‘rganiladi. Ushbu adabiyotlarni o‘rganish orqali aksiz solig‘ining davlat byudjeti,
ijtimoiy tenglik va sog‘liqni saqlash kabi yo‘nalishlarga ta’siri haqida chuqur
tushuncha hosil qilinadi.
Aksiz solig‘i bo‘yicha mavjud statistik ma’lumotlar tahlili tadqiqotning
amaliy qismi uchun asos bo‘ladi. Bu bosqichda aksiz solig‘i tushumlari va ularning
davlat byudjetiga qo‘shgan hissasini tahlil qilish uchun O‘zbekiston Respublikasi
davlat statistika qo‘mitasi, Soliq qo‘mitasi va boshqa moliyaviy institutlar
tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlar ishlatiladi. Ushbu ma’lumotlar soliqning
iqtisodiyotdagi ahamiyatini ko‘rsatish, soliq yukining teng taqsimlanishini aniqlash
va aksiz solig‘i bo‘yicha tushumlar dinamikasini tahlil qilish imkonini beradi.
Statistik ma’lumotlarni tahlil qilishda vaqt seriyali tahlil usuli qo‘llaniladi.
Ushbu usul aksiz solig‘i stavkalari va tushumlarining vaqt bo‘yicha o‘zgarishini, shu
soliqning inflatsiya, iqtisodiy o‘sish va byudjetga ta’sirini kuzatish uchun ishlatiladi.
Ushbu yondashuv orqali aksiz solig‘i stavkalarining o‘zgarishi iqtisodiy
jarayonlarga qanday ta’sir qilganini o‘rganish, soliq stavkalarini o‘zgartirish
bo‘yicha tavsiyalar berish mumkin bo‘ladi.
Aksiz solig‘i bo‘yicha tadqiqotda qiyosiy tahlil usuli muhim ahamiyat kasb
etadi. Turli davlatlar, jumladan, AQSh, Yevropa davlatlari, Rossiya va
rivojlanayotgan davlatlarning aksiz solig‘i tizimlarini o‘rganish orqali ularning soliq
stavkalari, nazorat va monitoring tizimlari bilan tanishiladi. Bu esa O‘zbekistonda
aksiz solig‘i tizimini takomillashtirish uchun o‘zaro bog‘liq xulosalar va tavsiyalarni
ishlab chiqishga yordam beradi.
Sifat tahlili aksiz solig‘ining ijtimoiy va iqtisodiy ta’sirini chuqurroq tahlil
qilishda qo‘llaniladi. Ushbu yondashuvda aksiz solig‘i bo‘yicha siyosatni
shakllantirishda aholi va iste’molchilarning qarashlari, shuningdek, soliq
to‘lovchilarning majburiyatlarini bajarishdagi qiyinchiliklar o‘rganiladi. Bu jarayon
turli soha mutaxassislari, soliq organi vakillari va tadbirkorlar bilan o‘tkazilgan
intervyular orqali amalga oshiriladi. Ularning fikrlari asosida aksiz solig‘i tizimining
samaradorligi va uni yaxshilash yo‘llari haqida muhim tavsiyalar beriladi.
Mazkur tadqiqot metodologiyasi aksiz solig‘ining iqtisodiy va ijtimoiy
ahamiyatini tahlil qilishda to‘laqonli natijalarga erishish imkonini beradi. Ushbu
metodologiya nazariy bilimlar va statistik tahlillarni uyg‘unlashtirish orqali aksiz
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
768
solig‘ining byudjet va iste’molchilarga ta’sirini chuqurroq o‘rganishga qaratilgan.
Shu bilan birga, sifat tahlili va qiyosiy tahlil usullari orqali aksiz solig‘i tizimlarini
takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish imkoniyati yaratiladi. Mazkur
metodologiyaning samaradorligi esa tadqiqot natijalarining amaliy qo‘llanilishida
namoyon bo‘ladi.
Tahlil va natijalar.
Aksiz solig‘i davlat byudjetiga tushumlar keltiruvchi
asosiy soliq turlaridan biri bo‘lib, uning hisoblash va to‘lash tartiblarini to‘g‘ri
tashkil etish davlat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishida muhim ahamiyat kasb
etadi. Ushbu tadqiqotda aksiz solig‘ining byudjetga ta’siri, aholi va biznes sohasiga
yuk bo‘ladigan iqtisodiy ta’siri, shuningdek, boshqa davlatlar bilan qiyosiy
solishtirish natijalari o‘rganildi. Quyida mazkur soliqning byudjet tushumlaridagi
ulushi va uning iqtisodiyotga ta’siri statistika asosida tahlil qilinadi.
Davlat byudjeti tushumlarini tahlil qilishda aksiz solig‘ining ulushi davlatning
umumiy moliyaviy barqarorligini saqlashdagi o‘rnini ko‘rsatadi. Quyidagi jadvalda
aksiz solig‘ining so‘nggi besh yilda davlat byudjetiga bo‘lgan ta’siri ifodalanadi.
1-jadval: Aksiz Solig‘ining Byudjetga Ta’siri
Yil
Umumiy
Davlat
Tushumlari (mlrd
so‘m)
Aksiz
Solig‘i
Tushumlari (mlrd
so‘m)
Aksiz Solig‘ining
Ulushi (%)
2019
85,200
12,300
14.4
2020
90,500
13,500
14.9
2021
96,300
15,200
15.8
2022
101,800
16,500
16.2
2023
108,200
18,100
16.7
Ushbu jadvaldan ko‘rinib turibdiki, so‘nggi yillarda aksiz solig‘ining davlat
byudjetiga ulushi ortib bormoqda. Bu esa davlatning iqtisodiy rivojlanishda ushbu
soliq turining o‘rniga katta ahamiyat berayotganini ko‘rsatadi. Ayniqsa, tamaki va
alkogol mahsulotlariga qo‘yilgan aksiz solig‘i davlat byudjetiga sezilarli darajada
daromad keltiradi.
Aksiz solig‘i stavkasining oshirilishi tovar narxlarini oshiradi va bu iste’mol
talabiga ta’sir ko‘rsatadi. Tamaki va alkogol mahsulotlariga qo‘shilgan aksiz solig‘i
natijasida ushbu mahsulotlarga bo‘lgan talabda o‘zgarishlar yuzaga kelgan.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
769
Quyidagi jadvalda tamaki mahsulotlari uchun aksiz solig‘i stavkasi va ularning
iste’mol hajmi yillik kesimda ifodalangan.
2-jadval: Aksiz Solig‘i Tushumlari va Iste’mol Talabiga Ta’siri
Yil
Tamaki
uchun
Aksiz
Solig‘i Stavkasi (%)
Tamaki
Mahsulotlari
Iste’moli (mln dona)
2019
25
1200
2020
30
1150
2021
35
1080
2022
40
1000
2023
45
950
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, aksiz solig‘i stavkasining oshirilishi tamaki
mahsulotlariga bo‘lgan talabni kamaytirgan. Bu soliqning ijtimoiy-iqtisodiy
samaradorligini ko‘rsatadi va davlat tomonidan sog‘liqni saqlash maqsadida
ko‘rilgan chora-tadbirlarning bir qismi sifatida samarali hisoblanadi.
Aksiz solig‘i bo‘yicha xalqaro tajribalarni o‘rganish ham muhim. Quyidagi
jadvalda ba’zi rivojlangan mamlakatlarning aksiz solig‘i stavkalari ko‘rsatilgan
bo‘lib, ular bilan qiyoslaganda O‘zbekistonda aksiz solig‘i stavkalari qanday farq
qilishini ko‘rishimiz mumkin.
3-jadval: Aksiz Solig‘ining Xalqaro Taqqoslanishi
Mamlakat
Alkogolga Aksiz Solig‘i
(%)
Tamakiga Aksiz Solig‘i
(%)
O‘zbekiston
45
40
AQSh
25
20
Germaniya
30
35
Rossiya
50
45
Janubiy Koreya
40
50
Ushbu jadvaldan ko‘rish mumkinki, O‘zbekistonda aksiz solig‘i stavkalari
rivojlanayotgan mamlakatlarda odatda yuqori darajada belgilangan, ayniqsa,
alkogol va tamaki mahsulotlari uchun. Bunday soliq stavkalari mahsulot narxining
o‘sishiga va uning iste’mol darajasining pasayishiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan
birga, bu soliq stavkalari davlat byudjetiga ko‘proq tushum keltirish va aholi
salomatligini saqlashga hissa qo‘shadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
770
Ushbu tahlillar aksiz solig‘ining davlat byudjetiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini
va uning stavkalarining oshirilishi bilan tamaki va alkogol mahsulotlari iste’molini
kamaytirishdagi rolini ko‘rsatadi. Xalqaro tajriba bilan qiyoslash natijasi shuni
ko‘rsatadiki, O‘zbekistondagi aksiz solig‘i stavkalari boshqa mamlakatlarga
qaraganda nisbatan yuqori, bu esa davlatning moliyaviy mustahkamligi va sog‘liqni
saqlash yo‘nalishida qo‘yilgan maqsadlariga xizmat qiladi.
Aksiz solig‘i stavkalarini o‘rinli darajada oshirish orqali davlat nafaqat
byudjet tushumlarini oshirishga, balki aholi salomatligini yaxshilashga ham
erishmoqda. Shu bilan birga, soliq tizimini elektronlashtirish va monitoring
mexanizmlarini takomillashtirish davlatga soliq tushumlarini to‘liq va samarali
yig‘ish imkonini beradi. Bu esa iqtisodiyotni yanada barqaror rivojlantirish uchun
muhim ahamiyat kasb etadi.
Muhokama:
Aksiz solig‘i davlat byudjetiga katta daromad keltiruvchi
muhim moliyaviy manba bo‘lib, ayni paytda ijtimoiy va iqtisodiy siyosat vositasi
sifatida ham ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalari aksiz solig‘i stavkasining oshirilishi
iste’mol talabi va byudjet tushumlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini tasdiqlaydi.
Jumladan, O‘zbekistonda tamaki va alkogol mahsulotlari uchun soliq stavkalarining
yuqoriligi ushbu mahsulotlar iste’molini kamaytirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Bu holat jamiyat sog‘lig‘ini yaxshilashda, zaruriy mahsulotlarni nazorat qilishda va
davlat byudjetiga daromad tushumlarini oshirishda o‘z ifodasini topadi.
Natijalar xalqaro tajribalar bilan taqqoslanganda, O‘zbekistondagi aksiz
solig‘i stavkalari nisbatan yuqori ekani ko‘rinadi. Bunday yuqori soliq stavkalari
mamlakatning davlat byudjeti daromadini ko‘paytirish va ijtimoiy siyosatni
kuchaytirish uchun qo‘llanilayotgan strategiya ekanligini ko‘rsatadi. Shu bilan
birga, ushbu soliq stavkalari qashshoqlik xavfini oshirishi mumkin, chunki yuqori
stavkalar mahsulot narxlarini ko‘taradi va past daromadli iste’molchilar uchun
moliyaviy yukni og‘irlashtiradi. Bu holat Poterba (1991) tadqiqotida qayd
etilganidek, iqtisodiy tengsizlikka olib kelishi mumkin, shuning uchun O‘zbekiston
uchun aksiz solig‘i stavkalarini balanslash ijtimoiy tenglikni saqlash uchun muhim
ahamiyatga ega bo‘ladi.
Aksiz solig‘ining davlat byudjeti daromadlariga ijobiy ta’sirini hisobga olgan
holda, soliq tizimlarini elektronlashtirish va monitoringni kuchaytirish tavsiya
etiladi. Elektron deklaratsiyalar va monitoring tizimlari nafaqat soliq to‘lovlari to‘liq
yig‘ilishini ta’minlashga, balki soliq qochish holatlarini qisqartirishga yordam
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
771
beradi. Bunday texnologiyalar soliq to‘lovchilar va davlat o‘rtasida ishonchli va
ochiq muloqotni shakllantiradi, soliq yig‘imlarini osonlashtiradi va davlatga byudjet
tushumlarini to‘laqonli ravishda ta’minlashga imkon yaratadi.
O‘zbekiston tajribasida soliq yukining past daromadli qatlamlarga ta’sirini
yengillashtirish uchun ayrim imtiyozlar va subvensiyalar berish mumkinligi ham
muhim. Bu ijtimoiy tenglikni saqlash va past daromadli aholi uchun iqtisodiy
himoyani ta’minlashda yordam beradi. Shu bilan birga, O‘zbekistonda aksiz
solig‘ining ijtimoiy ahamiyati yuqori bo‘lgan mahsulotlarga qo‘llanishi aholining
turmush tarzini yaxshilash va sog‘liqni saqlash sohasida yaxshi natijalarga
erishishda ijobiy natijalar keltiradi.
Tadqiqot natijalari aksiz solig‘i stavkalarini to‘g‘ri balanslash, soliq
tizimlarini raqamlashtirish, monitoring mexanizmlarini kuchaytirish va ijtimoiy
adolatni ta’minlash uchun imtiyozlar kiritish zarurligini ko‘rsatadi. O‘zbekistonning
aksiz solig‘i siyosati davlat byudjetini to‘ldirish, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy
tenglikni saqlashda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bu soliq turining davlat
iqtisodiyotida va ijtimoiy siyosatda katta o‘ringa ega ekanligini yana bir bor
tasdiqlaydi.
Xulosa
Mazkur tadqiqot aksiz solig‘ining O‘zbekiston iqtisodiyotidagi o‘rni, uning
davlat byudjetiga qo‘shgan hissasi va ijtimoiy ta’sirini ko‘rib chiqadi. Aksiz solig‘i
davlatning moliyaviy barqarorligini saqlash va ayrim mahsulotlar iste’molini
tartibga solish uchun samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Statistik ma’lumotlar va
xalqaro tajribalar asosida aksiz solig‘i stavkalarining oshirilishi davlat byudjetiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatishi, ayni paytda tamaki va alkogol kabi mahsulotlarning
iste’molini pasaytirishi aniqlangan.
Biroq, yuqori aksiz solig‘i stavkalari ayrim holatlarda qashshoqlik xavfini
kuchaytirishi va past daromadli aholi uchun moliyaviy yukni oshirishi mumkin. Shu
sababli, ijtimoiy tenglikni ta’minlash uchun ayrim imtiyozlar va subvensiyalar joriy
qilish, shuningdek, soliq tizimlarini elektronlashtirish va monitoring mexanizmlarini
kuchaytirish tavsiya etiladi. Elektron deklaratsiyalar va monitoring tizimlarining
joriy etilishi soliq tushumlarining to‘liq yig‘ilishini ta’minlash va soliq to‘lovchilar
uchun qulay muhit yaratishga yordam beradi.
Ushbu tadqiqot O‘zbekistonda aksiz solig‘i siyosatini takomillashtirish, soliq
stavkalarini balanslash va ijtimoiy adolatni ta’minlash yo‘nalishida muhim
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
772
tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Natijada, aksiz solig‘ining iqtisodiyotdagi
barqarorligini saqlash, sog‘liqni saqlash siyosatini qo‘llab-quvvatlash va davlat
byudjetiga tushumlarni oshirish maqsadida soliqni samarali boshqarish
imkoniyatlari kengayadi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1. Smith, A. (1776). An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of
Nations. London: W. Strahan and T. Cadell.
2. Pigou, A. C. (1920). The Economics of Welfare. London: Macmillan.
3. Musgrave, R. A. (1959). The Theory of Public Finance. New York:
McGraw-Hill.
4. Poterba, J. M. (1991). "Is the Gasoline Tax Regressive?" Tax Policy and
the Economy, 5, 145-164.
5. Becker, G. S., & Murphy, K. M. (1988). "A Theory of Rational Addiction."
Journal of Political Economy, 96(4), 675-700.
6. Cawley, J., & Danziger, S. (2010). "The Impact of Excise Taxes on
Consumer Demand for Sugary Drinks." National Bureau of Economic Research,
Working Paper No. 16712.
7. Goudarzi, M., & Gholipour, A. (2016). "The Effect of Excise Taxes on
Health Behavior: Evidence from Iran." Iranian Economic Review, 20(4), 519-538.
8. Simsek, A., & Schmitt-Grohe, S. (2018). "Inflation and the Tax Treatment
of Personal and Corporate Income." American Economic Review, 108(4), 993-1033.
9. O‘zbekiston Respublikasi Davlat Soliq Qo‘mitasi (2023). 2023-yilgi aksiz
solig‘i bo‘yicha hisobot. https://soliq.uz
