“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
297
3-sinf oʻqish savodxonligi darsligidagi xalq ogʻzaki ijodi
namunalari
N.O.Safarova,
Buxoro davlat pedagogika instituti professori.
Y.M.Ostanaqulova
Buxoro davlat pedagogika instituti 3-kurs talabasi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada 3-sinf oʻqish savodxonligi darsligidagi xalq
ogʻzaki ijodi namulari va ular nima maqsadda berilgani haqida soʻz yuritiladi
Kalit soʻzlar:
maqol,topishmoq, rivoyat,xalq ogʻzaki ijodi, boshlangʻich sinf
Boshlang‘ich ta’lim bola aqliy tarbiyasini kuchaytiradigan, tarbiyaning
boshqa yo‘nalishlari bilan uzviy bog‘liqlikda olib boriladigan, bilim va
dunyoqarashning ko‘lamini kengaytiradigan, eng asosiysi, yuqori sinflarda
muvaffaqiyatli ta’lim olishini ta’minlaydigan bosqichdir. Shu tufayli boshlang‘ich
sinflarda o‘qitiladigan barcha fanlar, ularning bo‘limlari, har bir mavzu va
tushunchalar alohida e’tibor bilan tanlanadi. O‘quvchining bilim saviyasi va
darajasiga mos holda aqlining o‘sib borishini ta’minlaydigan, kundalik turmush
amaliyotida foydalanadigan, hayotda sodir bo‘lgan voqea va hodisalarning
mohiyatini anglatuvchi materiallar o‘tiladi. Mana shu jarayonda xalq og‘zaki ijodi
namunalari ham o‘ziga xos ahamiyat kasb etadi.
Xalq ogʻzaki ijodiga, xalq dostonlari, maqollar, matallar, topishmoqlar,
hikmatli so‘zlar, afsona va rivoyatlar, kiradi.Boshlangʻich sinf darsliklarida asosan
maqol,topishmoq va rivoyatlar koʻproq keltirilgan.
Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarga kuchli tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatish
mumkin bo‘lgan xalq og‘zaki ijodi turlariga maqollar, ertak va rivoyatlar,
qo‘shiqlarni kiritish mumkin. Topishmoqlar ko‘proq aqliy tarbiya va bilim olishning
vositasi deb tahlil qilinadi.
Maqol bu xalq ogʻzaki ijodi janri; qisqa va loʻnda, obrazli va obrazsiz,
grammatik va mantiqiy tugallangan maʼnoli hikmatli ibora, chuqur mazmunli.
Muayyan aniq shaklga ega. Maqollarda avlod-ajdodlarning hayotiy tajribalari,
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
298
jamiyatga munosabati, tarixi, ruhiy holati, etik va estetik tuygʻulari, ijobiy fazilatlari
mujassamlashgan. Asrlar mobaynida xalq orasida sayqallanib, ixcham va sodda
poetik shaklga kelgan.
Maqol
tarbiyaviy ahamiyatga ega.U oʻquvchilarni tarbiyalaydi.
Topishmoq
narsaning nima ekanligini bilishni tinglovchi yoki o'quvchining
ixtiyoriga qoldiradigan o'yin bo'lib, uning xususiyatlarini ismini tilga olmay,
bilvosita aytib beradi
Topishmoq esa oʻquvchilarning aqliy faoliyatini oʻstirishga yordam beradi.
3-sinf 1-qism
oʻqish savodxonligi darsligidagi xalq ogʻzaki ijodi namulari:
Tilingni botir qilma, oʻzingni botir qil.(maqol)
Nomard yovga yalinar,mard kuchiga suyanar(maqol)
Onaning koʻngli bolada,bolaning koʻngli dalada(maqol)
Ikki otim bor,bir-biridan chopagʻon.(Oyoqlar)
Oʻquvchi
toʻplar,Oʻqituvchi
sochar.Dangasa
esa
topolmay
qochar.(Bilim)
Likopchaning akasi,oilaning kattasi.Palovtoʻra joy olgan uning
nomidir...(Lagan)
3-sinf 2-qism
Yaxshiga aytsang bilar, Yomonga aytsang kular. (maqol)
Kamtarga kamol, manmanga zavol. (maqol)
Yaxshi-el gʻamida,Yomon-oʻz gʻamida. (maqol)
Yoʻlni kesib oʻtishda yordam berar yoʻl-yoʻl chiziq. (Peshoxot)
Ustma-ust uchta chiroq, Koʻzlariga sergak boq. Harakatni
kuzatar, Xatolarni tuzatar. (Svetafor)
Turli rang-u shaklda, turadi yoʻl chetida. Tartib qoida mujassam,
sodiq doʻstdir har joyda. (Yoʻl belgilari)
Urdim gup etdi, yer tagiga kirib ketdi. (Ketmon)
Tishlagan yerini uzar. (Ombur)
Ogʻzi yoʻq, tishi koʻp. (taroq)
Bir koʻzli kampir, koʻylakka gul tikar. (igna)
3-sinf 3-qism
"Tabiat zanjiri" rivoyati
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
299
"Bogʻbon va nihol" rivoyati
Har mevaning poʻchogʻi bor, har soʻzning oʻlchovi bor
o
Suvga tupurma,suvsiz qolasan. (maqol)
o
Har kim oʻz yerini gulzor qilsa, butun olam gulga
burkanadi. (maqol)
3-sinf 4-qism
"Merosga kim munosib?" rivoyati
"Mehr urugʻi" rivoyati
"Aql va davlat" ertagi
"Orol"rivoyati
Til bilan tugulgan tugun tish bilan yechilmas. (maqol)
Chiroyli maqtovdan, xunuk haqiqat yaxshi. (maqol)
Rost soʻzni ayt, yolgʻon soʻzdan qayt. (maqol)
Gur-gur etar,uchar ketar, Yurtdan yurtga odam eltar. (samalyot)
Choʻzilib yotar narvon, undan oʻtar uy-karvon. (poyezd)
Togʻdan kelar toshlar kabi,Egarlangan otlar kabi. (suv)
Uzun-uzun iz ketdi, Uzun boʻyli qiz ketdi. (ariq)
Oʻyib oldim,izi yoʻq. (daryo)
Qozonda emas qaynaydi, Qishin-yozin tinmaydi. (buloq)
Xulosa qilib aytadigan boʻlsak, 3-sinf darsligida umumiy 34 ta xalq
ogʻzaki ijodi namulari bor ekan. Bulardan eng koʻpi maqol va topishmoqlar soʻngra
rivoyatlar. Maqollarning berilganidan maqsad,uni oʻqib,yodlagan oʻquvchi oʻziga
albatta tarbiyaviy xulosa oladi. Masalan:"Rost soʻzni ayt, yolgʻon soʻzdan qayt"
maqolida oʻquvchilar faqat rostgoʻy boʻlish, yolgon gapirmaslik kerakligini bilib
olishadi. "Kamtarga kamol, manmanga zavol" maqolidan esa kamtar inson doim
kamol topishi,rivojlanishi,doim maqtovlar,yaxshi soʻzlar eshitishi, manman inson
esa hechqachon kamol topmasligi balki zavol topishi,doim uyatga qolishini bilib
oladilar. Va oʻquvchilarga manman emas, balki kamtar inson boʻlishlari uqtiriladi.
Topishmoqlar esa yuqorida aytganimizdek oʻquvchilarning aqlini
charxlashga yordam beradi. Ular berilgan ta'riflar orqali topishmoq javobini
topishga harakat qilishadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
300
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
3-sinf oʻqish savodxonligi 1-qism. "Novda"nashriyoti-2023
2.
3-sinf oʻqish savodxonligi 2-qism. "Novda"nashriyoti-2023
3.
3-sinf oʻqish savodxonligi 3-qism. "Novda"nashriyoti-2023
4.
3-sinf oʻqish savodxonligi 4-qism. "Novda"nashriyoti-2023
5.
Safarova N. O‘zbek bolalar o‘yin folklorining janriy tabiati, genezisi va
badiiy xususiyatlari. NDA. T., 2005
6.
Safarova
N.O.
Didaktik
o'yinlarning
samaradorligi.
"O'ZBEKISTONDA ILM-FANNING RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI" xalqaro
ilmiy-amaliy anjumani. 30 noyabr 2022 y.
