“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
455
Ulug‘bek Hamdam “Bir piyola suv” hikoyasi struktur poetikasi
Mutallibxo‘jayeva Salomatxon Mutalibxon qizi
Farg‘ona davlat uiversiteti Adabiyotshunoslik:o‘zbek adabiyoti mutaxassisligi
1-bosqich magistranti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada o‘zbek va jahon adabiyotshunosligida
strukturalizm masalasi, struktural tahlilning xususiyatlariga doir mulohazalar o‘rin
olgan. Shuningdek, yozuvchi U.Hamdamning “Bir piyola suv” hikoyasidagi ramzlar
va ularning ma’nolari, hikoyaning struktur tahlili, ijodkor mahorati haqida fikr
yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
Strukturalizm, poetika, sema, metod, ramz, hikoya, modern,
tasavvuf
Abstract.
This article discusses the issue of structuralism in Uzbek and world
literary studies, the features of structural analysis. Also, the symbols and their
meanings in the story "Bir Pyola Suv" by the writer U. Hamdam, the structural
analysis of the story, and the artist's skills are discussed.
Keywords:
Structuralism, poetics, sema, method, symbol, story, modern,
mysticism
Strukturalizm XX asrda adabiyotshunoslikda muhim metodologik yondashuv
sifatida shakllandi. U matnni o‘z ichidagi tuzilma va elementlar o‘rtasidagi
munosabatlar orqali tahlil qilishga urg‘u beradi. Jahon adabiyotshunosligida bu usul
Fransiyada rivojlanib, Roland Bart, Klod Levi-Stross kabi olimlar tomonidan keng
qo‘llanilgan. Ular matnni alohida bir tizim sifatida ko‘rib, uning ichki strukturasini
o‘rganishga intildilar.
O‘zbek adabiyotshunosligida strukturalizmga qiziqish XXI asr boshlarida
paydo bo‘ldi. Bu davrda badiiy matnni struktur-semiotik tahlil qilishga oid dastlabki
ilmiy izlanishlar amalga oshirildi. Masalan, M. Farmonovaning "Badiiy matnning
o‘ziga xosligi (strukturalistik talqinda)"
1
nomli
maqolasida
o‘zbek
1
https://cyberleninka.ru/article/n/badiiy-matnning-o-ziga-xosligi-strukturalistik-talqinda
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
456
adabiyotshunosligida strukturalizm va struktural tahlil borasidagi ilk ilmiy
izlanishlar 2000-yillar boshlariga to‘g‘ri kelishi ta’kidlanadi.
Shu o‘rinda so‘nggi yillarda o‘zbek adabiyotshunosligida va ilmiy, nazariy
tadqiqotlarda “struktura”, “struktural tahlil”, kabi badiiy asarni o‘zgacha tadqiq
manbayi sifatida baholovchi tushunchalar ham sezilarli darajada oshgaligini
inobatga olish lozim. Bu tadqiqotlarda badiiy asarga yangicha yondashish yo‘llari,
qadimgi Sharq ilmida matn va badiiy matnga munosabat xillari, strukturalizm
yo‘nalishi va struktural tahlil usuli kabi masalalar ko‘rib chiqilgan.
Umuman olganda strukturalizm jahon adabiyotshunosligida muhim o‘rin
tutgan bo‘lib, o‘zbek adabiyotshunosligida ham bu metod o‘rganilishda davom
etmoqda.
Ulug‘bek Hamdam ijodiga azar tashlar ekanmiz, yozuvchi adabi-estetik
qarashlarining muayyan yo‘nalishini adabiyot haqidagi, badiiy tafakkurdagi
yangilanish jarayonlari, adabiyotdagi yo‘nalish va oqimlar, umumbashariy g‘oyalar
va milliy qadriyatlar haqidagi qarashlar tashkil etishining guvohi bo‘lamiz.
Ulug‘bek Hamdam badiiy tafakkurdagi yangilanishlar jarayonini mavjud ijtimoiy
jarayondagi dunyoqarashlar majmui, ijtimoiy va ma’naviy hayotdagi o‘zgarishlar
bilan bog‘lab talqin qiladi. Ulug‘bek Hamdam ijodiga boshqalardan farq qiluvchi
shakl izlash, ifodada takrorlamaslikka intilish, ramz va poetik topilmalarga
(masalan, tush, xayol, yo‘l, tabiat unsurlari: yomg‘ir, daraxt, tosh, suv vahok. ) ongli
ravishda intilish xos. Shu nuqtai nazardan olib qaralganda, yozuvchi ilgari
surayotgan adabiy-estetik qarashlar, asar haqidagi bilimlari uning o‘zi yaratgan
badiiy asarida u yoki bu tarzda tatbiq etilganini kuzatish mumkin. Bu jihatlarni biz
yozuvchining “Bir piyola suv” hikoyasi misolida ham yaqqol ko‘rishimiz mumkin.
“Bir piyola suv” hikoyasida hayot va o‘lim, tiriklikning mohiyati, odamning
olamdagi vazifasi kabi falsafiy g‘oyalar tasavvufiy (timsollar ruhida) zuhr etgan.
Hikoya noan’anaviy usulda yozilgan
2
. Asar voqeasi qahramon tilidan bayon etiladi.
Qahramonga yuklatilgan vazifa va uni amalga oshirishdagi sa’y harakatlar, o‘y-
kechinma, afsus-nadomat, ruhiy jarayonlar muallif ishtirokisiz - epifaniya asosida
2
Murodova, R. I. (2022). NON-STANDARD TESTS IN MOTHER TONGUE EDUCATION AND
IMPROVEMENT OF METHODOLOGY OF THEIR USE. GALAXY INTERNATIONAL
INTERDISCIPLINARY RESEARCH JOURNAL (GIIRJ), 10(5), 21-36.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
457
ifodalangan. Adib hikoya qahramoniga nom ham bermaydi. Boisi, hikoyaning
mohiyatida umuman insonga xos holatni ifodalashni niyat qilgan.
Yozuvchining uslubiy o‘ziga xosligi ushbu hikoyada yorqin namoyon bo‘lgan.
Bunda mumtoz va modern adabiyotga xos ifoda yo‘sini uyg‘unlashtirilgan. Asarda
ilgari surilgan g‘oya - insoniyatning azaliy va abadiy dushmani hisoblangan nafs
balosidir.
Lazzati nafs tarki samari ofiyat berur,
Lekul shajarni ekkali farzonaliz kerak”. deb yozgan edi Jaloliddin Rumiy bir
g‘azalida. Ulug‘bek Hamdam shu g‘oyani nasrda berishga urinadi. Darhaqiqat, nafs
lazzatbaxshday tuyulsa-da, uning natijasi ofat keltiradi, badnafslikni yengish uchun
pok qalbli, fozil- farzona bo‘lmoq kerak. Vujudiga bir lahzalik rohat bag‘ishlab,
butun umrini badnafslik botqog‘idan chiqishga sarflagan inson tahlilimizdagi
hikoyaning bosh qahramoni.
Yozuvchi asar mohiyatini tasavvufiy timsollar qatiga berkitgan. Hikoyaning
nomida ham katta ma’no jamlangan. “Bir piyola suv”. Suvning tasavvufiy istilohi,
umuman, badiiy ramz sifatidagi ma’nosi - tiriklik. Suvning bir piyolaligi esa insonga
bir bora berilgan hayot, umr, tiriklik demakdir. Biroq nega suv piyolada? Hajm
jihatdan kichik idishda? Boisi, piyola - badnafslikning zavoli, qanoat timsoli.
Odamning olamga kelishidan maqsadi nima? Odamning olamdagi muqaddas
vazifasi, burchi nimalardan iborat kabi savollar hikoya tub mohiyatida aks etgan.
Hikoya qahramoniga yuklatilgan vazifa shom tushgunga qadar nimadir ortilgan
ikkita ot-aravani manzilga yo‘lda chalg‘imasdan eltish. Inson olamning gultoji.
Shunday ekan uning hayotdagi vazifasi ezgulik, munavvar hayot yo‘lini bosib o‘tish.
Nega bu vazifani qahramon ot aravada shom tushguniga qadar bajarishi lozim?
Ramziy ma’noda ot - hayot, ot arava - tobut timsoli bo‘lsa, tong va shom - umrning
ibtidosi va intihosidir. Demak, inson o‘z umri - tong va shom oralig‘ida, poyoniga
qadar o‘zining muqaddas burchi, vazifasini badnafslikka berilmay ado etishi lozim.
Bu foniy olamdagi sinovdan munosib o‘tish insoniyatning muqaddas burchidir.
E‘tibor qaratilsa yuklatilgan vazifaga yo‘ldosh qilib aynan aqlli jonvorlar- otlar
berilga, va bu ikki jozot “huddi vazifadan boxabardek” bir maromda yo‘rtib
borishmoqda.
Yozuvchi inson ruhiyatidagi jo‘shqinlik, ruhiy tetiklik, charchoq va
hafsalasizlikni qahramonning xirgoyisi orqali ifodalagan. “Avvaliga ovozimni
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
458
baland qo‘yib qo‘shiq aytaman. Kuch-quvvatni tejash zarurligini payqabmi,
beixtiyor xirgoyiga o‘taman, bilgan-bilmagan qo‘shiqlarimdan zamzama qilaman.
Keyin g‘ing‘illashga oro berib atrofga alanglayman”. Tom ma’noda “ovozi balad
qo‘yib qo‘shiq aytish” pallasini insonning yoshlik davriga qiyos etish mumkin. Boisi
yoshlikda kishi hayotining “baland pardalarida” yashaydi – o‘ynab kuladi, hayot
tashvishlariga e’tibor qaratmaydi, ko‘ngli tusagan ishnni bajarishga o‘zini haqli deb
biladi. “Xirgoyiga o‘tish” chog‘i esa mohiyatan o‘rta yosh davriga mos. Chunki bu
davrda inson endi “kuch-quvvati tejash zarurligini” anglay boshlaydi. Endi umrning
qolgan qismini jiddiyroq masalalarga e’tibor qaratib yashash kerakligini tushunadi.
Va nihoyat “g‘ing‘illashga oro berib, atrofga alanglaydi”. Butun umrining
sarhisobini o‘ylaydi, o‘zidan keyinda qoldirib ketayotgan olamiga nazar tashlaydi,
atrofga alaglab dunyoga to‘ymaydi.
Yozuvchining poetik mahorati shundaki, so‘zni o‘z semasidan kelib chiqib
o‘rinli qo‘llaydi. Uning badiiy ta’sir kuchini oshirishga erishadi. “Bir mahal ichimga
o‘rmalab kirgan chanqoqni his qilaman”. Odatda inson chanqoqni to‘satdan his
qilmaydi, balki, muayyan issiq harorat va boshqa omillar ta’siri bilan tashnalik
sekin-asta inson ichiga kirib boradi. Adib chanqoqni jonlantirish san’ati asosida
inson vujudiga “o‘rmalatib” kiritadi. Agar hikonavis qahramonning bu holatini
“chanqadim”, yoki “chanqaganimni his etdim”, deya tasvirlaganda badiiy ifoda bu
qadar ta’sirchan, zalvorli chiqmas edi. Endi hikoyaning quyidagi qismiga e’tibor
qaratsak: “ Ichim to‘la hayot, kuchim tanamga sig‘may tevarakni titratib hayqiraman
– “Uuu–luuu-uuug‘!..” Sal o‘tmay atrofdan aks-sado qaytadi: “G‘uuu-luuu-uuu-
uuu!!!” Ilkis cho‘chib tushaman, ichim muzlab ketadi. Saratonning issig‘ida
peshonamdan sovuqdan-sovuq ter quyiladi. Najot istab ko‘zlarimni yana atrofga
olaman. Boshqa hayqirgim kelmaydi...” Bu o‘rinda “Ulug‘” va “G‘ulu” so‘zlari
o‘zaro antitza hosil qilgan. Bu ikki so‘zing qarama-qarshi berilishi inson o‘zini har
qancha ulug‘ deb hisoblamasin, qanchalik kibr-u havoga berilmasin buning bari
“g‘ulu” – mubolag‘a ekanini anglatadi. Mubolag‘a A.Hojiahmedovning “Mumtoz
badiiyat malohati” kitobida g‘ulu shunday ta’riflanadi: “...Mubolag‘aning uchunchi
darajasi g‘uluvv deb ataladi. Aql ham bovar qilmaydigan, hayotda ham yuz berishi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
459
mumkin bo‘lmaydigan tarzda tasvirlash shunday san’at hisoblanadi...”
3
Demak,
o‘zni ulug‘man deb hisoblash aqlli kishilar uchun juda aql bovar qilmas hodisa.
Inson o‘zida bor narsani boshqa yoqdan izlashi, o‘zligini anglashga astoydil
intilmagani bois umri sarson-sargardonlikda o‘tishiga mahkumligi hikoya
qahramoni timsolida o‘z ifodasini topgan. Axir bejizga A.Navoiy “Lison ut-tayr”
asarida:
“O‘z vujudingga tafakkur aylagil
Har ne istarsen o‘zungdin istagil” deya oliy haqiqatni bayon etmagan. Agar
inson ezgu
maqsadlari
sari intilsa, unga butun koinot yordam beradi. “Axir butun
borliq: yerda yo‘l, o‘rkach-o‘rkach qum tepaliklar, ko‘kda esa bulut va qushlar...
hamma-hammasi menga ko‘makdosh ekan, hech shubha yo‘qki, uhdamdagi vazifani
bekamu ko‘st bajargumdir”.
Hikoya davomida vujudiga o‘rmalab kirgan tashnalik cho‘l jaziramasida yo‘l
bosib o‘tayotgan insonni adoqsiz azobga soladi. Qahramonning bu holatini muallif
o‘xshatish san’atidan mohirona foydalanib izohlaydi. “Biroq chanqoq ham borgan
sari zabtiga olar, ichimga anavi o‘rkach-o‘rkach qaynoq qumliklar ko‘chib
o‘tayotganga o‘xshardi” . Ushbu tashbeh orqali hikoyanavis qahramonning ham
jismoniy, ham ruhiy qiynog‘ini ta’sirchan, ishonarli ifodalashga erishgan. Bu
o‘rinda adib tabiat qonuniga muvofiq ish ko‘radi. Ya’ni mas’uliyatli vazifani
chalg‘imasdan ado etish va uning ziddi tarzda chanqoq tufayli nafs iskanjasiga
tushib, vazifani bajara olmaslik xavfining ortib borish azobi. Biroq bu “nafsi
ammora” emas, hayotiy zarurat edi. Jazirama issiq, sahroda chanqamaslik imkonsiz.
Demak, insonning tirikligi, hayot kechirishi uchun nafs zarurat (ehtiyoj).
Mas’uliyatli vazifani bajarishda ular birlashadi, karvonsaroy chashmasidan ingichka
zanjir bog‘langan munaqqosh mis piyolada bir bora suv ichib, chanqoq azobiga
barham byerib, yo‘l yurishga kuch yig‘adi. Hikoyanavis zanjir bog‘langan
munaqqash mis piyola orqali insonga lazzat baxsh etgan suv (nafs)ning to‘lovi
misdek og‘ir, zanjir bog‘langan piyoladek butun umri kishanda, behuda o‘tib
ketishiga ishora qiladi.
4
“Odim otarkanman, negadir vujudimda lohaslik, charchoq sezardim.
Qadamlarim ham negadir bu yerga ilk kirganimdagidek dadil emas, allaqanday
3
Hojiahmedov A. Mumtoz badiiyat malohati. – Toshkent :Sharq, 1999 – B. 11
4
Atajanov, G. (2020). ASLIYATNI QAYTA YARATISH MUAMMOSI. UzACADEMIA, 1(1), 72-75.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
460
og‘ir, kuchsiz va hafsalasiz... Lekin nega? Yo shunchalar uzoq vaqt qolib ketdimmi
bu yerda: toliqdimmi, ezildimmi? ... Kirganimda yoshlik shijoati ufurib, tiyiqsiz
kuch-quvvatga to‘lgan tanim tirishib, eti ustaxonaga yopishib qolgan, suyaklar
teridan bo‘rtib chiqib turar, juda-juda mo‘rt va quvvatsiz tuyulardi”. Hikoya
qahramoni o‘zligida zuhur etgan narsani o‘zgayoqdan qidiradi. Natijada butun
hayotini behuda o‘tkazib, suvdek musaffo qalbi darz ketadi. “E voh shu choqqacha
boshimga tushgan ajabtovur voqealar bir yonu bunisi bir yon bo‘ldi: ne ko‘z bilan
ko‘rayki, aravaning ichida suv to‘la ko‘zalar qator tizilishib turar, ulardan bittasi
yiqilib singanu, suvi quyiga - asriy tashna qumliklarga chak-chak tomardi”.
Yuqoridagi qisqa talqinlardan ham ko‘rinib turibdiki, yozuvchi ushbu hikoyada
estetik pozisiyasida muhim o‘rin egallagan sharqona falsafiy qarashlarni, tiriklik
ma’nosi, hayot mazmun-mohiyati kabi tushunchalarni ramziy-majoziy obrazlarda
bera olgan. O‘zi suv olib ketayotgan yo‘lovchining suv izlashi motivi Alisher
Navoiyning
Bahrda xiromon yuz mingta mohiy
Xirad mohiyatin qilar kamohiy,
degan baytlariga monand. Chunki hayotda
e’tiqodini topa olmagan odam o‘zi tortib borayotgan yukning nima ekanidan g‘ofil
qoladi. Umr so‘nggidagi pushaymonlik unga yordam bera olmaydi.
Ulug‘bek Hamdam ilmiy tadqiqotlari, tarjimalari, lirik va nasriy asarlari
bugungi adabiy jamoatchilikning e’tiborini tortib kelayotgani sir emas. Uning
asarlari ko‘plab bahs-munozaralarga, turfa xil talqinlarga sabab bo‘layotir. Birgina
noan’anaviy uslubda yozilgan “Yolg‘izlik” qissasi O.Sharafiddinov, M.
Qo‘shjonov, U. Normatov, N. Vladimirovna, B.Karimov, Q.Yo‘ldoshev,
R.Rahmatov, M.Qo‘chqorova kabi adabiyotshunos tomonidan turlicha tahlil etilgani
fikrimiz dalilidir. Bunga esa uning asarlaridagi yangilik, ko‘p ma’nolilik, inson
mohiyatini ochishga bo‘lgan yangicha intilish sabab, deb o‘ylaymiz.
Albatta, badiiy asarni tushunish va tahlil qilishda tanqidchining dunyoqarashi,
intellektual salohiyati, saviyasi ham muhim sanaladi. Bu haqda B.Karimov “Badiiy
asarni har kim o‘zicha, o‘z dunyoqarashiga mos bilimi va hayotiy tajribasi darajasida
tushunadi, his etadi. Asarda yo‘q narsa izlanmaydi, bor narsa berkitilmaydi. Lozim
o‘rinda butun diqqat-e’tibor aniq bir muammoga qaratiladi”, deb yozadi.
Neofreydistlarning peshqadamlaridan E.Fromm inson hayoti mohiyatiga
to‘xtalib, shunday fikrni ilgari suradi: “Insoniyat hayotining mazmun mohiyatini
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
461
ziddiyat tashkil etib, mana shu ziddiyat muqobil yo‘l topishga odamzotni asrlar
mobaynida majbur etib kelayotir”.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Atajanov, G. (2020). Asliyatni qayta yaratish muammosi. Uzacademia,
1(1), 72-75.
2.
Hamdam U. To‘lin oy qissasi (Hikoyalar to‘plami) . – Toshkent:Sharq ,
2017
3.
Hojiahmedov A. Mumtoz badiiyat malohati. – Toshkent :Sharq, 1999 –
B. 11
4.
Murodova, R. I. (2022). NON-STANDARD TESTS IN MOTHER
TONGUE EDUCATION AND IMPROVEMENT OF METHODOLOGY OF
THEIR
USE.
GALAXY
INTERNATIONAL
INTERDISCIPLINARY
RESEARCH JOURNAL (GIIRJ), 10(5), P.21-36.
5.
Saidova R. Badiiy mati struktur-semiotik tahlil qilihning o‘ziga xos
xususiyatlari//Education and innovative research – 2023 No.12 – P.84-85
