“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
480
XOʻJALIK YURITUVCHI SUBYEKTLARDA MOLIYAVIY
BARQARORLIK TUSHUNCHASI.
Shodiyev Shoxrux Shokir oʻgʻli
Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti magistratura talabasi
ANNOTATSIYA
Ushbu tezisda avvalo moliyaviy barqarorlik tushunchasi atroflicha yoritilgan
hamda unga ta`sir ko`rsatuvchi omillar xususida so`z borgan.
Shuningdek moliyaviy barqarorlik tushunchasi haqida xorijiy hamda milliy
iqtisodchi olimlarning fikrlari keltirilgan. Moliyaviy barqarorlikni saqlab turish
borasida chora-tadbirlar tahlil qilingan
KALIT
SO’ZLAR:
Moliyaviy
barqarorlik,
korxona
moliyaviy
barqarorligi,investitsion siyosat, iqtisodiy xavfsizlik,soliq,soliq turlari,soliq hisobi.
KIRISH
Moliyaviy barqarorlik – bu moliyaviy tizimning, yaʼni moliya muassasalari,
bozorlar va bozor infratuzilmalarining ehtimoliy shoklar va nomutanosibliklarga
bardosh bera olishi, shu bilan birga moliyaviy vositachilik funktsiyalarini bajara
olmaslik ehtimolini pasaytirish qobiliyatidir. Moliyaviy barqarorlik maqsadi alohida
moliya muassasasi emas, balki butun moliya tizimi barqarorligini taʼminlashdan
iborat. Moliyaviy barqarorlik iqtisodiyotning barqaror rivojlanish asosi hisoblanadi.
Demak, yuqorida keltirib o’tilgan ta’rifdan kelib chiqqan holda, Korxona
moliyaviy barqarorligi – bu korxonaning ehtimoliy shoklar va nomutanosibliklarga
bardosh bera olishi, moliyaviy vositachilik funksiyalarini bajara olmaslik ehtimolini
pasaytirish qobiliyati tushuniladi.
Bugungi kunga qadar “korxonaning moliyaviy barqarorligi” tushunchasiga
yakuniy taʼrifi berilgan emas. Iqtisodchilar moliyaviy barqarorlikni ifodalovchi turli
koʻrsatkichlarni ajratib koʻrsatishadi. Korxonaning moliyaviy barqarorligiga taʼsir
koʻrsatadigan va uning moliyaviy barqarorligini belgilaydigan bir qancha
koʻrsatkichlar va koʻrsatkichlar tizimi mavjud. K.N.Mingalievning taʼkidlashicha,
"moliyaviy barqarorlik — bu tashkilotning maʼlum vaqt davomida oʻz faoliyatini
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
481
saqlab qolish, shu jumladan olingan kreditlar boʻyicha kelishuv shartlarini bajara
olish hamda sifatli mahsulot ishlab chiqarishni ishlab chiqarish manbalari bilan
taʼminlay olish qobiliyatidir".
Savitskaya G.V. moliyaviy barqarorlikka kengroq taʼrif bergan. Uning
fikricha, "korxonaning moliyaviy barqarorligi — bu tadbirkorlik subyektining
oʻzgaruvchan ichki va tashqi muhitda oʻz aktivlari va passivlari muvozanatini
ushlash uchun xavfning maqbul darajasida doimiy toʻlov qobiliyati va investitsiya
jozibadorligini saqlagan holda faoliyat koʻrsatishi va rivojlanishi, uning
barqarorligini kafolatlash qobiliyati", — hisoblanadi.
Ushbu taʼrifda korxonaning aktivlari va passivlari nisbati, shuningdek uning
investitsion jozibadorligi kabi yangi omillar paydo boʻladi. Mahalliy va xorijiy
iqtisodchilarning tadqiqotlari tahlili shuni koʻrsatadiki, korxonaning moliyaviy
barqarorligi koʻrsatkichi mohiyatini ochib berish uch asosiy yondashuv orqali
amalga oshirilishi mumkin:
- korxona moliyaviy holatini ifodalovchi koʻrsatkichlarga asoslangan holda
moliyaviy barqarorlik izohlash;
- kapital tarkibini tahlil qilish yordamida moliyaviy barqarorligini izohlash;
- korxonaning turli xatarlardan himoyalanganligiga asoslangan holda korxona
moliyaviy barqarorligini izohlash.
Birinchi yondashuv tarafdorlari iqtisodchilar A.G. Gryaznova, E.N. Ishima
G.N. Vyborova va boshqalar. Ularning fikriga koʻra, korxonaning moliyaviy
barqarorligi likvidlik, rentabellik, toʻlov qobiliyati, ishbilarmonlik faolligi va
boshqalar kabi koʻrsatkichlar orqali aniqlanishi kerak. Moliyaviy barqarorlik
toʻlov qobiliyati tushunchasiga yaqin, yaʼni u koʻp hollarda korxonaning moliyaviy
resurslarni toʻplash qobiliyati sifatida qaraladi.
Ikkinchi yondashuv tarafdorlari sifatida Yu.A.Danilevskiy, V.V.Kovalyov,
O.V.Nfimova. G.V.Savitskayalarni sanab oʻtish mumkin. Ularning fikricha
korxonaning xususiy kapitali moliyaviy barqarorlikning asosiy ustuni hisoblanadi
hisoblashadi. Ushbu yondashuv asosiy manba sof aktivlar qiymati deb hisoblaydi.
Asosiy muammo xususiy kapitalining umumiy miqdorini aniqlash va sof aktivlar
qiymatini kerakli darajada ushlab turish uchun xususiy kapital va qarz
mablagʻlarining maqbul muvozanatini taʼminlashdir. Sof aktivlar qanchalik koʻp
boʻlsa, korxona moliyaviy jihatdan shuncha barqaror boʻladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
482
Bu yondashuvlar bizga korxonaning moliyaviy barqarorligi toʻgʻrisida kengroq
tushunchalarga ega boʻlishimizga yordam beradi.
Endi esa, korxona moliyaviy barqarorligini ta’minlash bo’yicha
investitsion siyosatning ahamiyati xususida to’xtalamiz. Korxonalar xo’jalik
yuritish va ishlab chiqarish faoliyatining muhim jihatlaridan biri ishlab chiqarish va
iqtisodiy salohiyatni rivojlantirish va saqlab qolishdir. Korxonalarning bu
yo’nalishdagi siyosati investitsiya siyosati deb ataladi hamda “Investitsion faoliyat
to’g’risida” gi qonun va boshqa huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi.
Investitsiyalar – korxonalar va xalq xo’jaligi miqyosidagi yangi ishlab
chiqarish korxonalari yaratish yoki mavjud korxonalarni zamonaviylashtirish, ilg’or
texnika va texnologiyalarni o’zlashtirish, mahsulot ishlab chiqarish va daromad
olishni ko’apaytirish maqsadida uzoq muddatli sarmoya mablag’larini kiritishdir.
Investitsiyalar ijtimoiy ishlab chiqarish tuzilmasini yaxshilash, ishlab chiqarishdagi
disproporsionalliklarni bartaraf etish, moliyaviy barqarorlikka erishish va iste’mol
bozorini ta’minlashda alohida e’tiborga ega.
Xulosa o’rnida ta’kidlash joizki, mamlakat hududida joylashgan korxonalarga
mahalliy va xorijiy investitsiyalarni jalb qilish, ya’ni ularni yuqori sifatli xorijiy
texnika va texnologiyalar, asbob uskunalar bilan ta’minlash orqali biz korxonalarga
investitsiya kiritgan hisoblanamiz. Keyinchalik oradan uzoq vaqt o’tmay, ushbu
korxonalarga qo’llaniladigan investitsion siyosat o’z samarasini beradi.
Korxona
va
tashkilotlarning
moliyaviy
barqarorligi
iqtisodiyotni
diversifikatsiyalash hamda yashil iqtisodiyotni qurish sharoitida eʼtiborga olinishi
kerak boʻlgan asosiy koʻrsatkichlaridan biri sanaladi. Korxonaning moliyaviy
barqarorligiga ichki va tashqi omillar taʼsir koʻrsatadi. Bu korxona xususiy kapitali
qiymatlarini oshishiga yoki kamayishiga sabab boʻladigan omillardan iboratdir.
Soliq hisobi, toʻlanadigan soliq turlari hamda soliq hisoblash tizimlari aynan
korxonaning moliyaviy barqarorligiga taʼsir qiluvchi omillardan biri sanaladi.
boshqalar kabi koʻrsatkichlar orqali aniqlanishi kerak. Moliyaviy barqarorlik
toʻlov qobiliyati tushunchasiga yaqin, yaʼni u koʻp hollarda korxonaning moliyaviy
resurslarni toʻplash qobiliyati sifatida qaraladi.
Ikkinchi yondashuv tarafdorlari sifatida Yu.A.Danilevskiy, V.V.Kovalyov,
O.V.Nfimova. G.V.Savitskayalarni sanab oʻtish mumkin. Ularning fikricha
korxonaning xususiy kapitali moliyaviy barqarorlikning asosiy ustuni hisoblanadi
hisoblashadi. Ushbu yondashuv asosiy manba sof aktivlar qiymati deb hisoblaydi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
483
Asosiy muammo xususiy kapitalining umumiy miqdorini aniqlash va sof aktivlar
qiymatini kerakli darajada ushlab turish uchun xususiy kapital va qarz
mablagʻlarining maqbul muvozanatini taʼminlashdir. Sof aktivlar qanchalik koʻp
boʻlsa, korxona moliyaviy jihatdan shuncha barqaror boʻladi.
Bu yondashuvlar bizga korxonaning moliyaviy barqarorligi toʻgʻrisida kengroq
tushunchalarga ega boʻlishimizga yordam beradi.
Korxonada soliq hisobini toʻgʻri yuritilishi korxonaga moliyaviy
aktivlarning tejalishini taʼminlab beradi. Tejab qolingan soliq summalari hisobiga
esa korxonaning sof aktivlar miqdori oshadi. Bu har qanday holda ham korxonaning
moliyaviy barqarorligini oshiradi.
Soliq hisobining maqsadi korxona toʻlaydigan soliqlar miqdorini aniqlashdan
iborat emas. Soliq hisobi korxonaning qanday soliq tizimida faoliyat olib borishini,
yaʼni yagona soliqmi yoki umumiy tartibdagi soliq toʻlovchisi sifatida faoliyat
yuritishi, soliq imtiyozlaridan foydalanish imkoniyatlarni oshirish, oʻz vaqtida soliq
toʻlovlarini toʻlanishini nazorat qilish natijasida turli penya va jarimalar
koʻrinishidagi xarajatlarni oldini olish va boshqa bir qancha vazifalarni bajaradi.
Korxonada soliqlarning hisoblanishi va toʻlanishini tartibga solish va
rivojlantirishning mavjud mexanizmlariga qaramay, iqtisodiyotini raqamlashtirish
sharoitida hali ham bir qator hal yechilmagan muammolar mavjud. Soʻnggi
paytlarda kriptovalyuta va tokenlarni oʻz ichiga olgan raqamli moliyaviy aktivlarni
yaratish, saqlash va aylanish jarayonida yuzaga keladigan munosabatlar atrofida
huquqiy maydonni belgilashdagi qiyinchiliklar faol muhokama qilinmoqda. Bu
mamlakatda raqamli kriptovalyutalar muomalasini tartibga soluvchi qonun
meʼyoriy hujjatlarni shakllantirish hamda ularni muomalaga kiritish bilan hal
boʻladigan masalalardan biridir. Birinchi galda huquqiy nuqtayi nazaridan qonun
hujjatlarida mazkur moliyaviy vositalarning taʼrifini belgilash; raqamli pul
munosabatlarini huquqiy tartibga solish maqsad va tamoyillarini ishlab chiqish;
ushbu turdagi moliyaviy vositalarni tartibga solishda milliy va xalqaro standartlar
oʻrtasidagi optimal muvozanatni aniqlash kabi muhim masalalar hal etilishi zarur.
Undan keyin esa yuridik va jismoniy shaxslarning kriptovalyutalarni qaysi
yoʻnalishlarda va qanday tasarruf etishlari mumkinligi boʻyicha zaruriy meʼyorlarni
ishlab chiqish kerak.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
484
Korxonalarda soliq hisobini optimallashtirish hamda toʻlanadigan soliqlar
hisobidan moliyaviy resurslarni tejalishini taʼminlashga erishish moliyaviy
barqarorlikka ijobiy taʼsir koʻrsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. https://cbu.uz/uz/financial-stability/about/ “Moliyaviy barqarorlik”
2. https://fayllar.org/byudjet-soliq-siyosati.html “Byudjet - soliq siyosati”
3.
https://fayllar.org/mavzu-ozbekiston-respublikasida-byutjet-soliq-va-pul-
krediti-s.html?page=4 “Byudjet – soliq siyosatining mohiyati va usullari”
4. https://fayllar.org/korxonaning-investitsion-faoliyati.html “Korxonaning
investitsion faoliyati”
