“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
158
Jinoyat tarkibi elementi sifatida obyektining jinoyat huquqiy ahamiyati
hamda uning predmetdan farqli jihatlari
O’zbekiston Respublikasi Sudyalar Oliy Kengashi huzuridagi Sudyalar
oliy maktabi tinglovchisi
Pirmatov Komil Karimboyevich
Anotatsiya:
Mazkur maqolada jinoyat huquqi doirasida jinoyat tarkibining asosiy elementi
hisoblangan jinoyat obyekti tushunchasi tahlil qilinadi, jinoyat obyekti sifatida
ijtimoiy munosabatlarni asosiy belgi sifatida ko‘rsatib, ularning jinoyat predmeti va
jabrlanuvchi bilan bo‘lgan farqli jihatlarini chuqur yoritadi. Ishda jinoyat obyekti va
predmeti o‘rtasidagi konseptual farqlar, ularning huquqiy tabiatdagi o‘rni, jinoyat
tarkibini kvalifikatsiya qilishdagi roli, hamda amaliyotda yuzaga keladigan
tafovutlar asosli misollar bilan ko‘rsatib berilgan.
Jinoyat predmeti — obyektiv olamga oid moddiy narsalar sifatida tavsiflanadi
va jinoyatning bevosita ta’sir doirasiga tushadigan obyektlar sifatida qaraladi. O‘z
navbatida, jabrlanuvchi — jinoyat oqibatida zarar ko‘rgan shaxs sifatida ko‘riladi,
shuningdek jinoyatlarning obyektiv tomoniga oid belgilar (harakat, oqibat, sababiy
bog‘lanish)ni ham alohida yoritiladi.
Kalit so’zlar:
jinoyat obyekti, ijtimoiy munosabatlar, jinoyatning obyektiv
tomoni, harakat, oqibat, sababiy boglanish, jinoyat predmeti, jabrlanuvchi.jinoyat
tarkibini kvalifikatsiya qilish.
Jinoyat obyekti – jinoiy tajovuz qaratilgan va shu tajovuz orqali unga zarar
yetkazilishi mumkin bo‘lgan ijtimoiy munosabatlar hisoblanadi. Ijtimoiy
munosabatlar insonlar o‘rtasida ularning hayotiy faoliyati jarayonida vujudga
keladigan aloqalardir. Ijtimoiy munosabatlar jamiyatning mavjudligi jarayonida
shakllanib boradi. Ular qonun tufayli, jumladan, jinoyat qonuni tufayli yuzaga
kelmaydi, ammo qonun ularning rivojlanishi, shakllanishi va shaxs, jamiyat va
davlat manfaatlari bilan mosligini mustahkamlashga sabab bo‘lishi kabi holatlar
mavjud.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
159
Shuningdek, jinoyat obyekti - bu muayyan qadriyatlar, masalan, hayot - bu
huquq emas, balki jinoyat qonuni bilan qo‘riqlanadigan qadriyat degan tushuncha
mavjud. Biroq, amaliy nuqtayi nazardan, jinoyat obyekti jinoyat tarkibining tarkibiy
elementi bo‘lib, u manfaat, qadriyat, manfaat yoki ijtimoiy munosabatlarni, predmet
belgilarini va jabrlanuvchining belgilarini o‘z ichiga oladi. Jinoyat obyektining
mazmuniga qarab, jinoyatning aniq tarkibi obyektiv tomoniga kvalifikatsiya belgisi
sifatida ijtimoiy xavfli oqibat kiritiladi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining 17-moddasida subyektning umumiy belgisi belgilangan, biroq jinoyat
qonuni subyektning uning ijtimoiy maqomiga taalluqli bo‘lgan maxsus belgilarini
talab qiladi. Masalan, ayrim moddalarda zarar mansabdor shaxs maqomiga ega
bo‘lgan tor doiradagi subyektlar tomonidan yetkazilishi mumkin.
Jinoyat tarkibining asosiy elementi sifatida jinoyat obyekti uni boshqa
yondosh elementlar va tushunchalardan ajratib turadigan bir qator belgilarga ega.
Jinoyat obyektining belgilari quyidagilardan iborat: jinoyatning asosiy obyekti
sifatida ijtimoiy munosabatlar, jinoyat predmeti va jinoyat qurboni bo‘lgan shaxs,
ya’ni jabrlanuvchi.
1. Ijtimoiy munosabatlar.
Ijtimoiy munosabatlar odamlar o‘rtasida ularning hayot faoliyati davomida
yuzaga keladigan munosabatlardir. Bir qator olimlarning fikricha, jinoyat sodir
etilganda ijtimoiy munosabatlar o‘z-o‘zidan barham topmaydi, normal faoliyat
ko‘rsatish sharti yo‘qoladi
1
. Shunday qilib, L.I. Spiridonovning fikricha, jinoyat
munosabatlarning o‘zini yo‘q qilmaydi. Jinoyat qonunchiligi faqat empirik asoslarni
himoya qiladi
2
.
Bizning fikrimizcha, jinoyat obyekti sifatidagi ijtimoiy munosabatlar
quyidagi xususiyatlar bilan tavsiflanadi. Bu xususiyatlardan jinoyat obyekti deb tan
olingan ijtimoiy munosabatlarni farqlash, ularning mohiyatini ochib berish, boshqa
jinoyat-huquqiy toifalar bilan aloqasini o‘rnatish va nihoyat, jinoyat obyektiga
yetkazilgan zararning xususiyatini aniqlash uchun foydalanish mumkin:
1) jinoyat obyekti deb tan olingan ijtimoiy munosabatlar jamiyatda
shakllangan qadriyatlar mezonini va asoslarini o‘z ichiga oladi. Jinoyat qonunida
1
Никифоров Б.С. Избранное / Составитель канд. юрид. наук А.А. Гравина — М: Институт законодательства
и сравнительного правоведения при Правительстве Российской Федерации, 2010.— 224 с.
2
Спиридонов Л.И. Социология уголовного права. – М., 2016. – С. 47.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
160
ko‘zda tutilgan obyektlarni himoya qilish kuchi qanchalik kuchli bo‘lsa, jamiyat
uchun eng muhim bo‘lgan birinchi darajali ijtimoiy munosabatlarni shunchalik aniq
aniqlash mumkin. Bu ko‘p jihatdan ijtimoiy munosabatlarni himoya qiluvchi
normalarning ketma-ketligi bilan bog‘liq. Xususan, qonunchilik ushbu ketma-
ketlikni Jinoyat kodeksining 2-moddasida ko‘rsatilgan tizimga muvofiq amalga
oshiradi;
2) faqat eng muhim, qimmatli va davlat muhofazasiga muhtoj bo‘lgan ijtimoiy
munosabatlargina jinoyat obyekti deb e’tirof etiladi. Jinoyat obyekti deb e’tirof
etiladigan ijtimoiy munosabatlarning aksariyati umuminsoniy qadriyatlar, masalan,
shaxsning jismoniy va ma’naviy daxlsizligiga oid munosabatlar va boshqalar;
3) jinoyat obyekti - bu hech qanday moddiy ahamiyatga ega bo‘lmagan
ijtimoiy kategoriya, ya’ni jinoyat obyektini jinoyat predmetidan farqlash imkonini
beruvchi mezon;
4) jinoyat obyekti mexanizmining ta’siri ijtimoiy munosabatlarning yo‘qolishi
yoki yo‘qolishida emas, balki buzilishida ifodalanadi. Masalan, odam o‘ldirish
natijasida, hatto affekt holatida ham halok bo‘lishi mumkin, ammo jinoyat obyekti
sifatida (inson hayotini ta’minlovchi ijtimoiy munosabatlar) o‘z ahamiyatini
yo‘qotmaydi
3
. Binobarin, jinoyat obyekti doirasidagi ijtimoiy munosabatlarning
ishtirokchisi jamiyatning har bir a’zosi hisoblanadi.
2. Jinoyat predmeti.
Jinoyat obyektining mohiyati to‘g‘risidagi masalaning munozaraliligi jinoiy
tajovuz predmeti haqida turli fikrlarning ilgari surilishiga sabab bo‘ldi.
M.X.Rustambayevning ta’kidlashicha, “jinoyat predmeti - bu obyektiv olamning
jonli yoki jonsiz moddiy buyumlari bo‘lib, ularga aybdor shaxs bevosita ta’sir
ko‘rsatadi yoki ular bilan bog‘liq holda yoki ular uchun jinoyat sodir etiladi.”
4
Jinoyat predmeti va obyekti o‘rtasidagi farq shundan iboratki, jinoyat
predmeti har doim obyektiv olamning moddiy ashyosi, masalan, transport vositalari,
hujjatlar, hayvonlar, o‘simliklar, jinoyat obyekti esa ijtimoiy kategoriyadir. Agar
jinoyat sodir etilishi natijasida jinoyat obyektiga zarar yetkazilsa yoki zarar
3
Ҳакимов К.Б. Аффект ҳолатида содир этиладиган жиноятларнинг жиноят-ҳуқуқий ва криминологик
жиҳатлари. Юридик фанлар бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси автореферати. Тошкент, 2019. – 49
б.
4
Рустамбаев М.Ҳ. Ўзбекистон Республикаси Жиноят ҳуқуқи курси. Т. 1. Умумий қисм. Жиноят тўғрисида
таълимот: Дарслик. – Тошкент: ILM ZIYO, 2010. – Б. 144.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
161
yetkazilishi xavfi paydo bo‘lsa, jinoyat natijasida jinoyat predmeti umuman yo‘q
qilinishi (masalan, JK 173-moddasiga muvofiq odam o‘ldirish, uy-joyga o‘t qo‘yish)
yoki o‘zgarishsiz qolishi (masalan, avtomobilni o‘g‘irlash yoki ashyoni o‘g‘irlash)
yoki hatto o‘z sifatlarini yaxshilashi mumkin.
M.I.Fedorov jinoyat predmetini jinoiy taqiqlangan qilmishning bevosita
ta’siriga uchraydigan muayyan ijtimoiy munosabatlarning tashuvchilari bo‘lgan
muayyan narsalar yoki ularning majmui, boshqa moddiy obyektlar, shuningdek
inson sifatida tavsiflaydi
5
. Shu bilan birga, uning so‘zlariga ko‘ra, jinoyat
obyektidan farqli o‘laroq, jinoyat predmeti har doim ham mavjud emas.
M.I.Fedorovning nazariy talqinida ijtimoiy munosabatlarning tashuvchisi bo‘lgan
shaxslardan tashqari, bunday tashuvchilar sifatida narsalar (predmetlar) tan olinishi
mumkinligiga e’tibor qaratadi.
M.A.Gelfer jinoyat predmeti deganda, jinoyatchi bevosita ta’sir ko‘rsatadigan
tashqi olam predmetlarini tushunadi. Uning fikricha, jinoyatchi mazkur predmet
bilan bog‘liq ijtimoiy munosabatlarga tajovuz qilsa, ularga to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir
ko‘rsatadi. Gelfer M. obyektni jinoyat predmetidan ajratadigan olimlarning
qarashlarini tanqid qiladi. “Jinoyat predmeti jinoyat obyektini tashkil etuvchi
ijtimoiy munosabatlar bilan muayyan munosabatlarga kirishadi, lekin ular bilan
birlashmaydi.”
6
Ye.A. Frolovning ta’kidlashicha, qilmish muayyan moddiy obyekt bilan
bog‘liq ijtimoiy munosabatlarga ta’sir qilgandagina tajovuzkorlikda jinoyat
predmeti mavjud bo‘ladi
7
. Jinoyat predmeti deganda, o‘z shaklini olib qo‘yish, yo‘q
qilish, yaratish yoki o‘zgartirish yo‘li bilan jinoyat obyektiga zarar yetkazadigan,
moddiy (ashyoviy) dalil yoki muayyan ijtimoiy munosabatlarning mavjud bo‘lish
sharti bo‘lib xizmat qiladigan ashyolar yoki predmetlar tushunilishi lozim.
Jinoyat obyekti ijtimoiy munosabat sifatida jinoyat predmetini nazarda tutadi.
Jinoyat-huquqiy muhofaza obyektiga qaratilgan tajovuz bevosita jinoyat predmetiga
ko‘chadi.
5
Федоров М.И. Понятие объекта преступления. – М., 2019. – С. 193.
6
Гельфер М.А. Объект преступления // Записки ВЮЗИ. Вып. 5. – М., 2010. – С. 16.
7
Фролов Е.А. Спорные вопросы общего учения об объекте преступления: Сб. учен. тр. – Вып. 10. –
Свердловск, 2019. – С. 221.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
162
Jinoyat predmeti – jinoyat obyektiga nisbatan tajovuz qilishda aybdor shaxs
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir etadigan, u tufayli yoki uning uchun jinoyat sodir qilingan
obyektiv olamdagi jonli yoki jonsiz moddiy narsalar.
Har qanday jinoyat tarkibining zaruriy elementi bo‘lgan jinoyat obyektidan
farqli ravishda jinoyat predmeti fakultativ belgi hisoblanadi. Masalan, tuhmat
(Jinoyat Kodeksi 139-moddasi), haqorat qilish (Jinoyat Kodeksi 140-moddasi),
dezertirlik (Jinoyat Kodeksi 288-moddasi) kabi jinoyatlarda jinoyat predmeti
mavjud emas. Agar jinoyat predmeti jinoyat kodeksi maxsus qismi tegishli
moddalarida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rsatilgan bo‘lsa jinoyat tarkibining zaruriy
elementi vazifasini bajaradi va kvalifikatsiyaga ta’sir ko‘rsatadi.
Masalan, kontrabanda (Jinoyat Kodeksi 246-moddasi), transport vositasini
olib qochish (Jinoyat Kodeksi 267-moddasi) kabi jinoyat tarkiblarida jinoyat
predmeti jinoiy javobgarlikka tortish bilan bevosita bog‘liq.
Bunday holatlarda jinoyat tarkibining zaruriy elementi sifatida jinoyat
predmeti ijtimoiy xavfli qilmishni kvalifikatsiya qilishda ahamiyatli rol o‘ynaydi.
Jinoyat predmeti va jinoyat obyekti o‘rtasidagi farq shundaki, jinoyat
predmeti har doim obyektiv olamdagi moddiy narsadir, masalan, transport vositasi,
hujjatlar, hayvonlar, o‘simliklar, jinoyat obyekti esa ijtimoiy kategoriya hisoblanadi.
Agar jinoyat sodir etilishi natijasida jinoyat obyektiga zarar yetkazilsa yoki zarar
yetkazish xavfi tug‘ilsa, jinoyat predmeti esa jinoyat oqibatida butunlay yo‘q qilib
yuborilishi (masalan, odam o‘ldirish, jinoyat kodeksi 173-moddasida nazarda
tutilgan jinoyatni sodir etishda o‘t qo‘yish) yoki o‘zgarishsiz qolishi (masalan,
transport vositasini olib qochish yoki ashyoni o‘g‘irlash) va hatto o‘zining sifatini
yaxshilashi mumkin.
Jinoyat predmetini jinoyat obyektiv tomonining belgilari bo‘lmish jinoyat
sodir etish quroli va vositalaridan farqlash lozim. Jinoyat predmeti jinoyat obyektiga
tajovuz qilishda aybdor to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatadigan narsadir. Masalan,
o‘qotar qurol, o‘q-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatish qurilmalarini
qonunga xilof ravishda egallash (Jinoyat Kodeksi 247-moddasi) jinoyatida qurollar
jinoyat predmeti hisoblanadi, uyushgan qurolli guruh tuzish (Jinoyat Kodeksi
242-moddasi 2-qismi) jinoyatida esa jinoyat sodir etish quroli hisoblanadi. Yoki
masalan, transport vositasini olib qochish (Jinoyat Kodeksi 267-moddasi) jinoyatida
avtomobil predmet bo‘lib hisoblanadi, o‘g‘irlangan ashyoni tashishda esa jinoyat
sodir etish vositasi hisoblanadi. Jinoyat predmetining ahamiyati katta. Bundan
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
163
tashqari, jinoyat predmeti kvalifikatsiya qilishga ta’sir ko‘rsatishi mumkin, u yaqin
bo‘lgan jinoyat tarkiblarini (masalan, kontrabanda va bojxona to‘g‘risidagi qonun
hujjatlarini buzish) bir-biridan ajratish asosi sifatida xizmat qiladi va jinoyat
oqibatida yetkazilgan zararning xususiyati va miqdorini aniqlashga yordam beradi.
Jinoyat kodeksi Maxsus qismi ayrim moddalarida jismoniy shaxs sifatida
inson jinoyat predmeti sifatida nazarda tutiladi. Bunday hollarda jinoyatning
jabrlanuvchisi haqida so‘z yuritish mumkin. Bunda subyekt tajovuz qaratilgan
ijtimoiy munosabatga aylanadi.
Jabrlanuvchi – jinoyat bevosita qaratilgan, jinoyat natijasida zarar yetgan va
zarar (jismoniy, mulkiy, ma’naviy) yetkazilish xavfi ostida qolgan shaxs.
Jabrlanuvchi ko‘p hollarda shaxsga qarshi jinoyatlarda namoyon bo‘ladi
(odam o‘ldirishda, tan jarohati yetkazishda, nomusga tegishda va boshqalarda).
Jonsiz predmetlar singari jabrlanuvchi, aniqrog‘i uning shaxsiy xususiyatlari, xulqi
zaruriy va og‘irlashtiruvchi belgi rolini bajargan holda qilmishni kvalifikatsiya
qilishga, shuningdek, og‘irlashtiruvchi va yengillashtiruvchi holat sifatida jazo
miqdorini belgilashga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Masalan, onaning o‘z chaqalog‘ini
qasddan o‘ldirishi jinoyatida jabrlanuvchi faqatgina yangi tug‘ilgan chaqaloq
bo‘lishi mumkin. Shuningdek, ojiz ahvoldagi shaxsni o‘ldirishda jabrlanuvchi
faqatgina jinoyatchiga qarshilik ko‘rsata olmaydigan yoki unga nisbatan sodir
qilinayotgan qilmishning xususiyatini tushunishga layoqatsiz bo‘lgan shaxs bo‘lishi
mumkin. Yoki masalan, kuchli ruhiy hayajonlanish holatida qasddan odam o‘ldirish
jinoyatida o‘lim jabrlanuvchining g‘ayriqonuniy zo‘rligi yoki og‘ir haqorati,
shuningdek, boshqa g‘ayriqonuniy harakatlari tufayli yuz bergan bo‘lishi lozim.
Jinoyat predmeti - moddiy dunyo ne’mati bo‘lib, jinoyat qonuni bilan
qo‘riqlanadigan obyektning ijtimoiy xavfli harakat to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiladigan
elementidir. Agar shaxs jinoyat predmeti sifatida qaraladigan bo‘lsa, jinoiy-huquqiy
ma’noda u jabrlanuvchi deyiladi. Jabrlanuvchi inson sifatida jinoyat predmetidan
farqlanadi, buning sababi u jinoyat obyekti bo‘lishi uchun uning faoliyati sabab
bo‘lgan bo‘lishi mumkin, misol qilib aytsak, xokimiyat vakiliga yoki fuqaroviy
burchini bajarayotgan shaxsga qarshilik ko‘rsatish (Jinoyat kodeksi 219-m.).
Jinoyat obyekti va predmeti aynan bir xil tushunchalar emas. Biroq jinoyat
predmeti sodir etilgan jinoyatning belgisi hisoblanadi. Jinoyat kodeksida shunday
jinoyat tarkiblari uchun javobgarlik ko‘zda tutilganki, ularning predmetini ko‘rsatish
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
164
qiyin, chunki predmet deyilganda moddiy (ko‘z bilan ko‘riladigan, o‘lchovi, sifati
va o‘ziga xos belgilarga ega bo‘lgan) narsa tushuniladi
8
Umuman olganda, jinoyatning predmetini to‘g‘ri aniqlash jinoyatni
tasniflashda uning boshqa oraliq tarkiblaridan ajratish, og‘irlashturuvchi hollarda
sodir etilgan harakatlarni tasnif etish kabilarda muhim ahamiyatga ega. Jinoyat
kodeksi 14-moddasining sharhida, har qanday jinoyat - shaxs hulqining ayrim
ko‘rinishi, ya’ni shaxsning ongi va irodasi nazorati ostidagi harakat yoki
harakatsizlik ko‘rinishda sodir etiladigan qilmish sifatida izohlangan. Jinoyat
kodeksi Maxsus qismi norma va shartlari o‘rganilganda jinoyat tarkibi belgisiga xos
tomonlarni ko‘rish mumkin:
birinchidan, obyektiv tomon – sodir etilgan jinoyatning tashqi tomonini
ifodalovchi element bo‘lib, jinoyatni qanday sodir etilishini ko‘rsatadi;
ikkinchidan, obyektiv tomonni ifodalaydigan belgilar u yoki bu jinoyatning
ijtimoiy xavfliligini va uning darajasini bildirib turadi;
uchinchidan, bu belgilar umumiy ifodaga ega, ya’ni real voqelikda sodir
qilinadigan jinoyatlardan kelib chiqadi;
to‘rtinchidan, jinoyat tarkibining obyektiv tomoni yuridik ahamiyatga ega,
chunki u Jinoyat qonunida va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarda blanket
dispozitsiya sifatida nazarda tutiladi. Ta’kidlash joizki, Jinoyat kodeksi Maxsus
qismi moddasi dispozitsiyalarida jinoyat tarkibi boshqa elementlariga nisbatan
obyektiv tomonining belgilari ko‘proq ifodalangan bo‘ladi. Bu belgilar jinoyatlarni
bir-biridan farqlash, buning natijasi sifatida jinoyatlarni kvalifikatsiya qilish mezoni
hisoblanadi. Boshqacha qilib aytganda, Jinoyat kodeksi Maxsus qismi har bir
dispozitsiyasi obyektiv tomonini tashkil etuvchi belgilar yig‘indisidir. SHunday
qilib, jinoyat tarkibining obyektiv tomoni - ijtimoiy xavflilik va uning darajasini
ifodalovchi tashqi, obyektiv, ijtimoiy va yuridik ahamiyatli belgilari majmuidir.
Tuzilishi jihatidan obyektiv tomonning zaruriy va fakultativ belgilari mavjud.
Har qanday jinoyat tarkibi obyektiv tomonining zaruriy belgisi - harakat yoki
harakatsizlikda ifodalanuvchi qilmishdir. Obyektiv tomonning boshqa belgilari
fakultativ belgilardir. Ammo ularni ham o‘rganish muhim. Birinchi guruhga,
8
Jinoyat huquqi.Umumiy qism.Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik./M.Usmonaliyev,-T., “Yangi asr avlodi”2017 B.63
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 1. Jinoyat haqida ta’limot. Darslik. 2-nashr,
to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. B.116-
120.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
165
shuningdek barcha moddiy tarkibli jinoyatlar uchun xos belgilarga ijtimoiy xavfli
qilmishdan tashqari, ijtimoiy xavfli oqibat hamda ijtimoiy xavfli qilmish va oqibat
o‘rtasidagi sababiy bog‘lanish kiradi. Ikkinchi guruhga esa jinoyatni kvalifikatsiya
qilish uchun zarur belgilar, ya’ni jinoyat sodir qilish vaqti, joyi, holati, usuli, quroli,
vositasi kabilar kiradi.
Harakat - hulqning ayrim ko‘rinishlaridan biri bo‘lib, ma’lum motivlardan
kelib chiqadi va muayyan maqsadlarga qaratilgan bo‘ladi. Jinoiy harakatni o‘rganish
uchun uning tashqi faollik shakli va ko‘rinishlariga e’tibor qaratish lozim. Har
qanday harakat - harakatlanish ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Ammo, ayrim tana
harakatlar tasvirlanganda, jinoiy harakat ular bilan solishtirilmaydi. Ijtimoiy xavfli
qilmishni jinoyat deb topish uchun uni sodir etish bir yoki bir necha harakatdan
iborat bo‘lganligining ahamiyati yo‘q. Ko‘p holda jinoiy harakat muskul kuchlari
ta’siri bilan pichoq urish, sovuq qurol ishlatish va boshqa yo‘llar bilan sodir
etiladi.Biroq, jinoiy harakat so‘z bilan, imo-ishoralar orqali (bezorilik, haqorat,
o‘ldirish bilan qo‘rqitish va boshqalar) sodir etilishi mumkin. Jinoiy harakat -
harakatlar birligini o‘z ichiga oladi, shu bilan birga ahamiyatiga ko‘ra, bir xil harakat
har xil harakatlanishlar sodir qilishi mumkin Masalan, hujjatlarni qalbakilashtirish
uchun aybdor uni to‘g‘irlashi, boshqa matn yozishi yoki boshqa usullarda sodir
qilinishi mumkin, bunda jinoyat sodir qilish aybdorning individual imkoniyatlari,
ishlatilishi mumkin bo‘lgan vosita va usullar va sh.k. larga bog‘liq.
Jinoiy harakat tashqi jihatdan imo-ishora shaklida (masalan, haqorat qilishda),
biron so‘z aytish orqali (masalan, qo‘rqitish) yoki ko‘p hollarda boshqa shaxs yoki
atrofdagi turli predmetlarga jismoniy ta’sir qilishda (masalan, davlat mulkini
o‘zlashtirish yoki odam o‘ldirishda miltiq tepkisini bosish) ifodalanadi.
Imo-ishora va so‘z shaklidagi harakat - jabrlanuvchi ongiga ta’sir qilsa, tashqi
muhit predmetlariga ta’sir qilish shaklidagi harakat ularning sifat va xususiyatlariga,
ularning joylashuviga hamda boshqa predmet va tashqi borliq bilan o‘zaro aloqasiga
ta’sir qiladi va shunday yo‘sinda boshqa odamlarga ham va ularning hulqiga ta’sir
qiladi. (Ijtimoiy belgilari Jinoyat kodeksi 14-moddasiga berilgan sharhda ko‘rib
chiqilgan.)
3. Jinoyatdan jabrlanuvchi.
A. Demidov insonni mustaqil himoya qilinishi kerak bo‘lgan obyekt sifatida
tavsiflab o‘tadi. Shuningdek, ushbu muallif insonni ijtimoiy munosabatlarning
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
166
tarkibiy qismi sifatida hamda unga nisbatan tajovuz amalga oshirilishi mumkin
bo‘lgan shaxs sifatida ko‘rib chiqishni alohida ajratib ko‘rsatadi.
9
Umuman olganda, jinoyatdan jabrlanuvchining muammolari tarmoqlararo
darajada uzoq vaqt davomida yetarlicha samarali o‘rganib kelinmoqda.
Kriminologiyaning mustaqil kichik bo‘limi - jinoyat jabrlanuvchisi haqidagi
ta’limot (viktimologiya) ning mavjudligi jabrlanuvchining shaxsini o‘rganishda
ma’lum darajada mustaqillikni nazarda tutsa-da, P.G.Pogrebnyak, bizning
fikrimizcha, jinoyat jabrlanuvchisini ko‘p intizomiy o‘rganish zarurligi haqida
gapirganida mutlaqo haq. Shuning uchun ham jinoyat-huquqiy fan, ham protsessual
va amaliy fanlar (kriminalistika, sud ekspertizasi) bo‘yicha bilimlar zarur. O‘z-
o‘zidan ma’lumki, bu fikr jinoyat obyekti haqidagi ta’limotda jinoyat
jabrlanuvchisining shaxsi haqidagi masalalarga ham taalluqlidir.
10
Garchi jabrlanuvchi jinoyat qonunining moddalarida tez-tez tilga olinsa-da,
jabrlanuvchi doktrinasi jinoyat huquqida uzoq tarixga ega emas. Jinoyat qonunida
jinoyat jabrlanuvchisining shaxsiga ta’rif berilmagan bo‘lsa, JPK 54-moddasining
birinchi qismida jabrlanuvchiga ta’rif berilgan.
Jabrlanuvchi ham jinoyat obyekti bilan chambarchas bog‘liq. Qotillikni
Prezident hayotiga tajovuz qilishdan farqlash bunga yaqqol misoldir. X.M.Abzalova
har ikkala moddada (O‘zbekiston Respublikasi JKning 97 va 158-moddalarida)
insonni g‘ayriqonuniy ravishda hayotdan mahrum qilish amalga oshirilishini
ko‘rsatgan (JKning 158-moddasida - Prezident)
11
. Biroq, JK 158-moddasida
jabrlanuvchining maqomi jinoyatning boshqa obyekti - O‘zbekiston Respublikasi
manfaatlari va xavfsizligi bilan bog‘liq ijtimoiy munosabatlar mavjudligidan dalolat
beradi, chunki Prezidentga inson sifatida emas, balki davlat organi sifatida qaraladi.
Jinoyat huquqida jinoyat qurboni bo‘lgan shaxs “jinoyatdan jabr ko‘rgan
barcha shaxslarni o‘z ichiga olgan jamoaviy tushuncha,”
12
umumlashgan ijtimoiy
qiyofadir. Binobarin, jinoyat huquqida barcha jabrlanuvchilarga xos bo‘lgan
belgilarni ajratib bo‘lmaydi.
9
Демидов Ю.А. Социальная ценность и оценка в уголовном праве. – М., 1995. – С. 51–62.
10
Погребняк П.Г. Рецензия на кн. “Потерпевший от преступления”. – Владивосток, 2014. – С. 150.
11
Абзалова Х.М. Угοлοвнο-правοвые и криминοлοгические аспекты бοрьбы с убийствами. Автореферат
диссертации доктора юридических наук (DSc). Ташкент, 2020. – с. 42
12
Дагель П.С. Потерпевший в уголовном праве // Потерпевший от преступления: Сборник статей / Под ред.
Дагеля П.С. – Владивосток, 2014. – С. 21.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
167
Bu yerda gap “maxsus jabrlanuvchi” haqida bormoqda. Shu bilan birga, shuni
nazarda tutish lozimki, bunda JK 5-moddasida mustahkamlab qo‘yilgan
fuqarolarning qonun oldida tengligi prinsipi buzilmaydi. P.S.Dagel jabrlanuvchining
shaxs belgilarini ikki kichik guruhga ajratadi:
1) jismoniy belgilar;
2) ijtimoiy belgilar.
Yuzning jismoniy belgilari yosh va gender xususiyatlarini o‘z ichiga oladi:
ayol, erkak, chaqaloq, voyaga yetmagan va boshqalar. Ijtimoiy belgilar xizmat yoki
lavozim tavsifini o‘z ichiga olishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I.
Rahbariy adabiyotlar
1.1.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning
2019-yil uchun mo‘ljallangan eng muhim ustuvor vazifalar haqidagi Oliy Majlisga
Murojaatnomasi. //
1.2.
Shavkat Mirziyoev Konstitutsiyamiz qabul qilinganining 27 yilligiga
bag'ishlangan tantanali marosimdagi ma'ruzasi. Xalq so'zi. 2019 yil 8 dekabrdagi
254-soni
1.3.
Mirziyoev SH.M. Tanqidiy tahlil, qat'iy tartib-intizom va shaxsiy
javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo'lishi kerak. – T.:
«O'zbekiston» NMIU, 2017.
II. Normativ-huquqiy hujjatlar
2.1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. (2023 yil) // www.lex.uz
2.2. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi (2024 yil 10 maygacha
bo‘lgan o‘zgartish va qo‘shimchalar bilan. lex.uz) // www.lex.uz
2.3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2022-2026 yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi 2022 yil
28 yanvardagi PF-60-son Farmoni // O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik
ma’lumotlar
milliy
bazasi,
21.04.2022
y.,
06/22/113/0330-son
//
2.4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 14-maydagi PQ-3723-
son “Jinoyat va jinoyat-protsessual qonunchiligi tizimini tubdan takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori // Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi,
https://lex.uz/docs/3735818. 2018 yil 14 may., PQ-3723-son.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
168
2.5.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qarorlari to‘plami: 1991-
2006. N.Z.Toshmatovning umumiy tahriri ostida. – Toshkent: O‘qituvchi, 2007. –
B. 236.
2.6. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2004-yil 24-sentyabrdagi
13-sonli "Qasddan odam o‘ldirishga oid ishlar bo‘yicha sud amaliyoti to‘g‘risida"gi
qarori
2.7. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining "Firibgarlikka oid ishlar
bo‘yicha sud amaliyoti to‘g‘risida"gi 2017-yil 11-oktyabrdagi 35-sonli qarori
2.8. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining "Valyuta qimmatliklarini
qonunga xilof ravishda olish yoki o‘tkazish to‘g‘risidagi ishlar bo‘yicha sud
amaliyoti to‘g‘risida" 2000-yil 28-apreldagi 8-son qarori
III. Ilmiy adabiyotlar
3.1.
Jinoyat huquqi. Maxsus qism: Darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan
ikkinchi nashri / Sh.T. Ikramov, R.Kabulov, A.Otajonov va boshq; Mas’ul muharrir
Sh.T. Ikramov. – T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2016. – 1098 b.
3.2.
Jinoyat huquqi. Umumiy qism: Darslik (To‘ldirilgan va qayta ishlangan
ikkinchi nashri) / R. Kabulov, A. A. Otajonov va boshq. – T.: O‘zbekiston
Respublikasi IIV Akademiyasi, 2012. – 482 b.
3.3.
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom
1. Jinoyat haqida ta’limot. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.:
O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 441 b.
3.4.
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga
sharhlar. Umumiy qism / M.Rustambayev. – Tashkent: Adolat nashriyoti, 2021. –
608 b.
3.5.
Андреева Л.И. Квалификация убийств, совершенных при
отягчающих обстоятельствах. — СПб., 1998. — 175 с.
3.6.
Блиндер Б.А., Закутский С.Г. Уголовное право Узбекской ССР.
Особенная часть. – Т.: «Ўқитувчи», 1985. – 89 с.
3.7.
Боровиков В.Б. Уголовное право. Общая и особенная части.
Практикум: учеб. пособие. – М.: Юрайт, 2019. – 185 с
3.8.
Ветрова Н. И.Уголовное право. Общая часть - М.: 1997. – 145 с.
3.9.
Владимиров Л.Е. Учение об уголовных доказательствах. – СПб.,
Тула, 2010. – С. 180-181.(Режим доступа: https://www.twirpx.com/file/880292/
от 20 мая 2020 года)
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
169
3.10.
Гальченко Ф., Матышевский П., Яценко С. Квалификация
хулиганства. – М., 2012. – С. 8–9.
3.11.
Гаухман Л. Д. Квалификация преступлений: закон, теория,
практика. - М.: АО«Центр ЮрИ- нфоР», 2014.- 316 с
3.12.
Загородников Н.И. Объект преступления: от идеологизации
содержания к естественному понятию // проблемы уголовной политики и
уголовного права: Межвуз.сб. науч. тр.: - М.: МВШМ МВД РФ, 1994.;
3.13.
Галахов А. В. Преступления против правосудия– М.: 2005. – 267 с.
3.14.
Гельфер М.А. Научные труды в области немецкого и российского
уголовного права: Некоторые вопросы общего учения об объекте
преступления в советском уголовном праве // Учен. зап. ВЮЗИ. Вып. 7. – М.:
1959. – 55 с.
3.15.
Глистин В.К. Проблема уголовно-правовой охраны общественных
отношений (объект и квалификация преступлений). - Л.: Изд-во
Ленинградского ун-та, 1979. – 85 с.
3.16.
Кадыров М.М. Уголовное право Республики Узбекистан. – Ташкент,
Адолат, 1997. – С.261.;
3.17.
Каиржанов Е. Интересы трудящихся и уголовный закон. – Алма-
Ата, 2013. – 180 с.
3.18.
Караев Т.Э. Повторность преступлений. – М., 2013.; Красиков Ю.А.
Множественность преступлений (понятие, виды, наказуемость). – М., 2018.
3.19.
Карпец И.И. Международная преспуность.-М., 2008.-С.104.
3.20.
Кириченко В.Ф. Значение ошибки по уголовному праву. – М., 2012.
– С. 19–38.
3.21.
Клепицкий И.А. Недвижимость как предмет хищения и
вымогательства. – М., 2010. – С. 16.
3.22.
Ковалев М.И., Козаченко И.Я., Новоселов Г.П. Классификация
объектов преступления // Правоведение. – 2017. - №2. – С. 71.
3.23.
Кожевников М., Лаговлер Л. Должностные преступления и борьба с
ними. –М.: Юрид. лит., 1925. – С. 17.
3.24.
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодексига шарҳ (Қайта
ишланган ва тўлдирилган иккинчи нашр. 2016 йил 1 ноябргача бўлган
ўзгартиш ва қўшимчалар билан) Умумий қисм / М. Рустамбоев. – Т.: Адолат,
2016 . – 608 б.
