“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
226
Zamonaviy ishlab chiqarishda aniqlik, tezlik va avtomatlashtirishga bo‘lgan
ehtiyoj
Dot:
М.М.Мirxaydarov, Magistr: J.A.Atabayev
Возрастающая потребность в точности, скорости и автоматизации в
современных производственных процессах
Дот: М.М.Мирхайдаров, Магистр: Ж.А.Атабаев
The growing demand for precision, speed, and automation in contemporary
manufacturing processes.
Dots: M.M. Mirkhaidarov, Master: J.A.Atabaev
Annotatsiya:
XXI asrda sanoat ishlab chiqarish tizimlari global raqobat
sharoitida yuqori samaradorlik, mahsulot sifati va moslashuvchanlikni ta'minlashga
intilmoqda. Bu holat o‘z navbatida ishlab chiqarish jarayonlarida aniqlik, tezlik va
avtomatlashtirish darajasini oshirishni strategik zaruratga aylantirgan.
Aniqlik
– bu nafaqat mahsulotning texnik chizmaga muvofiq bo‘lishi, balki
resurslar tejalishi, chiqindilarning kamayishi va mijozlar talabini to‘liq qondirish
kafolatidir. Ayniqsa, mikron darajasidagi aniqlik talab qilinadigan tibbiyot,
aerokosmik, mikroelektronika kabi sohalarda bu omil alohida ahamiyat kasb etadi.
Tezlik
esa
ishlab
chiqarish
samaradorligini
belgilovchi
asosiy
ko‘rsatkichlardan biridir. Raqobat kuchayib borayotgan davrda korxonalar
buyurtmalarni tez, sifatli va arzon narxda yetkazib berishga intiladi. Bu esa tezkor
ishlov berish usullarini (shu jumladan, lazer texnologiyalarini) talab etadi.
Avtomatlashtirish
bugungi kunda ishlab chiqarishning ajralmas qismiga
aylangan. Sensorlar, dasturlanadigan boshqaruv tizimlari (PLC), robototexnika va
sun’iy intellekt yordamida ishlaydigan tizimlar tufayli inson ishtiroki minimal
darajagacha qisqarib, doimiy va barqaror ishlab chiqarish amalga oshirilmoqda.
Ayniqsa, zamonaviy
lazer stanoklari
yuqoridagi barcha ehtiyojlarni qondira
oladigan ilg‘or texnologiyalardan biridir. Ular yuqori aniqlikda materialni kesish,
gravirovka qilish, markirovka yoki teshish jarayonlarini inson aralashuvisiz, tez va
energiya samarali tarzda amalga oshiradi. Shu sababli lazer texnologiyalariga
asoslangan avtomatlashtirilgan tizimlar bugungi sanoat rivojining muhim
yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Ular nafaqat ishlab chiqarish jarayonini
soddalashtiradi, balki mahsulot sifatini ham tubdan oshiradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
227
Keling endi ushbu maqolada Aniqlikka e’tiboringizni tortsam, Zamonaviy
ishlab chiqarishda aniqlik, tezlik va avtomatlashtirishga bo‘lgan talab kundan-kunga
ortib bormoqda. Ayniqsa, lazer texnologiyasiga asoslangan stanoklar turli sanoat
tarmoqlarida kesish, gravirovka, markirovka va burg‘ulash kabi nozik
operatsiyalarni bajarishda keng qo‘llanilmoqda. Ushbu uskunalarning samaradorligi
ko‘p jihatdan ularni harakatga keltiruvchi elektr yuritmaga bog‘liq. Shu boisdan
lazer stanoklarda ishlatiladigan motor turlarini to‘g‘ri tanlash muhim texnologik
qarorlardan biri hisoblanadi.
Аннотация:
В XXI веке промышленные производственные системы
стремятся обеспечить высокую эффективность, качество продукции и
гибкость в условиях глобальной конкуренции. Это, в свою очередь, делает
повышение точности, скорости и уровня автоматизации в производственных
процессах стратегической необходимостью.
Точность — это не только соответствие продукции техническим
чертежам, но и экономия ресурсов, снижение отходов и полное
удовлетворение требований клиентов. Особенно важен этот фактор в таких
отраслях,
как
медицина,
аэрокосмическая
промышленность
и
микроэлектроника, где требуется точность на микронном уровне.
Скорость является одним из ключевых показателей эффективности
производства. В условиях растущей конкуренции предприятия стремятся
выполнять заказы быстро, качественно и по доступной цене. Это требует
использования высокоскоростных методов обработки, включая лазерные
технологии.
Автоматизация сегодня стала неотъемлемой частью производства.
Благодаря
системам,
работающим
с
использованием
датчиков,
программируемых логических контроллеров (ПЛК), робототехники и
искусственного интеллекта, участие человека сводится к минимуму,
обеспечивая непрерывное и стабильное производство.
Современные лазерные станки особенно выделяются среди передовых
технологий, способных удовлетворить все вышеуказанные требования. Они
обеспечивают высокоточную резку, гравировку, маркировку и сверление
материалов быстро, эффективно и без участия человека. Поэтому
автоматизированные системы, основанные на лазерных технологиях,
признаны одним из ключевых направлений развития современной
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
228
промышленности. Они не только упрощают производственные процессы, но и
значительно улучшают качество продукции.
Теперь обратим внимание на
точность
в данной статье. Спрос на
точность, скорость и автоматизацию в современном производстве неуклонно
растет. Особенно активно лазерные станки используются в различных
отраслях промышленности для выполнения точных операций, таких как резка,
гравировка, маркировка и сверление. Эффективность этих установок во
многом зависит от электропривода, который их приводит в движение.
Поэтому правильный выбор типа двигателя, используемого в лазерных
станках, является одним из важнейших технологических решений.
Abstract:
In the 21st century, industrial production systems are striving to
ensure high efficiency, product quality, and flexibility in the context of global
competition. This, in turn, has made the enhancement of accuracy, speed, and
automation in production processes a strategic necessity.
Accuracy is not only about ensuring compliance with technical drawings but
also about resource savings, waste reduction, and meeting customer demands in full.
This factor is particularly critical in fields that require micron-level precision, such
as medicine, aerospace, and microelectronics.
Speed is one of the key indicators of production efficiency. In a time of
increasing competition, enterprises aim to deliver orders quickly, with high quality,
and at low cost. This necessitates the use of rapid processing methods, including
laser technologies.
Automation has become an integral part of modern manufacturing. Thanks to
systems that operate with sensors, programmable logic controllers (PLCs), robotics,
and artificial intelligence, human involvement is minimized, enabling continuous
and stable production.
Modern laser machines, in particular, are among the most advanced
technologies capable of meeting all these demands. They allow for high-precision
cutting, engraving, marking, and drilling processes to be performed quickly,
efficiently, and without human intervention. As such, automated systems based on
laser technologies are recognized as one of the key directions in today's industrial
development. These systems not only simplify production processes but also
significantly enhance product quality.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
229
Let us now focus on
precision
in this article. The demand for accuracy, speed,
and automation in modern manufacturing is increasing day by day. In particular,
laser-based machines are widely used across various industrial sectors to perform
delicate operations such as cutting, engraving, marking, and drilling. The efficiency
of these machines largely depends on the electric drive that powers them. Therefore,
choosing the right type of motor used in laser machines is considered one of the most
important technological decisions.
Kirish
. Hozirgi kunda lazer stanoklarda eng ko‘p ishlatiladigan ikki turdagi
harakatlantiruvchi qurilmalar bu —
step motorlar
va
servo motorlar
dir. Har ikkala
motor turi ham o‘ziga xos afzallik va cheklovlarga ega bo‘lib, ular ma'lum sharoit
va vazifalar uchun mos keladi. Ushbu maqolada biz ushbu ikki turdagi motorlarni
texnik va amaliy jihatdan solishtirib, ayniqsa aniqlik, silliqlik va ishonchlilik
masalasiga alohida e’tibor qaratamiz.
Step motorlar — bu harakatni ma’lum qadamlar bilan amalga oshiradigan
elektromexanik qurilmalar bo‘lib, odatda ochiq konturli boshqaruvga ega. Bu
motorlar tuzilishining soddaligi va arzonligi bilan ajralib turadi. Lazer stanoklarda
bu turdagi motorlar oddiy gravirovka ishlari, o‘quv yoki tajriba loyihalarida keng
qo‘llaniladi. Biroq, yuqori tezlikda ishlaganda step motorlarning aniqligi kamayadi,
qadamlar o‘tkazib yuborilishi mumkin, shuningdek, harakat silliqligi ham yetarli
darajada emas.
Buning aksiga, servo motorlar yopiq konturli tizimga ega bo‘lib, encoderlar
yordamida real vaqt rejimida holatni kuzatadi va aniqlik bilan boshqariladi. Servo
motorlar yuqori aniqlik, silliq harakat va barqaror moment bilan ajralib turadi. Ular
ayniqsa professional sanoat tizimlarida, yuqori tezlik va ishonchlilik talab
qilinadigan lazer kesish uskunalarida ishlatiladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
230
Asosiy qism
. Lazerni dastgohlarda odatda step motorlar (qadamli motorlar)
qo‘llaniladi, chunki ular nisbatan arzon, sodda boshqariladigan va aniq qadamli
harakatni ta’minlaydi. Biroq, yuqori aniqlik, silliq harakatlanish va tezkor ishlash
talab etiladigan vaziyatlarda step motorlar yetarli bo‘lmay qoladi. Shu sababli, ularni
servo motorlar bilan almashtirish texnologik va funksional jihatdan maqbul yechim
hisoblanadi.
Servo motorlar joylashuv, tezlik va momentni aniq boshqarish imkonini
beradi. Ular qayta aloqaga ega bo‘lgan tizimlar asosida ishlaydi, bu esa real vaqt
rejimida harakatni nazorat qilishga imkon yaratadi. Aynan shu afzalliklar sababli,
servo motorlar bilan jihozlangan lazer stanoklar yuqori aniqlik, barqarorlik va
samaradorlikni ta’minlaydi.
Ushbu maqolada step motorning servo motor bilan almashtirilishi natijasida
quyidagi texnik ko‘rsatkichlarning o‘zgarishi tahlil qilinadi:
Harakat aniqligi va takroriylik darajasi
Ishlash tezligi va ish jarayonining silliqligi
Energiya sarfi va samaradorlik
Dasturlash va boshqaruv tizimidagi farqlar
Shuningdek, servo motor o‘rnatish jarayoni, kerakli o‘zgartirishlar (mexanik
va dasturiy) va ularning umumiy tizimga ta’siri haqida ham batafsil ma’lumot
beriladi.
Usullar.
Ushbu tadqiqotda lazer dastgohidagi step motorni servo motor bilan
almashtirishning texnologik jihatlari, o‘rnatish jarayoni, va har ikki motorning
samaradorligini solishtirish usullari o‘rganildi. Quyidagi bosqichlar asosida ish olib
borildi:
1. Dastlabki tizim tahlili: Lazer stanokning mavjud konfiguratsiyasi, step
motorning texnik ko‘rsatkichlari (moment, qadam burchagi, kuchlanish, ishlash
chastotasi) o‘rganildi.
Qadam burchagi — step motor bir qadam bajarganda aylanish o‘qi necha
gradusga burilishini bildiradi:
θ
=
360
°
𝑁
2. Ishlash chastotasi (Stepping frequency)
Ishlash chastotasi step motorning bir soniyada necha qadam bajarishini
bildiradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
231
f
=
𝑛∗𝑁
60
3.
Aylanish momenti (Torque)
Step motorning statik momenti odatda ishlab chiqaruvchidan olinadi, lekin
umumiy mexanik formulasi:
T=F
⋅
r
4.
Quvvat (Power)
Agar aylanish momenti va burchak tezligi ma’lum bo‘lsa, step motorning
mexanik quvvati:
P=T
⋅
ѡ
(a)
Step Angle (θ) va Number of Steps (N)
o‘rtasidagi bog‘lanish (b)
Position
Accuracy (θ_eff) va Microstepping
o‘rtasidagi bog‘lanish.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
232
Ko’rib turganingizdek (a) rasmda
Grafik 1
: Number of steps (N) oshgan sari,
step angle (θ) kichrayadi. (b) rasmda
Grafik 2
: Microstepping soni ortgan sari,
pozitsiya aniqligi (θ_eff) yaxshilanadi, ya'ni har bir qadamning burchagi kichrayadi.
Bu grafiklar yordamida
step motorning ishlash xususiyatlarini
yaxshiroq
tushunish mumkin.
Xulosa
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, ushbu maqolada lazer stanogining harakat
tizimida step motorni servo motorga ishlab bo'yicha olib borilgan ishlar va hujjat
ko'rib chiqildi. ilgarigi lazer bosqichida mavjud step motorlarning texnik
ko'rsatkichlari va stanogining ishlashi o'rganildi. Shundan so'ng, servo motorlarni
sozlash, ularni o'rnatish va boshqarish sozlash bo'yicha zaruriy texnik ishlar amalga
oshirildi.
Olib borilgan modernizatsiya qilish muhim yutuqlarga erishildi:
Pozitsiyalash aniqligi darajada oshirildi. Yopiq kontur boshqaruv
tizimi tufayli harakatning aniqligi ta'minlandi va qadam tashlab ketishdan
bartaraf etildi. Bu esa, o'z nazorati, berilgan detallarning sifatini yaxshilashga
olib keldi.
Ishlov berib oshirildi.
Servo motorlarning yuqori moment va
tezlikni oshirish ta'minlash stanokning unumdorligini oshirdi va bir vaqt
ichida ko'proq mahsulot ishlab chiqarishni beradi.
Tebranish va shovqin kamaydi. Ularning harakati va Servo
boshqaruvi optimal motor harakat mexanik tebranishlar va harorat pasaydi,
bu esa ish muhitini yaxshilaydi.
Energiya oshirildi. Servo motorlarning ozgina energiya quvvati
va qizishi stanokning umumiy energiya energiyasini kamaytirdi va undan
ishonchliligini oshirdi.
Umuman olganda, lazer stanogida step motorni servo motorga harakat
bo'yicha amalga oshirilgan ishlar o'zining ishlab chiqarishni ko'rsatadi. Erishilgan
yutuqlar stanokning texnikni davolashdi, uning unumdorligini oshirdi va xizmat
ko'rsatish sifatini yaxshiladi. Ush tajriba ko'rish, to'g'ri tekshirish va o'rganish servo
motorlar lazer texnologiyalari shuni ta'minlashga yordam beradi.\
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
233
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Bose B. K. Modern power electronics and ac drive. // Bimal Bose - 2001. - 710 c.
2. Глазырин А.С. Бездатчиковое управление асинхронным электроприводом с
синергетическим регулятором // Известия Томского политехнического
университета. - Т. 321. № 4, 2012. С. 107-111.
3. А.А.Хашимов. М.М.Мирхайдаров. Электр юритма асослари. Дарслик. -
Тошкент - 2021, 357с.
4.
М.М.Мирхайдаров.
Электрмеханик
тизимларнинг
аппаратлари,
элементлари ва узгартгич техникаси. 1-қисм. Дарслик. -Тошкент - 2022, 223б.
5. Харченко А.О. Станки с ЧПУ и оборудование гибких производственных
систем: Учебное пособие для студентов вузов. К.: ИД «Профессионал», 2004.
304 с.
6. Зюзев А.М., Нестеров К.Е. К построению бездатчикового электропривода
системы ТПН – АД // Электротехника. - № 9, 2005, С. 38-41.
7. Браславский И.Я., Костылев А.В., Мезеушева Д.В. Цифровое
прогнозирующее управление с использованием нейронных предсказателей //
Электротехника. - № 11, 2007, С. 43-47.
8. Application of numerical optimization methods for solving the problems of
researching the reliability of electric drives control. Murot Tulyaganov, Mirabid
Mirkhaydarov, Shokhrukh Atajiev, et al. Cite as: AIP Conference Proceedings 2552,
040013 (2023);
https://doi.org/10.1063/5.0111953
2023.
9. Устройство плавного пуска SIRIUS 3RW30/3RW40 // справочник по
аппарату 10/2010 URL:
1351171684_ manual_ sirius_
softstarter_ ru-ru.pdf (дата обращения: 10.07.2014).
10. Устройство плавного пуска PSR, PSS и PSTB: технический каталог. URL:
http://www05.abb.com/global/scot/scot209.nsf/veritydisplay/ac41faca923829
e0c1257ce40047a4a8/$file/25137_abb_upp_2.pdf (дата обращения: 10.07.2014).
11. Timoshkin V., Glazyrin A., Kozlova L. Reasoning of the use of TVR-IM electric
drives of closed-loop type by the angular velocity observer for solving technological
problems // Applied Mechanics and Materials Vol. 698 (2015) pp. 131-135.
12.Евсиков,А.А.Автоматизированный электропривод с частотным управле-
нием : учебное пособие / А.А. Евсиков, В. А. Коковин, А. П. Леонов. — Дубна
: Гос. ун-т «Дубна», 2020.
