MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
276
ABU ALI IBN SINONING “YUSUF QISSASI” VA “SOLOMON VA
IBSOL” QISSALARIDAGI BADIIY O’XSHASHLIKLAR VA UNING
FALSAFIY TAHLILI.
Omonova Muxlisa Odil qizi
Chirchiq davlat pedagogika universiteti 1-bosqich talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada Abu Ali ibn Sino ijodiga mansub “Yusuf
qissasi” hamda “Solomon va Ibsol” qissalarining badiiy va falsafiy jihatdan o‘zaro
o‘xshash tomonlari tahlil qilinadi. Har ikki asarda tuhmat, sabr, ruhiy poklanish va
ilohiy adolat g‘oyalari markaziy o‘rinda turadi. Yusuf va Ibsol obrazlari orqali
begunoh insonning boshiga tushgan og‘ir sinovlar, ularning sabr-toqati, tozalikka
sodiqligi va oxir-oqibatda haqiqatning g‘alaba qilishi badiiy vositalar orqali yuksak
falsafiy darajada yoritiladi. Qissalar, ayni paytda, Sharq mumtoz adabiyotining inson
ruhiy olamini o‘rganishga oid yondashuvlarini ham ochib beradi. Maqolada bu ikki
asar orasidagi mazmuniy va g‘oyaviy yaqinlik,badiiy o’xshashligini va falsafiy tahlili
o’rganilib chiqiladi.
Kalit so’zlar. Sabr, tuhmat, haqiqat, ruhiy poklanish, ilohiy adolat, axloq.
Buyuk daho Abu Ali al-Husayn ibn Abdulloh ibn al-Hasan ibn Ali ibn Sino
hijriy 370 (milodiy 980) yilda Buxoroning Afshona, hozirgi Isfana qishlog‘ida
tug‘ilgan. Ibn Sino 1002-yilda Buxorodan chiqib ketadi, Urganch, Obivard, Naso,
Nishopur, Jurjon, Ray, Isfahon, Hamadon kabi shaharlarda bo‘ladi. U 1037-yilda
(hijriy 428) 57 yoshida Hamadon shahrida vafot etadi. Mutafakkirning turli fanlarga
oid 450 dan ortiq ilmiy asarlar yaratganligi ma’lum. Biroq bizgacha Ibn Sinoning 242
ta asari yetib kelgan. Shulardan 4 tasi adabiyotga, 5 tasi musiqaga, o‘ndan ortig‘i
astronomiyaga oid asarlardir va hok.Ibn Sino Sharqda
«Shayxur-Rais», G‘arbda esa
«Avitsenna»
nomi bilan mashhur. Uning nasriy asarlari arab tilida yozilgan.
«Yusuf
qissasi»
Qur’on syujeti asosida yozilgan birinchi asar bo‘lib, ramziy-majoziy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
277
usuldadir
. «Rasolat – at tayr» («Qush risolasi»), «Uyg‘oq o‘g‘li Tirik» («Hayy ibn
Yaqzon»)
kabi asarlari ham ramziy-majoziy uslubda,
«Salomon va Ibsol»
esa ishqiy-
sarguzasht asardir. Ibn Sino shoir sifatida doston, qasida, g‘azal, ruboiy, fardlar
yaratgan. Ayniqsa,
“Yusuf qissasi” va “Solomon va Ibsol”
qissalari inson qalbining
nozik tomonlarini, hayotning sinovlari va insonning o‘zgarishi jarayonini badiiy va
falsafiy jihatdan ko‘rsatadi. Ushbu maqolada ushbu ikki asardagi badiiy
o‘xshashliklar, ularning umumiy falsafiy g‘oyalari va insoniylik haqidagi
mulohazalari keng tahlil qilinadi.
Asarlari
«
Kitob ash-shifo
», «
Donishnoma
», «
Kitob al-qonun fi-t-tib
» «
Tib
qonunlari kitobi», 5 kitob, 14 jilddan iborat bo‘lgan, «Salomop va Ibsol», «Yusuf
qissasi», «Risolat at-tayr» («Qush risolasi»), «Uyg‘oq o‘g‘li Tirik», «Tibbiy urjuza»,
«Faan ash-she’r» ,«She’r san’ati»
, she’r ilmi, yunon she’riyatining tur va shakllari
haqida), «Musiqa ilmida katta to‘plam»
Solishtirilayotgan har ikki qissaning qisqacha mazmuni va undagi badiiy
o’xshashliklar keltirilib o’tiladi .
Yusuf
(arabcha: ف
ُس ْوُي نْبٱ ب ْوُقْعَي نْبٱ قاَحْسِإ نْبٱ مْيِها َرْبِإ; Yusuf ibn Yaʼqub ibn Ishoq
ibn Ibrohim)-Qurʼonda tilga olingan paygʻambarlardan biri. Rivoyatlarga koʻra,
Yaʼqub paygʻambarning Rohila ismli xotinidan boʻlgan sevikli oʻgʻli. Bibliyada Iosif
deb tilga olingan. Qurʼonning 12-surasi Yusuf nomi bilan ataladi. Alloh Yusufga
tushlar taʼbirini aniq ayta olish qobiliyatini ato etdi. Naql qilishlaricha, Yaʼqub oʻz
farzandlari orasida Yusufni koʻproq yaxshi koʻrar edi. Akalari unga hasad qilib
Yusufni quduqqa tashlab yuboradilar, otalariga esa, Yusufni dashtda boʻri yeb ketdi,
deb yolgʻon gapiradilar. Karvonda ketayotganlar Yusufni quduqdan chiqarib misrlik
katta amaldorga sotadilar. Amaldorning xotini Yusufni sevib qolib yoʻldan urmoqchi
boʻladi. Yusuf zino qilishdan oʻzini tiyadi, lekin Zulayho igʻvosi tufayli gunohsiz
zindonga tashlanadi. Zindondagilarning va Misr hokimining tushi taʼbirini toʻgʻri
aytib, u yerdan qutuladi. Davlat xazinasini saqlovchi lavozimiga tayinlanadi. Yusuf
Misr taxtida adolat bilan hukm yurgiza boshladi. Boshqa davlatlarda ocharchilik yuz
berganda ham, Misr zaminida toʻkinchilik boʻladi. Ittifoqo Kanʼon (hozirgi Livan)dan
uning akalari don soʻrab kelib qolib, Yusufni tanimaydilar. Yusuf bir puxta tadbir
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
278
bilan ularni oʻz xato-gunohlariga iqror qiladi va otasi Yaʼqubning koʻzlari ochilishiga
sabab boʻladi. Uni Misrga olib keladi[1].
"Solomon va Ibsol"
.Bu qissada Solomon ismli podsho va uning ukasi Ibsol
haqida hikoya qilinadi. Ibsol yosh va begunoh bo‘lishiga qaramay, fitnalarga
uchraydi. Solomonning xotini Ibsolga yomon niyat bilan yaqinlashadi. Ammo Ibsol
uning buzg‘unchi niyatini rad etadi. Shundan keyin ayol uni tuhmat qilib, Solomonni
chalg‘itadi. Natijada Solomonning xotini zolim odamlarni gaplashib,, ukasini
o‘ldirish uchun dushmanlarga topshiradi. Ibsol jangda halok bo‘lishi kerak edi, biroq
u og‘ir yarador holatda omon qoladi. Uni o‘rmonda bir oq kiyik boqadi, u suti bilan
Ibsolni tirik saqlaydi. U shaxriga qaytib keladi qaniydi yangasining bu yomon
ig'vodan qo'lini tortgandir degan umid bilan kelsa yangasining unga tashlagan
nigohidan hali ham uni niyati yomon degan hayol o'tadi. Ibsolning shon-shuhrati
yoyiladi, u adolatli, sadoqatli va dinparvar shaxs sifatida taniladi. U qancha
mamlakatlarni bosib olganligi uchun uni nomi yoyiladi. Biroq Solomonning xotini
uni yana zaharlatmoqchi bo‘ladi. Oshpazlar orqali unga zaharli doridan ortiq
miqdorda ichirishni buyuradi ammo buni bilib qo'llangan Ibsol dorini ichmaydi.
Solomon bu voqealardan so‘ng xotining va oshpazlarning xiylasini anglaydi. Tangri
tarafidan bu yovuzliklar fosh etiladi va zolimlarga jazolari beriladi. Solomon esa
pushaymonlik ila qullarini ozod qilib, o‘z yurtida adolatni tiklaydi[2].
Solomon va Ibsol qissasi va Yusuf qissasining badiiy o‘xsha falsafiy
tomonlari tahlil:
Har ikkala asarda qahramonlar qiyin sinovlardan o‘tadi. Yusuf aka-ukalari
tomonidan hasadga uchrab, quduqqa tashlanadi, Ibsol esa akasi tomonidan
dushmanlar qo‘liga topshiriladi. Ular o‘zlarini og‘ir vaziyatlarda topishlariga
qaramay, sabr-toqat ko‘rsatib, ruhiy kamolotga erishadi. Bu ikki qahramon hayotiy
sinovlarni yengib o‘tish orqali insonning ruhiy qiyofasi va iroda kuchining timsoliga
aylanadi. Yusufga Zulayho tomonidan tuhmat qilinishi, Ibsolga esa akasining
xotinining fitnasi -bu ikki voqea asarlarda xiyonat, yovuzlik va shaytoniy
vasvasalarning inson hayotiga salbiy ta’sirini ko‘rsatadi. Shuningdek, bu qissalar
inson qalbidagi yomonlik va gunohning qanday sinovlar orqali yuzaga chiqishini aks
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
279
ettiradi. Ikkala qahramon ham oxir-oqibat haqiqat, adolat va axloqiy kamolot g‘olib
bo‘lgan jamiyatda o‘z o‘rnini topadi. Yusuf Misrda yuksak lavozimga erishib,
birodarlarini kechiradi, Ibsol esa fitnani ochib berib, adolatli hukmdor sifatida xalqini
boshqaradi. Bu esa Ibn Sino dunyoqarashida axloqiy va ma’naviy haqiqatning doimo
g‘alaba qozonishiga bo‘lgan ishonchni aks ettiradi.
“Solomon va Ibsol”
da oq
kiyikning Ibsolni emizishi, hayvonlarning Ibsolga yordam berishi badiiy jihatdan
hayvonlar va odamlar o‘rtasidagi iliq aloqani, tabiatning ham inson bilan
hamdardligini ifodalaydi. Bu sahna mutafakkirning tabiat va insoniyat uyg‘unligi
haqidagi fikrlarini ochib beradi. Yusuf va Ibsol qalbining pokligi ularning tashqi
muammolarga qaramay yuksalishiga sabab bo‘ladi. Yusuf go‘zallik va tozalikka
erishib, insoniyat uchun namuna bo‘lsa, Ibsolning jonli tabiat bilan muloqoti uni
haqiqiy inson, fidoyi rahbar sifatida ko‘rsatadi.
Ibn Sino falsafasida inson qalbining pokligi va sabrning roli alohida o‘rin
tutadi. Unga ko‘ra, hayotdagi qiyinchiliklar insonni sinovdan o‘tkazadi, lekin
chinakam kuchli va ma’naviy yetuk inson faqat sabr va tavakkul bilan har qanday
qiyinchilikni yengishi mumkin. Bu jihatdan
“Yusuf qissasi” va “Solomon va Ibsol”
qissalarida qahramonlarning yo‘l tutgan yo‘li aynan ruhiy kamolotning yuksalishi
sifatida namoyon bo‘ladi.
“Yusuf qissasi”
da sabr va Allohga bo‘lgan to‘liq ishonch
insonning barcha tashqi sinovlardan omon qolishining kalitidir. Yusufning hayoti
orqali Ibn Sino inson uchun eng asosiy fazilat -bu qalbni tozalash va haq yo‘lda qat’iy
turish ekanini ko‘rsatadi.
“Solomon va Ibsol”
qissasida esa, nafaqat ruhiy sabr, balki ijtimoiy adolat va
rahbarlikning axloqiy asoslari ham muhimdir. Ibsolning sahrodagi yolg‘izligi,
hayvonlar bilan bo‘lgan mehr-oqibatli munosabati va ularning uni qo‘llab-
quvvatlashi, uning qalbining sof va pok ekanligini bildiradi. Bu esa inson va tabiat
o‘rtasidagi muvozanat, ma’naviy uyg‘unlikning timsoli hisoblanadi. Shuningdek,
Ibsolning xiyonatga qarshi kurashi, rahbarlikdagi adolat va fidoyilik tushunchalarini
falsafiy asoslaydi. Ibn Sino falsafasida dunyo ilohiy tartib va hikmat asosida barqaror
bo‘lib, inson bunday tartibni anglab, unga mos yashashi lozim. Shu bois, ikki qissada
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
280
ham haqiqiy komillik bu faqat bilim yoki kuch emas, balki qalbning tozaligi, axloqiy
kamolot va ruhiy sabrda namoyon bo‘ladi.
“Eni rabbingga tavakkul qil! Rabbing sen eshitgan va bilgan kishilardan hech
biriga qilmagan in’omlarini senga qilmadimi?! Sen o‘rganishing kerak bo‘lgan har
bir joyda haq nima ekanini ochib ko‘rsatdi. Seni haq yo‘lga yo‘lladi va senga hamma
yordamini ko‘rsatdi.”
1
Har ikkala qissa ham sabr, tavakkul, adolat va ilohiy rahmat
g‘oyalarini ta’kidlab, hayotdagi sinovlardan yuksak ma’naviy o‘sishga yo‘l ochadi.
Ibn Sino inson qalbining pokligi va Allohga bo‘lgan ishonch orqali barcha
qiyinchiliklarni yengish mumkinligini buyuk falsafiy did bilan ko‘rsatadi[4].
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Abdusodiq Irisov tarjimasi.
https://n.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/jahon-
nasri-onlayn-antologiyasi/abu-ali-ibn-sino-980-1037-o-zbekiston/abu-ali-ibn-sino-
2.
ABU ALI IBN SINO Falsafiy qissalar
3.
Po‘latova D. Abu Ali Ibn Sino ma’naviy merosida ratsionalizm va
insonparvarlik g‘oyalarining o‘zaro vobastaligi 2024
4.
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Yusuf
5.
https://asarlar.uz/muallif/abu-ali-ibn-sino
