MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
202
35 KV LI HAVO TARMOG´INI ISH REJIMINI O´ZGARTIRISH ORQALI
ENERGIYA TEJAMKORLIKNI BAJARISH
Egamov Dilmurodjon
Andijon davlat texnika instituti,
Elektr va energetika muhandisligi fakulteti,
“Muqobol energiya manbalari” kafedrasi assistenti.
Mirzaraxmonov Xusniddin Soloxiddin o’g’li
Andijon davlat texnika instituti,
Elektr va energetika muhandisligi fakulteti,
“Energiya tejamkorligi va energoaudit” 4-kurs talabasi.
Anotatsiya: Ushbu maqolada 35 Kv li va boshqa tipdagi elektr havo
tarmog`ining energiya isrofi va uni maksiml imkon qadar tejash chora tadbirlri haqida
fikir yuritilgan va yana havo liniyasi uchun samarali va iqtisodiy tejamkor g`oyalar
yuritilgan bo`lib elektr energiyasi ishlab chiqish va iste`molgacha bo`lgan isroflarni
oldini olishga yordam beradi.
Kalit so`zlar: Samarali taqsimot, elektr uzatish, ish rejimi, texnologik
uskunalar, Elektr tarmoq
Elektr tarmoqlari bajaruvchi vazifasi, nominal kuchlanishi, sxemasi,
iste`molchilarning haraktyeri boyicha turlarga ajratiladi. Bajaruvchi vazifasi bo`yicha
elektr tarmoqlari taqsimlovchi, ta`minlovchi va tizimni hosil qiluvchi tarmoqlarga
bo`linali. Taqsimlovchi elektr tarmoqlari elektr istemolchilarini ta`minlovchi
tarmoqlarning nimstansiyalari bilan tutashtirib, asosan 35 kV gacha nominal
kuchlanishda ishlaydi. Elektr tarmoq - ma'lum bir hududda elektr uzatish va elektr
taqsimlagichlarni o'zida mujassamlashtirilgan elektr qurilmalardir taqsimlagich
nimstansiyalar va ularni oʻzaro birlashtiruvchi havo va kabel liniyalaridan iborat.
Kuchlanishning nominal qiymatiga qarab hamda QJQ ga asosan fazalararo
kuchlanish 1 kV ga qadar va 1 kV dan yuqori boʻlgan guruhlarga boʻlinadi. Birinchi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
203
guruh, aksariyat kichik qiymatga ega tarmoq deyilsa, ikkinchi guruh, yuqori
kuchlanishli tarmoqni tashkil qiladi.
1
Elektr energiyasining samarali taqsimlanishi zamonaviy energetika
tizimlarining asosiy talablaridan biridir. Bu jarayon elektr energiyasini ishlab
chiqarish manbalaridan iste’molchilargacha bo‘lgan yo‘nalishda yo‘qotishlarni
minimallashtirish va energiyani optimal tarzda yetkazib berishni nazarda tutadi.
Elektr energiyasining samarali taqsimlanishi tarmoq ishonchliligi, energiya sifatini
oshirish va ekspluatatsiya xarajatlarini kamaytirishda muhim o‘rin tutadi. Elektr
uzatish jarayonida yuzaga keladigan yo‘qotishlar, asosan, transformatorlarda, elektr
uzatish liniyalarida va taqsimlash punktlarida sodir bo‘ladi. Ayniqsa, o‘rta
kuchlanishli havo tarmoqlarida elektr yo‘qotishlari ko‘p bo‘ladi. Bu holat
energiyaning samarasiz taqsimlanishiga, ortiqcha xarajatlarga va ba’zan energiya
sifatining pasayishiga olib keladi.
Samarali taqsimot elektr energiyasi sohasida nafaqat texnik jihatdan, balki
iqtisodiy va ekologik tomondan ham ijobiy natijalarni beradi. Shu sababli elektr
tarmoqlari ish rejimini tahlil qilish va ularni optimallashtirish dolzarb masalalardan
biri bo‘lib qolmoqda. Elektr energiyasining samarali taqsimlanishi elektr energiyasi
ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash bosqichlarida resurslardan oqilona
foydalanishni, energiya yo‘qotishlarini minimallashtirishni, iste’molchilarga yuqori
sifatli va barqaror energiya yetkazib berishni ta’minlaydi. Elektr energiyasi ishlab
chiqarishdan tortib to yakuniy iste’molchigacha bo‘lgan yo‘l har bir bosqichda
uzluksiz nazorat va muvofiqlashtirishni talab qiladi. Ayniqsa, o‘rta kuchlanishli
tarmoqlar, jumladan 35 kV li havo uzatish liniyalari orqali amalga oshiriladigan
taqsimotda energiya samaradorligiga alohida e’tibor qaratish lozim.
Bu tarmoqlarda to‘g‘ri tanlanmagan ish rejimi, nosoz uskunalar, yuklamaning
nomutanosib taqsimlanishi elektr yo‘qotishlarini ortishiga olib keladi. Elektr
tarmoqlarida samarali taqsimotga erishish uchun tizimli yondashuv zarur bo‘lib, bu
yondashuv real vaqt rejimidagi monitoring, optimal boshqaruv algoritmlari,
avtomatlashtirilgan taqsimot tizimlari va ilg‘or texnologiyalarni qo‘llashni o‘z ichiga
1
N.Usmonxoʻjayev va boshq. Elektr ta'minoti. T., «Fan va texnologiyа», 2007, 432 bet.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
204
oladi. Energiya taqsimotining samarali tashkil etilishi natijasida ekspluatatsiya
xarajatlari kamayadi, tizimdagi ishonchlilik ortadi va ekologik yuk kamayadi.
Shuningdek,
samarali
taqsimot
iste’molchilarga kuchlanishning barqaror
yetkazilishini, ortiqcha uzilishlarning oldini olishni hamda energiya narxini nisbatan
pastroq darajada ushlab turishni ta’minlaydi. Shu nuqtai nazardan qaralganda, elektr
energiyasi tizimidagi har bir bo‘g‘in uzviy bog‘liq bo‘lib, ularning har birida
optimallashtirish ishlarini olib borish, xususan, tarmoqlarning ish rejimini o‘zgartirish
orqali umumiy samaradorlikni oshirish mumkin. Energetika sohasida mavjud talab va
ehtiyojlarning o‘sishi sharoitida energiyani samarali taqsimlash – energetik
xavfsizlikni ta’minlash, energiya importiga bog‘liqlikni kamaytirish va barqaror
iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlashning muhim omilidir. Shu sababli, elektr
energiyasining samarali taqsimlanishini ta’minlash nafaqat texnik, balki ijtimoiy-
iqtisodiy va strategik ahamiyatga ega bo‘lgan masala hisoblanadi. Elektr
energiyasining samarali taqsimlanishi har bir bosqichda ishlab chiqarish, uzatish,
transformatsiya va iste’molga yetkazib berish jarayonlarida energiya oqimini optimal
boshqarish orqali amalga oshiriladi. Ayniqsa, elektr uzatish tizimlarida, xususan, 35
kV li havo tarmoqlarida samarali taqsimot masalasi dolzarb hisoblanadi, chunki bu
tarmoqlar ko‘plab sanoat korxonalari, qishloq xo‘jaligi ob’ektlari va aholi punktlarini
elektr energiyasi bilan ta’minlaydi. Bu tarmoqlarda to‘g‘ri tanlanmagan sxemalar,
eskirgan qurilmalar yoki noto‘g‘ri rejalashtirilgan yuklama taqsimoti sababli katta
miqdorda aktiv va reaktiv quvvat yo‘qotishlari kuzatiladi. Bu esa tizimning umumiy
samaradorligini pasaytiradi va elektr energiyasi ishlab chiqaruvchilari hamda
taqsimlovchilari uchun iqtisodiy zarar keltiradi
2
Elektr energiyasi samaradorligini oshirish uchun yuklamani to‘g‘ri
taqsimlash, liniyalardagi kuchlanish darajasini me’yorda ushlab turish, zamonaviy
transformatorlar va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarini joriy etish zarur.
Ayniqsa, reaktiv quvvat kompensatsiyasi, yuklamani balanslashtirish, yo‘qotishlarni
hisoblash va monitoring qilish vositalarining qo‘llanilishi elektr taqsimotida katta
2
A. T. Xudoyberganov, "35 kV havo tarmog‘ining ishonchliligi va samaradorligini oshirish,"
Elektr energetikasi
ilmiy-texnik to‘plami, 2020, 17(2), 45-49.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
205
ahamiyatga ega. Shu bilan birga, hududiy iste’molchilar yuklamasini real vaqt
rejimida kuzatish va optimal yo‘naltirish orqali ham energiya taqsimotini samarali
qilish mumkin. Samarali taqsimotning yana bir muhim jihati elektr tarmog‘ining
sxematik tuzilishini takomillashtirishdir. Masalan, radial sxemalar o‘rniga
halqasimon yoki tarmoq sxemalarini qo‘llash, yuklama markazlariga yaqin
transformator punktlari tashkil qilish, optimal yo‘nalishlarni belgilash orqali
yo‘qotishlar sezilarli darajada kamaytiriladi. Bunday yondashuvlar nafaqat texnik
samaradorlikni, balki ekspluatatsiya qulayligini ham oshiradi. Shu bilan birga,
energiyani tejash va yo‘qotishlarni kamaytirish ekologik foyda ham keltiradi, ya’ni
issiqxona gazlari chiqindilarining kamayishiga xizmat qiladi.
35 kV li elektr tarmog‘ining mavjud ish rejimini tahlil qilish va havo
tarmog‘ini sinovdan o‘tkazish jarayoni tarmoqning samarali ishlashini ta'minlash
uchun muhimdir. Bu jarayonlar energiya ta'minoti tizimining xavfsizligini,
ishonchliligini va samaradorligini ta'minlash uchun amalga oshiriladi. Quyida 35 kV
li tarmoqning ish rejimi tahlili va havo tarmog‘ini sinovdan o‘tkazishning asosiy
bosqichlari keltirilgan. 35 kV li tarmoqning ish rejimi, uning ish faoliyatini va
energiya ta'minotining uzluksizligini ta'minlash uchun muhim ma'lumotlarni beradi.
Tarmoqning ishlash rejimi quyidagi parametrlar asosida tahlil qilinadi
3
Yukning taqsimlanishi: Tarmoqda energiya ta'minoti bo‘yicha o‘rnatilgan
yuklarning qanday taqsimlanishi va ular o‘rtasidagi balans aniqlanadi. Bu tarmoqdagi
har bir bog‘lanish nuqtasi, transformerlar va boshqa qurilmalarning yuklamalarini
aniqlashga yordam beradi.
Tarmoqning quvvat ko‘rsatkichi 35 kV li tarmoqning umumiy quvvati, unga
ulangan iste'molchilar va transformatorlar yordamida aniqlanadi. Quvvatni tahlil
qilish tarmoqning maksimal va minimal yuklash sharoitlarida qanday ishlashini
ko‘rsatadi. Voltajning o‘zgarishi tarmoqda energiyaning taqsimlanishi bilan birga,
tarmoq bo‘yicha voltajning o‘zgarishi (ko‘pincha 35 kV darajasidagi o‘zgarishlar)
ham tahlil qilinadi. Tarmoqni ishonchli ishlashini ta'minlash uchun voltajning
3
N. S. Tashpulatov, "Havo tarmoqlarida energiya sarfini optimallashtirish metodlari,"
Texnologik rivojlanish
jurnali,
2021, 27(3), 56-61.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
206
belgilangan normalarga mos bo‘lishi zarur. Shikastlanishlar va uzilishlar:
Tarmoqdagi elektr uzilishlarining sabablarini tahlil qilish va tarmoqning uzilishlarga
qarshi himoya tizimlarini baholash. Bunga qisqa tutashuvlar, to‘liq uzilishlar, va
qisman uzilishlar kiradi.
Xavfsizlikni ta'minlash tarmoqning xavfsizlik tizimlari, shu jumladan
avtomatik uzilishlar va qisqa tutashuvlarga qarshi himoya tizimlari tekshiriladi.
Shuningdek, tarmoqda kerakli saqlash tizimlari va yong‘in xavfsizligi ehtiyot
choralarini baholash ham muhimdir. Energiya samaradorligi tarmoqning energiya
yo‘qotishlari va samaradorligi tahlil qilinadi. Bu tarmoqda energiyaning qanday
tejalishi va isrofgarchiliklarni kamaytirish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Havo
tarmog‘ini sinovdan o‘tkazish jarayoni, tarmoqning to‘g‘ri ishlashini tekshirish va
uzilishlarni oldini olish uchun muhimdir. Havo tarmog‘ida sinovlardan o‘tkaziladigan
asosiy bosqichlar quyidagilar:
4
Izolyatsiya sinovlari havo tarmog‘idagi elektr
liniyalarining izolyatsiyasini tekshirish. Bu sinovlar orqali, kabel va liniyalar
izolyatsiyasining yaroqliligi, ularning yoriqlar yoki o‘tkazuvchanlik bo‘yicha
muammolarga ega emasligini aniqlash mumkin. Qisqa tutashuvlar sinovi tarmoqdagi
qisqa tutashuvlar xavfini aniqlash uchun amalga oshiriladi. Bu sinovlar yordamida,
tarmoq qisqa tutashuvlarga qarshi himoya tizimlarining samaradorligini tekshirish
mumkin. Uzilishlar va qarshi himoya sinovlari tarmoqning uzilishlar va qisqa
tutashuvlarga qarshi avtomatik himoya tizimlarining ishini sinovdan o‘tkazish. Bu
sinovlar tarmoqning uzilishlarni aniqlash va izolyatsiya qilish qobiliyatini baholaydi.
Tarmoqning yuk ostida ishlashini tekshirish tarmoqning maksimal yukda ishlash
qobiliyatini sinovdan o‘tkazish. Bu sinovlar orqali, tarmoqning yuqori yuk ostida
qanday ishlashini, qayerda energiya yo‘qotishlari bo‘lishi mumkinligini aniqlash
mumkin. Voltajni va tokni tekshirish sinovlar yordamida tarmoqdagi voltaj va tok
darajalarini o‘lchash va ularning belgilangan normalarga mosligini ta'minlash.
Buning yordamida tarmoqda har qanday noto‘g‘ri o‘zgarishlar yoki tizimdagi
nosozliklar aniqlanadi. Texnologik uskunalar va transformatorlar sinovlari havo
4
M. B. Mirzaev, "Energiya tejamkorligini oshirishda innovatsion texnologiyalar," Elektr energiyasi va tarmoq
texnologiyalari ilmiy jurnali, 2021, 18(5), 122-128.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
207
tarmog‘idagi transformatorlar va boshqa texnologik uskunalar sinovdan o‘tkaziladi.
Bu uskunalarning normal ishlashini ta'minlash va ularning energiya sarfini
optimallashtirish maqsadida amalga oshiriladi.
Sinovlardan keyingi tahlil va hisobot tayyorlash: Sinovlar yakunida
tarmoqning samaradorligini va xavfsizligini baholash uchun hisobot tayyorlanadi.
Hisobotda barcha aniqlangan nosozliklar, tarmoqning yaroqliligi va sinovlar natijalari
ko‘rsatiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
N.Usmonxoʻjayev va boshq. Elektr ta'minoti. T., «Fan va texnologiyа», 2007,
432 bet.
2.
T. Xudoyberganov, "35 kV havo tarmog‘ining ishonchliligi va samaradorligini
oshirish,"
Elektr energetikasi
ilmiy-texnik to‘plami, 2020, 17(2), 45-49.
3.
N. S. Tashpulatov, "Havo tarmoqlarida energiya sarfini optimallashtirish
metodlari,"
Texnologik rivojlanish
jurnali, 2021, 27(3), 56-61.
4.
M.
B.
Mirzaev,
"Energiya
tejamkorligini
oshirishda
innovatsion
texnologiyalar,"
Elektr energiyasi va tarmoq texnologiyalari
ilmiy jurnali, 2021,
18(5), 122-128.
