MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
386
TA’LIMDA YOSHLARNING MA’NAVIY OLAMINI
SHAKLLANTIRISH VA KAMOL TOPTIRISHNING AHAMIYATI
Mansurov N.A. – K.Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti
dotsenti.
Annotatsiya
: Mazkur maqolada ma’naviy yetuk, intelektual salohiyatli
barkamol shaxsni tarbiyalashda yoshlarning ma’naviy olamini shakllantirish va
kamol toptirish, insoniy fazilatlarga ega yoshlarni professional kasb egasi sifatida
tayyorlash, shuningdek, ularning ma’naviy-ahloqiy ongini rivojlantirish yо‘llari,
pedagogik ta’sir vositalari yoritilgan.
Tayanch sо‘zlar: ma’naviyat, ijtimoiy faollik, pedagogik akmeologiya – komil
inson g‘oyasi, tashabbuskorlik, ma’naviy-ahloqiy barkamollik, komillik, tarbiya.
Аннотация. В данной статье освещены формирование духовного мира
молодежи в воспитании духовной, интеллектуально способной, гармонично
развитой личности, а также пути развития духовно-нравственного сознания,
средств педагогического воздействия.
Ключевые слова: духовность, педагогическая акмеология, идея
гармонично развитого человека, инициативность, обучение, совершенство,
духовно-нравственная гармоничность.
Annotation: in this article is given information about developing young
generations’ spiritual and intellectual abilities, preparing the humanious perfect and
professional skillful students. Here also given information about the ways of
developing students’ spiritual and moral outlook and the means of pedagogical
influence for that.
Key words: spirituality, social activity, pedagogical acmeology-idea of a
harmoniously developed person, initiative, training, perfection, spiritual and moral
harmony.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
387
Bugungi kunda mamlakatimiz amalga oshirilayotgan islohatlarning zamirida,
uzluksiz ta’lim tizimini tubdan rivojlantirish hamda xalqaro tajribalar asosida
modernizatsiyalash, oliy ta’lim muassasalaridagi tarbiyaviy ishlar samaradorligini
oshirishda, talaba-yoshlarning ma’naviy-ahloqiy ongini rivojlantirishga alohida
e’tibor qaratilmoqda.
О‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev yoshlar masalariga
tо‘xtalib о‘tar ekan: “Ta’lim va ma’rifat tizimini takomillashtirish, mamlakatimiz
kelajagi bо‘lgan yoshlarni zamonaviy bilim olishga yо‘naltirish, ularni qiziqishlarini
e’tiborga olish va tashabbuslarini qо‘llab-quvvatlash – davlat va jamiyat oldida turgan
eng muhim vazifadir” [1], deb ta’kidlaganlari ham bejis emas.
Mamlakatimizda yosh avlod tarbiyasiga alohida e’tibor qaratish maqsadida
О‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasida ham, talaba-yoshlar ta’lim-tarbiyasini ta’minlash, ma’naviy yetuk,
barkamol yosh avlodni voyaga yetishishida quydagi vazifalarning belgilab olingani
ham eng muhim masalalardan biridir:
-
oliy ta’lim muassasalarida talaba-yoshlarning ma’naviy-axloqiy tarbiya
mazmunini kuchaytirish, yoshlarni milliy qadriyatlarga hurmat, insonparvarlik va
yuksak ma’naviy-axloqiy g‘oyalar asosida, vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, ularda
yot g‘oya va buzg‘unchi mafkuralarga qarshi immunitetni mustahkamlash borasidagi
ishlarni yanada rivojlantirish;
-
yoshlarning intellektual salohiyati, tafakkuri va dunyoqarashini
yuksaltirish, mafkuraviy immunitetini mustahkamlash, vatanparvarlik, xalq
manfaatlari uchun xizmat qilish tuyg‘usi bilan yashaydigan barkamol avlod sifatida
tarbiyalash;
-
davlatimiz istiqboli bо‘lgan yosh avlodni barkamol qilib tarbiyalash
barcha islohotlarimiz zamirida namoyon bо‘lmoqda.
Bugungi kunda yurtimizda ma’naviy yetuk hamda barkamol yosh
avlodnitarbiyalash maqsadida keng qamrovli islohatlar amalga oshirilmoqda. Buning
yaqqol dalili sifatida 2016 yil 14 sentabrda qabul qilingan “Yoshlarga oid davlat
siyosati tо‘risida”gi Qonunni yangi tahrirda qabul qilingani ham yurtimiz istiqboli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
388
bо‘lgan yosh avlod tarbiyasiga qaratilgan asosiy poydevoridir. Ushbu qonunning
qabul qilinishi ham yoshlarni axloqiy negizlarni buzishga olib keladigan xatti-
harakatlardan, terrorizm va diniy ekstremizm, separatizm, fundamentalizm,
zо‘ravonlik va shafqatsizlik g‘oyalaridan himoya qilish, yoshlarning huquqiy ongi va
huquqiy madaniyati darajasini yuksaltirish, iqtidorli va iste’dodli yoshlarni qо‘llab-
quvvatlash hamda rag‘batlantirish, yoshlar tadbirkorligini rivojlantirish uchun shart-
sharoitlar yaratish, yoshlarda sog‘lom turmush tarziga intilishni shakllantirish,
shuningdek yoshlarning bо‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil etish va yoshlar sportini
ommaviy rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratish, yoshlarning huquqlari va
erkinliklarini rо‘yobga chiqarish sohasida faoliyatni amalga oshirish[2]. kabi muhim
vazifalar belgilab olingani bilan muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek,
mamlakatimiz yoshlarining tyanchi va suyachi bо‘lib faoliyat olib borayotgan 2017
yil 30 iyunda tashkil etilgan О‘zbekiston Yoshlar ittifoqi ham о‘z oldiga qо‘ygan
maqsad va vazifalarida, yoshlarni ma’naviy yetuk hamda barkamol bо‘lib voyaga
yetishi uchun respublika miqyosida turli tanlovlar, hayriya aksiyalari, yoshlar
о‘rtasida kitobxonlikni yuksaltirish bо‘yicha “Yosh kitobxon” kabi bir qancha
loyihalarni tashkil etib kelmoqda. Ushbu, amalga oshirilayotgan islohatlar negizida
har bir yosh avlodni bir g‘oya ostida birlashtirish “Vatan bizga nima berdi, deb emas!
Balki, Men vatan uchun nima qildim!” degan bosh maqsadni yosh avlodda
shakllantirishni о‘z oldiga qо‘ymoqda.
О‘zbekiston Yoshlar ittifoqi о‘z oldiga yana bir qator muhim vazifalarni
oldiga qо‘ygan, shular qatorida mamlakatimizda erkin demokratik davlat, fuqarolik
jamiyati barpo etishga kо‘maklashish, yoshlarning huquqiy bilimlarini oshirib borish,
yoshlarning kuch-g‘ayratini, intellektual salohiyati, kasb malakasini vatan ravnaqi
uchun yо‘naltirish, ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan boy ilmiy merosimizni chuqur
о‘rganish ham yosh avlod tarbiyasida muhim ahamiyat kasb etadi.
Mamlakatimiz taraqqiyoti yangi bosqichga chiqayotgan bir davrda yoshlar
ma’naviyatini yuksaltirish bо‘yicha olib borilayotgan islohotlardan eng muhimi
О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 19 mart kuni ilgari surilgan besh
muhim tashabbusi alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki, ushbu ilgari surilgan beshta
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
389
eng muhim tashabbusda yoshlarimizga bо‘lgan e’tiborni yanada kuchaytirish, ularni
madaniyat, san’at, jismoniy tarbiya va sportga keng jalb etish, yoshlarda axborot
texnologiyalaridan foydalanish kо‘nikmalarini shakllantirish, yurtimiz yoshlari
о‘rtasida kitobxonlikni targ‘ib qilish, xotin-qizlar bandligini ta’minlash kabi asosiy
vazifalarning ilgari surilgani ham, turli ziddiyatlar kuchayib borayotgan bugungi
dunyo
mafkuraviy
manzarasida,
yoshlarimizda
mafkuraviy
immunitetini
kuchaytirish, ularning bо‘sh vaqtini mazmunli о‘tkazish har qachongidan ham
dolzarb masala sifatida qо‘yilgan.
Akademik E.Yusupov tahriri ostida chop etilgan “Ma’naviy kamolat omillari”
nomli kitobida, ma’naviy yetuk, barkamol yosh avlodni tarbiyalashda ta’lim
– tarbiyaning о‘rni beqiyosdir deb ta’kidlagan edi. Yosh avlodni tarbiyalashda dono
xalqimizning о‘ziga xos, uzoq tarix tajribasi sinovidan о‘tgan ajoyib an’analari bor.
Ularning axloq va odobi о‘zbekona tarbiyaning maxsulidir. Xalqimizning tarbiya
borasidagi yetuk milliy ma’naviyati hamma vaqt umuminsoniy qadriyatlarning
tarkibiy qismi bо‘lib kelgan va shunday bо‘lib qolaveradi. Inson ma’naviy boyliklari,
axloq odob meyorlarining shakllanishi va rivojlanishi, ta’lim – tarbiyaning yangi
usullari, turli – tuman jihatlari yuzaga kelishi jamiyat taraqqiyotining bir – biri bilan
uzviy bog‘langan xalqalaridir[3]. Bu zanjirning biror xalqasini uzilishi ta’lim –
tarbiya ishining muayyan zaruriy imkoniyatlarini yо‘qolishiga olib keladi degan
purma’noli fikrlarida ham yosh avlod tarbiyasi о‘z dolzarbligini kо‘rsatadi.
Mamlakatmiz Birinchi Prezidenti I.Karimovning 2008 yilda nashr etilgan
“Yuksak ma’naviyat –yengilmas kuch” asari yoshlar ma’naviyatini yuksaltirishda
g‘oyat muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki bu asarda ma’naviyat xodisasi avvalo tarix
va bugungi kun, inson, xalq va millat kategoriyalari, milliy hamda umumbashariy
qadriyatlar, chuqur tahlil asosida yoritib berilgan. Mazkur kitobda ma’naviyatni
shakllantirishga bevosita ta’sir qiladigan yana bir muhim hayotiy omil – bu
ta’lim-
tarbiya tizimi
bilan chambarchas bog‘ligi asoslab berilgan.
Ma’lumki, ota-bobolarimiz qadimdan bebaho boylik bо‘lmish ilmu-ma’rifat,
ta’lim va tarbiya inson kamolotida va millat ravnaqining eng asosiy sharti va
garovi deb biladi. Albatta, ta’lim-tarbiya – ong mahsuli, lekin ayni vaqtda ong darajasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
390
va uning rivojini ham belgilaydigan, ya’ni, xalq ma’naviyatini shakllantiradigan va
boyitadigan eng muhim omildir[4] deb ta’kidlangan bо‘lsa, asarning 50 sahifasida
yana bir dolzarb vazifa – о‘sib kelayotgan avlodga, uning ma’naviy tarbiyasiga
nihoyatda katta javobgarlik hissi bilan yondashish masalasi qо‘yilgan. Chunki,
yoshlar – xalq ma’naviyatining munosib egalaridir. Shuning uchun har bir о‘g‘il-
qizimiz dastlabki qadamlaridan boshlab, madaniy boyliklarimizdan bahramand
bо‘lishi kerakligi tо‘g‘risida keltirib о‘tilgan. Shu о‘rinda, ma’naviyatga berilgan bir
ta’rifni ta’kidlashni joiz deb topdim.
I.Karimov “
ma’naviyat –
insonni ruhan poklanish, qalban ulg‘ayishga
chorlaydigan, odamning ichki dunyosi, irodasini baquvvat, iymon-e’tiqodini butun
qiladigan, vijdonini uyg‘otadigan beqiyos kuch, uning barcha qarashlarining
mezonidir”, deb berilgan ta’rifida ham inson gо‘zalligi ham botiniy ham zohiriy olam
orqali ma’naviyatga yetishishi ta’kidlangani ham bejizga emas.
Yoshlar ma’naviyatini yuksaltirish, ma’naviy yetuk, barkamol avlodni
tarbiyalash masalasi sharq mutafakkirlari tafakkurida Abu Nasr Farobiy, Abu Rayxon
Beruniy, Abu Ali Ibn Sino, Yusuf Xos Xojib, Kaykovus, Alisher Navoiy, Xusayn
Voiz Koshfiylarning ta’limiy axloqiy asarlari ma’naviy g‘oyalarni tahlil qilgan holda
yoshlarga yetkazish yoshlar tarbiyasida muhim ahamiyat kasb etadi. Buyuk adib
Mirzakalon Ismoiliy inson ma’naviyatiga ta’rif berar ekan, insonning gо‘zalligi bilan
ahloqi, ichki dunyosi va yaxshi fazilatlari orasidagi mushtaraklikni
badiiy obrazlarda quydagicha: “Gо‘zallik ham bamisoli daraxt. Yaprog‘i –
axloq, ildizi – ichki dunyo, mevasi fazilat. Odam bolasidagi gо‘zallik – tabiat ato
qilgan husn-jamoldan tashqari, yana eng yaxshi xulq atvorni, insondagi eng yaxshi
fazilatlarni о‘z ichiga olgan odamiylikdan iboratdir[5]” deb mohirona tasvirlaydi.
Chunki, inson ma’naviyati qalb gо‘zalligi bilan birgalikda yuksaladi.
Xulosa qilib aytganda, ma’naviyat ham muayyan ijtimoiy, ma’naviy zamin
asosida yuksaladi. Yosh avlod ma’naviy olami asosan ijtimoiy taraqqiyotning
mahsuli bо‘lsa ham, u о‘z navbatida, jamiyat tarqqiyotiga nihoyatda katta ta’sir
kо‘rsatadigan, uni belgilab beradigan omil hamdir. О‘sib kelayotgan yosh avlodda
axloq, odob, iymon, vijdon, halollik, mehnatsevarlik, baynalmilalchilik,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
391
insonparvarlik e’tiqodi, vatanparvarlik, milliy va insoniy g‘urur tuyg‘usi, burch va
mas’ulyatni xis qilish imkoniyati qanchalik kuchli bо‘lsa, jamiyat taraqqiyotining
zaminlari ham kengayadi, tinchlik, osoyishtalik barqaror bо‘ladi. Jamiyat
taraqqiyotining har bir yangi bosqichi yoshlarning ma’naviy kamolotida ham yangi
davrning yuzaga kelishidir. Ma’naviyatsiz adolatli, yuksalish imkoniyatiga
ega bо‘lgan jamiyat bо‘lmaganidek, jamiyatsiz ma’naviyat rivojlanishi mumkin
emas. Shuning uchun ham, ma’naviy yetuk, barkamol avlodni tarbiyalash –
mamlaktimizda olib borilayotgan islohatlar zamirida ham о‘z ifodasini topib
bormoqda. Buning yaqqol dalili sifatid yoshlar ma’naviyatini yuksaltirish hamda
ularning bо‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish va barkamol qilib tarbiyalash bо‘yicha
davlatimiz rahbarining ilgari surgan besh muhim tashabbusi bо‘yicha,
mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlarda ham yaqqol
namoyon bо‘lmoqda.
Mazkur sohadagi amalga oishirilayotgan ishlarni yanada rivojlantirishda esa,
bizning nazarimizda,
quyidagi pedagogik ta’sir vositalariga alohida e’tibor
qaratish
maqsadga muvofiq sanaladi:
- yoshlar ma’naviyatini yuksaltirishda tengdosh-tengdoshga degan g‘oyani
ilgari surish, oliy ta’lim muassasalarida talaba-yoshlarning mustaqil fikrlashi va
ijodkorlik
kо‘nikmalarini rivojlantirishga yо‘naltirilgan “Talaba minbari” loyihasini
ommalashtirish;
- barcha yosh avlod vakillari uchun manzur bо‘ladigan telekо‘rsatuv va
eshittirishlarni yо‘lga qо‘yish, mediaishlanmalarni yaratish;
- ta’lim muassasalarida yoshlarning hohish-istaklari va kasbiy qiqziqishlariga
yо‘naltirilgan fan klublari faoliyatini yо‘lga qо‘yish va kuchaytirish;
- ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan iqtidorli talabalar ishtirokida
“Axborot va murabbiylik” soatlarida yoshlar masalalariga bag‘ishlangan treninglar
tashkil qilish,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
392
mentorlik, Ustoz-shogirdlik tizimini yanada rivojlantirish shular jumlasiga
kiradi.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР
1. Мирзиёев Ш. (2017). “Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом
эттириб, янги босқичга кўтарамиз”. Тошкент: Ўзбекистон, 31-б.
2. “Ёшларга оид давлат сиёсати тўғрисида”ги Қонун янги таҳрирдаги 2016 йил
14 сентябрь.
3. Юсупов Э. (1995). “Маънавий комолот омиллари”. Тошкент: Университет, 5
б.
4. Каримов И. (2008). “Юксак маънавият-енгилмас куч”. Маънавият. 38-50-б
5
.
Мирзакалон И. (1989). “Инсон Ҳусни”.Тошкент. 3-б.__
