MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
343
BOLADA AMALIY QOBILYATINING RIVOJLANISHI
PSIXODAGNOSTIKASI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Pedagogika fakulteti Maktabgacha ta’lim
yo`nalishi 1-kurs talabasi
Aminova Mahliyo
Nishonova Bibsora
Annotatsiya. Ushbu maqolada bolalarda amaliy qobiliyatlarning rivojlanish
xususiyatlari va ularni psixodiagnostika orqali aniqlash usulllari yoritilgan.Amaliy
qobiliyat-bu bolaning atrof-muhit bilan faol o`zaro ta’siri davomida shakllanadigan
va real vazifalarni bajarishda namoyon bo`ladigan psixik xususiyatlari.Taqtimotda
turli yoshdagi bolalarda kuzatiladigan amaliy qobiliyatlarning rivojlanish darajalari
ularni o`lchash mezonlari va diagnostik vositalari tahlil qilingan .Shuningdek bu
qobiliyatlari rivojlantirishga ta’sir etuvchi omillar ijtimoiy va psixologik muhitning
roli muhokama etilgan, maqolada maktabgacha va maktab yoshidagi bolalarda
qo`llanilishi mumkin bo`lgan psixodiagnostik metodlar va ularning samaradorligi
ko`rib chiqilgan.
Kalit
so`zlar.Amaliy
qobiliyat,
rivojlanish
,psixodiagnostika,
bola
psixologiyasi , psixik rivojlanish, metodika, ijtimoiy omillar.
Bolalar
psixologiyasi
–
psixologiya
sohasi,
bolalar
psixologik
rivojlanishining umumiy va alohida xususiyatlarini, turli yosh bosqichlarida bu
jarayon qanday kechishi, uni harakatlantiruvchi kuchlar va qonuniyatlarni tadqiq
qiladi. Shu sababli bolalar psixologiyasini koʻpincha „Yosh psixologiyasi“ deb
ataydilar. Bolalar psixologiyasi bolalarda psixik jarayonlar (maʼrifiy, nutqiy, hissiy,
irodaviy va hokazo) paydo boʻlishi va rivojlanishini, psixik xususiyatlar qaror
topishini, xilma-xil faoliyatning (oʻyinlar, oʻqish, mehnat) rivojlanishini, bolaning
shaxs sifatida shakllanishini oʻrganadi. Bolalar psixologiyasi umumiy psixologiyada
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
344
ishlab chiqilgan tadqiqot usullaridan foydalanadi, biroq uni qoʻllashning oʻziga xos
xususiyatlari bor. Bola shaxsi yosh xususiyatlarini oʻrganishda koʻndalang, kesma va
longityud deb nomlangan tadqiqotlar oʻtkaziladi. Birinchi holatda birgina psixik
jarayonning oʻzi bir vaqtda turli yosh guruhlariga taalluqli boʻlgan bolalarda tadqiq
qilinadi. Ikkinchi holatda (longityud) esa maʼlum bir (alohida tanlab olingan)
bolalarning psixik xususiyatlari koʻp yillar davomida tadqiq qilinadi. Bu esa oʻz
navbatida ular psixikasi rivojlanishining umumiy kechishini kuzatish imkoniyatini
beradi. Bolalar psixologiyasida asosan ota-onalarga bolaga unga boʻlgan ishonch,
hurmat, qoʻllab-quvvatlash, unga boʻlgan eʼtiborlarini his qildirish. Mumkin boʻlgan
va mumkin boʻlmagan holatlar oʻrgatiladi. Bola dunyoni, atrofni ota-ona koʻzlari
bilan anglaydi. Ota-onaga nima yomon boʻlsa, bola shuni yomon deb hisoblaydi. Ota-
ona kimni xush koʻrsa, bola uchun u inson yaxshi boʻladi. Bu holat bolani 10-12
yoshiga qadar davom etadi. Undan keyin bola oʻzi xulosa qilishga oʻrganishni
boshlaydi. Shunday ekan, bolaning har bir harakati – bu koʻzgudagi sizning aksingiz.
Bolalar psixologiyasi 19-asr oʻrtalarida mustaqil fan sifatida ajralib chiqa boshladi. U
pedagogika psixologiyasi, pedagogika, oliy asab faoliyati fiziologiyasi bilan
chambarchas bogʻlangandir. Uning maʼlumot va xulosalari yosh avlodni oʻqitish va
tarbiyalash nazariyasi va amaliyoti uchun, umumiy psixologiya uchun muhim
ahamiyatga ega. Oʻzbekistonda Bolalar psixologiyasi masalalari boʻyicha ilmiy
tadqiqotlar olib borilmoqda.
Bolalar psixologiyasi bir qancha fanlar bilan uzviy
aloqada bo’lib,bu fanlar qo’lga kiritayotgan faktlardan,qonuniyatlar hamda
kashfiyotlardan keng foydalanadi.Bolalar psixologiyasi ta’lim-tarbiyaning
maqsadi,yo’l-yo’riqlari va vazifalariga doir fikrlarni pedagogika fanidan oladi.Lekin
shuning bilan birga bolalar psixologiyasi pedagogika faniga ham yaqindan yordam
beradi.Bolalar psixologiyasi bir qator biologik fanlar bilan,birinchi navbatda,bolalar
anatomiyasi hamda fiziologiyasi bilan bo’g’liqdir.Bu fanlar bolaning yoshi ulg’ayishi
bilan yuzaga keladigan anatomik va fiziologik o’zgarishlar haqida ma’lumot beradi
hamda psixik taraqqiyot yo’lini ilmiy tushunishga yordam beradi.Bolalar
psixologiyasi bolalar gigienasi,bolalardagi kasalliklarni o’rganuvchi pediatriya va
bolalar psixopatalogiyasi bilan ham bog’liqdir.Bu fanlar bolalar psixik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
345
tarqaqqiyotining normal borayotganligini chuqurroq bilish va normal taraqqiyotdan
burilish sabablarini anglash imkoniyatini beradi.Bolalar psixologiyasi bolalar
adabiyoti bilan ham ma’lum darajada aloqadordir. Bolalar psixologiyasi bolalarning
shaxsiy xususiyatlarini o’rganishda tushuntirishda bolalar adabiyotidan, xususan,
avtobiografik asarlardan keng foydalanadi. Bolalar psixik hayotiga oid qonuniyatlarni
o’rganuvchi bolalar psixologiyasi ham dialektik materialism metodologiyasiga
asoslanadi va boshqa hodisalarga nisbatan o’rganilishi ancha qiyin bo’lgan nozik
psixologik hodisalarning asli mohiyatiga ilmiy asosda bilib olishi mumkin bo’lgan bir
narsa deb qaraydi.Dialektik materializm prinsiplariga asoslangan bolalar
psixologiyasi murakkab aks ettirishdan iborat bo’lgan sub’ektiv hodisalarni ularning
ob’ektiv sabablari bilan birgalikda,ya’ni tirik materiyaning eng murakkab turi bo’lgan
miyadagi fiziologik proseslar hamda kishining butun psixikasi,ongida aks etadigan
jamiyatning moddiy negizi,undagi aniq ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar bilan
birgalikda
o’rganadi.Bolalar
psixologiyasi
murakkab
psixik
taraqqiyot
qonuniyatlarini o’rganishda determinism,ya’ni narsa va hodisalarning sababiy
bog’liqligi prinsipiga asoslanadi. Bolalar psixologiyasi fani o’qituvchisiga barcha
pеdagoglarga quyiladigan umumiy talablardan tashqari yana quyidagi talablar
quyiladi.
1 Umumiy va bolalar psixologiyasidan tashkari psixodiagnostika,
psixokorrеksiya, psixologik maslaxat, maxsus psixologiya buyicha bilimga ega
bulish.
2. Maktabgacha tarbiya muassasi tarbiyachisining ish faoliyatiga xos
xususiyatlarni yaxshi bilish.
3. Bolalar psixik tarakkiyoti muammolari yuzasidan mustaqil tadkikotlar
o’tkaza olish va bu jarayonga talabalarni jalb eta bilish.
4. Muntazam ravishda ilg’or tarbiyachi-murabbiylarning pеdagogik
tajribasini o’rganib borish va targib kilish. Bolalar psixologiyasi fani o’qituvchisi
pеdagog sifatida quyidagi qobiliyatlarga ega bulishi kеrak. 1.Didaktik qobiliyat. –
o’quv matеriеalini aniq va ravshan tushuntira bilish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
346
2. Akadеmеk qobiliyatlar – uz fanidan tashqari boshka sohalar buyicha ham
kеng bilimga ega bulish.
3. Pеrtsеptiv kobiliyatlar – talaba ichki dunyosiga kira bilish, kuzatuvchan
bulish.
4. Nutkiy qobiliyatlar – uz fikrini, xis– uygusini nutk yordamida ifodalab bеra
olish.
5. Tashkilotchilikchilik kobiliyati - talabalr jamasini uyishtira olish,
jipslashtira olish, ishini tashkil etish.
6. Avtoritar kobiliyatlar – talabalarga bеvosita emottsionalirodaviy ta’sir
kursata bilish.
9. dikkatni taksimlash olish kobiliyati – bir vaktning uzida diqqatni bir
qancha faoliyatga talabaga qarata olish.
Bo’lajak o’qituvchilarda talabalik yillaridanok darsni qanday uslubda o’tishi
xaqida tasavvurlar paydo buladi. Kanday uslubda o’tishni xar qaysi pеdagog
individual tanlaydi. Dars utish uslubida pеdagogikaning uz ishiga va talabalarga
bulgan munosabati aks etadi. Xozirgi kunda psixologiyada boshqarish, shu jumladan
darsjarayonini tashkil etish va boshkarishning ish uslubi ajratiladi. Tarbiyachi
bog‘chada mashg'ulotlar o'tkazish jarayonida 6 yoshli Gulnora (K.) ismli qizcha xulq-
atvoridagi boshqalarnikidan farq qiluvchi ayrim xususiyatlarni payqab qoladi. Qiz
mashg’ulotlarda tez-tez chalg'ib ketadi, ko‘pincha parishonxotir. Tarbiyachi
topshirig‘ini bir zumda bajarmaydi. Bir topshiriqni tashlab, ikkirichisiga tez o‘tib
ketadi, hech bir ishni oxiriga etkazmaydi. 0‘quv topshiriqlari bajarilmaydigan boshqa
vaqtlarda u o'zgalardan farq qilmaydi. Qizning diqqat, tafakkur hissiy jarayonlarini
organish uchun bog‘chada tadqiqot o‘tkazildi. Tekshiruv natijalari qizning psixik
jaravonlarida hech qanday psixik o‘zgarish yo‘qligini tasdiqlaydi. Topshiriqlarai
bajarish vaqtida charchash, faol diqqat darajasining pastligi kuzatildi. Lekin bu
xususiyatlar sinaluvchi diqqalini ishning boshqa shakllariga ko‘chirish bilan
osonlikcha bartaraf otilgan. Shunday qilib, eksperimental psixologik tadqiqot qizning
psixik tnniqqiyoti normada ekanligini, psixik jarayonlaming o‘zgarib turishi esa ba'zi
millatning ta'siri oqibatida ro‘y berishini ko‘rsatdi. Psixodiagnostik tadqiqotlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
347
tarbiyachiga guruhning, har bir shaxsning u yoki bu psixik funksiyalari rivojlariish
prinsiplarini hisobga olgan holda o ‘quv-taibiya jarayonini tashkil etish imkonini
beradi. Sensomotor ta’sirlanish va diqqatni o ‘rganish uchun metodikalar lnsonning
sensomotor sohasi asosiy new jarayonlari harakatchanligi tipini, ixtiyoriy diqqat
darajasini, ishga qobiliyatlilik sur'atini xarakteriaydi. Ma’tumki, bola hayotining
dastlabki yillarida jismoniy va ruhiy sifatlarining rivojlanishida sensomotor faollik
bosh miya faoliyatida shartli reflektor aloqalaming mustahkamlanishiga imkon beradi
(Ya.P.Fru:mkin, S.M.Livsluts, 1979). Ular shu bilan birga temperament, iroda,
hissiyot xususiyatlarining hamda bilish psixik jarayonlarining rivojlarishiga yordam
beradi (E.A.Golubeva, 1980; E.B.AYurova, 1986).
ADABIYOTLAR
1. Абрамова Г.С. Возрастная психология М.: 2001
2. Davletshin M.G. va boshqalar ‘Yosh davrlar va pedagogik psixologiya” .Т.: TDPU
2004
3. Dusirmxamedova SH.A., Nishanova Z.T., Jalilova S.X., Karimova SH.T ,
Aliinbaeva SH.T. Yosh davrlaii va pedagogik psixologiya. - Т.: Fan va texnologjya
mark;«ining bosmoxonasi.-2013. -344 b.
4. Кайл P. Детская психология: Тайны психики ребенка. -СПб.: прайм -
EBP03HAK.2002.-416C.
5. Лесгафт П.Ф, “Возрастная и педагогическая психология” М.: 1991
6. Немов F.C. Психология..-М.: ВЛАДОС. Кн.2. Психология образования. 2003.
-608 с.
7. Nishonova Z.T., Alimova G.K. “Bolalar psixologiyasi va uni o‘qiti:»h metodikasi”.
Г.: 2005
8. Соколова У .Э. “Психология развития человека” М.:2001
9. Шаграева О.А. Детская психология.: Теоретический и практический курс. -
М.: ВЛАДОС. 2001.-368 с.
10. GozievE.G “Ontogenez psixologiyasi”. Т.: Ношир. 2010
11. Юнова НИ . “Психологическаяготовность ребенка к обучению в школе”
М.:2003
