MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
336
MAQOLA MAVZUSI: O’ZBEK TILINING LUG’AT TARKIBI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
pedagogika fakulteti Boshlangʻich taʼlim
yoʻnalishi 1-kurs 3-guruh talabasi
Rajabaliyeva Saxobat
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O‘zbek tilining lug‘at tarkibi va uning
asosiy tuzilishi, leksik birliklar, so‘zlar va frazeologik birliklarning o‘ziga xos
xususiyatlari tahlil etiladi. O‘zbek tilining lug‘at tarkibi, uning rivojlanish jarayoni,
yangi so‘zlarning qabul qilinishi va mavjud so‘z boyligining kengayishi masalalari
yoritiladi. Shuningdek, lug‘at tarkibining ijtimoiy va madaniy jihatlari, yangi
tushunchalar va atamalarni yaratish jarayoni, so‘z yasalishining tizimi va o‘zbek
tilida o‘zgarayotgan leksik birliklarning roli ham ko‘rib chiqiladi. Maqola
tilshunoslar va filologiya bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib borayotgan mutaxassislar
uchun foydali manba bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
O‘zbek tili, lug‘at tarkibi, leksik birliklar, so‘z boyligi, so‘z
yasalishi, frazeologizm, tilshunoslik, yangi so‘zlar, leksika, tilning rivojlanishi
Kirish
O‘zbek tili, o‘zining boy va rang-barang lug‘at tarkibi bilan ajralib turadi. Har
bir tilning lug‘at tarkibi uning so‘z boyligidan iborat bo‘lib, tilni amaliyotda
qo‘llashda muhim rol o‘ynaydi. Lug‘at tarkibi tilning rivojlanish jarayonida doimiy
ravishda o‘zgarib, yangilanib boradi. O‘zbek tilining lug‘at tarkibi ham tarixiy,
madaniy va ijtimoiy omillarga bog‘liq ravishda kengayib borgan. O‘zbek tili —
o‘zining boy lug‘at tarkibi va murakkab grammatika tizimi bilan ajralib turadi. Har
bir tilning lug‘at tarkibi uning so‘z boyligidan iborat bo‘lib, bu boylik, o‘z navbatida,
xalqning madaniyati, tarixiy tajribasi, ijtimoiy ehtiyojlari va kommunikativ
maqsadlariga qarab o‘zgarib, rivojlanib boradi. O‘zbek tili, tarixiy jihatdan, turkiy
tillar oilasiga mansub bo‘lib, unda ming yillar davomida qariyb barcha tillardan
so‘zlar, atamalar va frazeologik birliklar kirib kelgan. Bu jarayon, albatta, o‘zbek
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
337
tilining lug‘at tarkibining boyishiga sabab bo‘lgan. O‘zbek tilining lug‘at tarkibi
nafaqat so‘zlar, balki tilning ma’naviy va madaniy qirralarini ham aks ettiruvchi
elementdir. Misol uchun, har bir xalqning tili o‘zining atrof-muhitiga, jamiyatdagi
o‘zgarishlarga va ijtimoiy ehtiyojlarga qarab yangi so‘zlarni qabul qilib, ularni leksik
tizimga qo‘shadi. O‘zbek tili, o‘zining tarixiy yuksalishlari va madaniyati tufayli,
hozirgi kunda nafaqat milliy, balki xalqaro miqyosda ham faol ishlatiladigan tilga
aylangan. Bundan tashqari, so‘zlarning yangi ma’nolarini anglatish uchun ularning
qayta ishlanishi, yangi shakllarini olish jarayonlari ham lug‘at tarkibining
rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Yangi texnologiyalar, ilmiy yutuqlar, ijtimoiy va
siyosiy o‘zgarishlar tilga yangi so‘zlar kiritishni taqozo etadi. Shu sababli, tilning
lug‘at tarkibi doimiy yangilanib, yangi so‘z va atamalar bilan boyib boradi. O‘zbek
tili lug‘at tarkibining rivojlanishi tilda yuz berayotgan global o‘zgarishlar, texnologik
yangiliklar va boshqa ijtimoiy jarayonlarning aksidir. O‘zbek tili lug‘at tarkibining
o‘ziga xos jihatlaridan biri bu uning
o‘zbekcha so‘zlar
,
yangi so‘zlar
,
frazeologizm
va
lexik birliklar
dan iborat bo‘lishidir. O‘zbek tilining lug‘at tarkibi tilning ko‘p
qirrali va murakkab bo‘lishiga imkon yaratadi. Lug‘at tarkibini o‘rganish orqali, biz
nafaqat so‘zlarning morfologik va sintaktik xususiyatlarini, balki ularning ijtimoiy
ahamiyatini ham aniqlash imkoniga ega bo‘lamiz. Lug‘at tarkibining o‘rganilishi
tilshunoslikda va lingvistika ilmida muhim o‘rin tutadi. Tildagi har bir yangi so‘z,
frazeologik birlik yoki atama tilning rivojlanishini, yangi madaniy va ijtimoiy
ehtiyojlarni aks ettiradi. Shunday qilib, lug‘at tarkibining o‘rganilishi tilshunoslarga
nafaqat tilning ichki strukturasini, balki uning jamiyatdagi o‘rni va ahamiyatini
tushunishga yordam beradi.
Asosiy qism
Lug‘at
tarkibining tuzilishi
O‘zbek tili lug‘at tarkibi, asosan, ikki
asosiy qismdan iborat:
leksemalar
va
frazeologik birliklar
. Leksemalar tilning
asosiy so‘z birikmalari bo‘lib, ular ijtimoiy muloqotda biror ma’no ifodalash uchun
ishlatiladi. Leksemalar quyidagi turlarga bo‘linadi:
1.
Asosiy so‘zlar
— tilning asosiy so‘zlari bo‘lib, ular o‘zining mustaqil
ma’nosini anglatadi:
kitob
,
o‘qish
,
yurish
.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
338
2.
Yordamchi so‘zlar
— sintaktik vazifani bajaruvchi, leksik ma’no
anglatmaydigan so‘zlar:
va
,
uning
,
yoki
.
3.
Murakkab so‘zlar
— bir nechta so‘zlardan tashkil topgan so‘zlar:
yosh
bola
,
mashina haydovchisi
,
dengiz porti
.
4.
Yangi so‘zlar
— tilning evolyutsiyasi jarayonida yangi tushunchalarni
ifodalash uchun yaratilgan so‘zlar:
kompyuter
,
internet
,
startap
.
Frazeologik birliklar
— so‘zlar birikmasi sifatida o‘ziga xos ma’no kasb
etadi. Ular lingvistik birliklar sifatida tilda shakllanib, so‘zning o‘ziga xos, leksik-
grammatik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Masalan:
Ko‘z yoshi to‘kish
– qayg‘u yoki afsus ifodasi.
Qo‘llarini yuvish
– kimningdir yomon ishlardan qochish.
Lug‘at
tarkibining rivojlanishi
O‘zbek tili lug‘at tarkibining
rivojlanishida ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy omillar katta rol o‘ynaydi. Tarixiy davrlar
mobaynida boshqa tillardan kirgan so‘zlar tilni boyitishda katta ahamiyatga ega
bo‘ldi. Masalan, arab, fors, rus, ingliz tillaridan kelgan so‘zlar o‘zbek tilida keng
qo‘llaniladi. Bu so‘zlar nafaqat lexik boylikni oshirdi, balki o‘zbek tilining
yangi
leksik bloklarini
yaratdi. Shu bilan birga, hozirgi kunda ko‘plab
so‘z yasalish
jarayonlari
amalga oshirilmoqda, ya’ni yangi so‘zlar, atamalar va iboralar
kiritilmoqda.
Yangi
so‘zlar
va
atamalar
Yangi texnologiyalar va ilm-fan
taraqqiyoti bilan bog‘liq yangi so‘zlar doimiy ravishda tilga kirib bormoqda. Misol
uchun,
biotexnologiya
,
genomika
,
kiberxavfsizlik
,
cloud
kabi so‘zlar o‘zbek
tilining lug‘at tarkibida zamonaviy tushunchalarni ifodalash uchun ishlatiladi.
Bunday so‘zlar, albatta, tilga qo‘shilib borayotgan yangi madaniy va texnik bilimlarni
tasvirlashda muhim rol o‘ynaydi.
Lug‘at
tarkibining
ijtimoiy
va
madaniy
jihatlari
O‘zbek tilining lug‘at tarkibidagi o‘zgarishlar, bir tomondan, tilning ijtimoiy
hayotdagi o‘rnini, madaniyat va bilimlarni xalqaro miqyosda ifodalashdagi
ahamiyatini ko‘rsatadi. O‘zbek tilidagi yangi so‘zlarning kengayishi jamiyatdagi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
339
o‘zgarishlarni aks ettiradi, yangi texnologiyalar, ijtimoiy hodisalar va tendentsiyalarni
til orqali ifodalash imkonini beradi.
Xulosa
O‘zbek tilining lug‘at tarkibi doimiy ravishda yangilanib, boyib bormoqda.
Har bir tilning lug‘at boyligi uning ijtimoiy va madaniy rivojlanishining ayniqsa
muhim indikatoridir. O‘zbek tilining lug‘at tarkibi, uning ichki tizimlari, so‘z yasalish
usullari va yangi so‘zlarning kirib kelishi, tilning zamonaviy shaklini va jamiyatdagi
o‘rni bilan uzviy bog‘liq. Shunday qilib, lug‘at tarkibini o‘rganish tilshunoslikda
muhim ahamiyatga ega bo‘lib, tilning rivojlanish jarayonini chuqur tahlil qilish
imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Gulomov, A.
va boshqalar.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili.
– T.: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi, 2006.
2.
Jo‘rayev, N.
O‘zbek tili morfologiyasi.
– T.: Fan, 2010.
3.
Shukurov, S.
O‘zbek tilining grammatikasi (Morfologiya).
– T.: O‘zbekiston,
2005.
4.
Mavlonova, R.
Tilshunoslikka kirish.
– T.: O‘qituvchi, 2017.
5.
Yusupova, G.
So‘z turkumlari va ularning grammatik xususiyatlari.
– T.:
Ma’naviyat, 2012.
6.
A’zamova, Z.
O‘zbek tili nazariy grammatikasi.
– T.: Innovatsiya-Ziyo, 2020.
7.
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi.
1–12-jildlar. – T.: "Milliy ensiklopediya"
DK, 2000–2009.
8.
Abduazizov, A.
O‘zbek tilining stilistikasi.
– T.: Fan va texnologiya, 2014.
9.
Normurodov, S.
O‘zbek tilida sonlar va ularning grammatik xususiyatlari
//
Filologiya masalalari
, 2018, №2.
10.
Tursunov, B.
O‘zbek tili darsliklari tizimida sonlarning o‘rganilishi
//
Til va
adabiyot ta’limi
, 2021, №1.
