MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
177
TARJIMADA MILLIY MINTALITETGA XOS AN’ANALARINING
IFODA ETILISHIDA TARJIMONNING MAHORATI (IBROHIM
G’OFUROV TARJIMALARI MISOLIDA)
Arabova Gulsanam Saburovna
Ma’mun universiteti o’qituvchisi
Annotatsiya: Mazkur maqola atoqli adabiyotshunos va tarjimon Ibrohim
G‘ofurovning tarjimashunosligida milliy mentalitet masalasi, tarjima asarda milliy
koloritni yaratishga yondashuvi tahlil qilinadi. Tarjimonning Shekspir, Dante,
Tolstoy, Xeminguey kabi mualliflarning asarlarini o‘zbek tiliga moslashtirishda
milliy ruh, xalq dunyoqarashi, qadriyatlar va madaniy tafakkur elementlarini qanday
tarzda uyg‘unlashtirgani o‘rganiladi. G‘ofurov tarjimalarida milliy til ifodasi,
obrazlar sistemasining mahalliylashuvi, mental tasavvurlarni saqlab qolish kabi
jihatlar asosiy e’tiborda bo‘ladi.
Kalit so‘zlar: Ibrohim G‘ofurov, tarjima san’ati, milliy mentalitet, kolorit,
madaniy moslashuv, tarjima nazariyasi, badiiy tafakkur, o‘zbekona ifoda, xalq
ruhiyati, G‘arb adabiyoti.
Аннотация: В данной статье представлен аналитический анализ
проблемы
национального
менталитета
в
переводах
известного
литературоведа и переводчика Иброгима Гафурова, имеющего национальный
колористический подход к переводимому произведению. В нем будет
рассмотрено, как переводчику удалось гармонизировать национальный дух,
народное мировоззрение, народный язык и культурное мышление при
адаптации произведений таких авторов, как Шекспир, Дэнни, Толстой и
Хемингуэй, на узбекский язык. В творчестве Гафурова перевод направлен на
выражение национального языка, формирование системы образов, сохранение
ментальных образов.
Ключевые слова: Иброхим Гафуров, искусство перевода, национальный
менталитет,
колорит,
культурная
адаптация,
теория
перевода,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
178
художественная мысль, узбекское выражение, народный дух, западная
литература.
Abstract: This article is an analytical analysis of the issue of national
mentality in the translation of the famous literary critic and translator Ibrahim
Gafurov, which has a national coloristic approach in the translation work. It studies
how the translator harmonized the national spirit, folk worldview, people's language
and cultural thinking in adapting the works of authors such as Shakespeare, Danny,
Tolstoy, Hemingway to the Uzbek language. In Gafurov's works, the main emphasis
is on translation, such as national language expression, the formation of a system of
images, and the preservation of mental images.
Key words: Ibrahim Gafurov, the art of translation, national mentality, color,
cultural adaptation, translation theory, artistic thinking, Uzbek expression, folk spirit,
Western literature.
Tarjimashunoslik eng avvalo millatlararo madaniy aloqalarni rivojlantirishda,
turli xalqlarning adabiy merosini o‘zaro boyitishda muhim rol o‘ynaydi. Har bir
tarjimon o‘zining badiiy didi, madaniy konteksti va til bilimlari asosida asarni yangi
tilga ko‘chiribgina qolmay o‘z tilidagi yangi bir asarni dunyoga keltiradi desak
mubolag‘a bo‘lmaydi. O‘zbek tarjimashunosligida katta ahamiyatga ega
tarjimonlardan biri sifatida Ibrohim G‘ofurovning o‘rni alohida e’tiborga loyiqdir. U
o‘zbek tarjimonligi tarixida nafaqat buyuk adabiyot namoyandalarini o‘zbek tiliga
tarjima qilgani, balki tarjimada milliy mentalitetni saqlab qolish, madaniy moslashuv
jarayonlariga katta ahamiyat bergani bilan ajralib turadi.
Tarjimashunoslik insoniyat madaniy taraqqiyotining ajralmas bir qismi
bo‘lib, xalqaro muloqot, ilm-fan, san’at, madaniyat va adabiyot almashinuvi
jarayonida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ayniqsa, adabiy tarjima orqali bir xalqning
badiiy tafakkuri boshqa bir millatga yetkaziladi. Shu ma’noda tarjimonlar nafaqat til
ko‘prigi, balki madaniyatlar, urf-odatlar, tafakkur tizimlari orasidagi bog‘lovchi kuch
vazifasini bajaradilar. O‘zbek adabiyoti tarixida tarjimonlik an’analari qadimdan
mavjud bo‘lib, XX asr va undan keyingi davrlarda bu an’ana yangi bosqichga
ko‘tarildi. Ayniqsa, istiqlol davrida tarjimonlik faoliyati adabiyot taraqqiyoti bilan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
179
uzviy bog‘lanib, o‘zbek kitobxonini jahon badiiy tafakkurining eng nodir
namunalaridan bahramand qilishda muhim vositaga aylangani sir emas.
Ibrohim G‘ofurov – o‘zbek adabiyotshunosligi va tanqidchiligi sohasidagi
yirik arbob bo‘lishi bilan birga, iste’dodli tarjimon sifatida ham o‘z izini qoldirgan
ijodkordir. U tarjima sohasidagi sermahsul mehnati, poetik asarlarni jonli, ohangdor
va milliy ruhda o‘zbek tiliga ko‘chira olganligi bilan ajralib turadi. G‘ofurov
tarjimalarida nafaqat muallif uslubini saqlab qolish, balki asarning ichki falsafasini,
ruhiy holatini, estetik ohangini milliy tafakkur mezonlariga mos holda ifodalashga
intilish ustuvor o‘rin tutadi. Uning tarjima faoliyati tarjimonlik maktabi, ya’ni adabiy
merosni o‘zbek tiliga badiiy jihatdan chuqur va mukammal ko‘chirishda bir ibrat
maktabi sifatida qaraladi.
U tarjima qilgan asarlar orasida jahon adabiyotining buyuk durdonalari Dante
Aligyerining “Ilohiy komediya”si, Dostoyevskiyning “Jinoyat va jazo”, “Telba”,
“Qimorboz”, Mopassanning “Azizim”, Chingiz Aytmatov, Jeyms Joys, Pushkin,
Lermontov, Tyutchev, Rilke, Shiller kabi mumtoz shoirlarning she’riy merosi,
xalqaro adabiyotda yuksak baholangan doston va poemalar alohida o‘rin tutadi.
Mutarjim bu asarlarni o‘zbek o‘quvchisi ruhiyatiga mos, milliy ohangda qayta
yaratishga harakat qilgan. Shu bois uning tarjimalari o‘zbek adabiy tilining boyligini,
badiiy ifoda imkoniyatlarini namoyish etuvchi yorqin namunalar sifatida qaraladi.
Ibrohim G‘ofurov o‘zbek adabiyotining yirik namoyandasi sifatida adabiy tanqid,
nasr, publitsistika, tarjimonlik va adabiyotshunoslik yo‘nalishlarida samarali faoliyat
yuritgan ijodkordir. Aynan tarjimonlik faoliyati esa uning ijodiy portretida muhim va
o‘ziga xos o‘rin egallashi yuqoridagi buyuk asarlarning muvaffaqqiyatli tarjimasidir.
U tarjimon sifatida, eng avvalo, adabiyotga fidoyilik, tarjimada mas’uliyat va
badiiylikni ustuvor deb bildi. Tarjimani shunchaki tilshunoslik faoliyati emas, balki
ijodiy jarayon – ruhiy va estetik uyg‘unlikni ta’minlovchi badiiy mehnat sifatida
ko‘rdi. Shuning uchun ham uning tarjimalari hayotiy, ohangdor va adabiy mazmun
bilan to‘yingan. U tarjima jarayonida muallif uslubini qayta yaratish, ruhiy holatlarni
milliy obrazlar bilan uyg‘unlashtirish, har bir so‘z, ibora va gap qurilishida
san’atkorona yondashuvga e’tibor qaratgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
180
Ibrohim G‘ofurov tarjimonlik faoliyatini XX asrning 60-yillarida boshlab,
keyinchalik bu sohada yirik nomlardan biriga aylandi. U tarjima qilgan asarlar turli
janrlarda – she’riyat, nasr, drama, esse, aforizmlar shaklida bo‘lib, bu janrlar doirasida
G‘ofurov o‘z tarjimonlik maktabini yaratdi. Tarjimada adib uslubi o‘ziga xos. U
nafaqat so‘zlar, balki konnotatsiya, ruhiy intonatsiya, ritmik muvozanatni saqlab
qolishga harakat qilgan. Bu esa uning tarjimalarini matnshunoslar va
adabiyotshunoslar tomonidan badiiy qimmatga ega, mustaqil ijod namunasi sifatida
baholanishiga olib kelgan.
Bundan tashqari, G‘ofurov tarjimalarining o‘ziga xos jihati – milliy til
imkoniyatlarini maksimal darajada ishga solganidir. U o‘zbek tilining poetik
salohiyatiga ishonib, tarjimada milliy urf, xalqona iboralar, maqollar, fonetik
musiqiylikdan keng foydalangan. Ibrohim G‘ofurov tarjima qilgan asarlar o‘zbek
adabiyotiga nafaqat yangi badiiy tajriba olib kirdi, balki tarjimonlik maktabi sifatida
izlanishlarga, tarjima madaniyatining yuksalishiga xizmat qildi. U tarjima jarayonini
tahlil qilish, asliyat bilan qiyoslash, milliy ruhni anglash nuqtai nazaridan chuqur
estetik jarayon sifatida ko‘rdi. Bu borada olimning o‘zi esa bu borada: “Tilmochlar
ishlarning o'zaro muvofiq, adolatli bitishi va xalqlaming totuvliklariga xizmat
qiladilar. Ular insoniyat qavmlarini turli jaholat balo-ofatlari, behuda qirg'inlardan
saqlashga sa'yi-harakat qilardilar
1
.”
Ibrohim G‘ofurov tarjimalarining eng muhim xususiyatlaridan biri – ularning
badiiy jihatdan nafis, estetik jihatdan mukammal va ma’naviy jihatdan boyligidir.
Tarjima faqat so‘zlarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirilishi emas, balki asarning ichki
dunyosi, muallif ruhi, ma’naviy-falsafiy qatlamlari bilan birga o‘zlashtirilgan holda
yetkazilishidir. G‘ofurov tarjimalari aynan shu tamoyil asosida amalga oshirilgani
bois o‘zbek tarjimonlik maktabining yuksak namunasi sifatida e’tirof etiladi.
She’riyat tarjimasida eng muhim jihatlardan biri — ritmik tuzilish, vazn va ohangni
saqlab qolishdir. Ibrohim G‘ofurov tarjima qilgan Pushkin, Lermontov, Rilke yoki
Tyutchev kabi shoirlarning she’rlarida aynan mana shu poetik uyg‘unlik ustuvor
o‘rinda turadi. U vaznni saqlagan holda asliyatdagi emotsional kuch va musiqiylikni
1
I. G‘ofurov va boshqalar. ‘Tarjima nazariyasi”. Tafakkur bo‘stoni – Toshkent. 2012. – B 22.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
181
o‘zbek tili imkoniyatlari bilan ifodalaydi. Masalan, Pushkinning “Qor malikasi”
she’ri tarjimasida G‘ofurovning ohang, izchil ritm, so‘z tanlashdagi aniqlik va
betakrorlik mahorati yaqqol ko‘zga tashlanadi. U bunday she’rlarni nafaqat badiiy,
balki ruhiy holat va obrazli tafakkurga sodiq holda ko‘chira oladi. G‘ofurov tarjima
qilgan har bir asarda asliyat ruhi to‘laqonli seziladi. U tarjimada literal (so‘zma-so‘z)
yondashuvdan ko‘ra, semantik va konnotativ (ma’no qatlamlariga oid) yondashuvni
afzal ko‘radi. Bu orqali asar muallifining ichki falsafasi, estetik qarashlari o‘zbek
o‘quvchisi uchun tushunarli va qabul qilinadigan shaklda ifodalanadi.
Tarjimada ma’naviylik masalasi, ayniqsa diniy-falsafiy yoki ijtimoiy-falsafiy
mazmunga ega asarlar tarjimasida dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ibrohim G‘ofurov
“Ilohiy komediya” tarjimasida nafaqat diniy obrazlar, balki axloqiy-estetik
tafakkurni, inson va Yaratgan o‘rtasidagi falsafiy munosabatlarni o‘zbek tilida ruhiy
uyg‘unlik bilan ifodalaydi. Ushbu tarjimada “Jahannam”, “A’rof”, “Jannat”
tushunchalari milliy mentalitetga mos, o‘quvchiga tushunarli va mushohada
uyg‘otuvchi ohangda berilgan. G‘ofurov Dante obrazlarini o‘zbek xalq og‘zaki ijodi
va tasavvufiy tafakkur elementlari bilan uyg‘unlashtirishga intiladi. Bu esa tarjimani
nafaqat ma’no, balki madaniy kontekstda ham boyitadi.
G‘ofurov tarjima tilini yuksak estetik mezonlar asosida quradi. U so‘zlar
zanjirini emas, balki ruhiy holat, emotsiya, kontekst va uslub uyg‘unligini bir butun
badiiy yaxlitlikda yaratishga intiladi. Har bir ibora ustida ishlaganda u nafaqat
lug‘aviy, balki poetik ma’noni ham hisobga oladi. Shu bois, uning tarjimalari o‘zbek
tili poetikasining imkoniyatlarini to‘liq namoyon etuvchi namunalardir. Olim
tarjimalari chuqur adabiy, madaniy va falsafiy qatlamlarga ega bo‘lib, ular orqali ikki
asosiy tamoyil uyg‘unligini ko‘ramiz: milliylik va universallik. Bu ikki tushuncha
ko‘pincha bir-biriga ziddek ko‘rinsa-da, G‘ofurov ularni o‘z tarjima amaliyotida
muvozanatli ravishda birlashtira oldi. Bu hodisa o‘zbek adabiy tafakkurining jahon
madaniy maydonida o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘lishiga sabab bo‘ldi. G‘ofurov
uchun tarjimaning asosiy maqsadi — jahon adabiyotining nodir durdonalarini o‘zbek
o‘quvchisiga ona tili ruhiyatiga yaqinlashtirib yetkazishdir. Shu sababli, u tarjimada
milliy ruh, xalqona ifoda, o‘zbek adabiy uslubi va folklorona estetikani ustuvor
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
182
qo‘yadi. G‘ofurovning Pushkin, Dante, Mopassan yoki Xeminguey asarlarini o‘zbek
tiliga mos ohangda, tabiiy va beg‘ubor tarzda tarjima qilishi, aynan mana shu milliylik
mezonlariga asoslangan. Masalan, Brodskiyning ekzistensialistik she’rlari G‘ofurov
tarjimasida xalqona so‘z boyligi, badiiy tafakkur va poetik obrazlar orqali o‘zbek
o‘quvchisiga yaqinlashtirilgan. U asarda mavjud murakkab tafakkurni mutolaa
qilishni osonlashtirish uchun turkiy obrazlar, maqollar, o‘xshatishlar va xalqona
poetik inversiyalardan foydalanadi.
Tarjima asarlarda milliy ruhiyatga sodiqlik bilan birga, universallik —
ya’ni, butun insoniyatga xos bo‘lgan muammolar, g‘oyalar va qadriyatlar ham muhim
o‘rin egallaydi. Asarlarning ko‘pi umuminsoniy mohiyatga ega bo‘lib, diniy, axloqiy,
falsafiy savollarni ko‘ndalang qo‘yadi. Masalan, Dante Aligyerining “Ilohiy
komediya” asari inson hayotining abadiylik, axloq, jazoga loyiq xatti-harakatlar,
ilohiy rahmat va tavba kabi masalalarini yoritadi. G‘ofurov bu asarni tarjima qilishda
o‘zbek o‘quvchisiga tanish bo‘lgan diniy-falsafiy ifodalarni topishga intilgan bo‘lsa-
da, asarning universallik jihatini – barcha zamon va makonlarga xos insoniy g‘am-
alam, ilohiy adolat, najot g‘oyalarini ham muvaffaqiyat bilan yetkazgan.
G‘ofurov tarjimalari o‘zbek adabiyoti bilan doimiy mushohada holatidadir. U
tarjima qilgan asarlar til jihatidan ham, mazmun jihatidan ham o‘zbek adabiy
makonida yangicha talqin etiladi. Shu bois, uning tarjimalari aksariyat hollarda
o‘zbek yozuvchilari, shoirlari uchun ham badiiy maktab vazifasini bajargan. Ular
o‘zbek tilining boy imkoniyatlarini ko‘rib, tarjimaning ham milliy adabiyotga ta’sir
qiluvchi ijodiy jarayon ekanligini anglaganlar.
G‘ofurov faoliyati orqali o‘zbek adabiyoti Sharq va G‘arb madaniyati
o‘rtasida vositachilik qilish darajasiga yetdi. Tarjima jarayonida u Sharq
donishmandligi, islom falsafasi va turkiy dunyo tasavvurini G‘arb adiblarining fikr
va kechinmalari bilan bir zamin ichida uyg‘unlashtirdi.
Masalan, G‘ofurov Lorka yoki Brodskiyni tarjima qilganda ulardagi ichki
iztirob, inson ruhiyatining konfliktli holatlarini Alisher Navoiy yoki Bobur
poetikasiga xos ifodalar bilan berishga harakat qiladi. Bu uslubiy uyg‘unlik nafaqat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
183
tarjimaning madaniy darajasini, balki G‘ofurovning chuqur intellektual va ruhiy
tayyorgarligini ko‘rsatadi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, tarjima asarlar o‘zbek adabiy tafakkuri
va milliy ruhini jahon adabiyoti bilan uyg‘unlashtirishda noyob hodisa hisoblanadi.
U G‘arb mualliflarining asarlarini tarjima qilishda nafaqat til, balki xalqning
mentaliteti, ruhiyati va estetik qarashlarini inobatga olgan holda, o‘zbek o‘quvchisi
uchun yaqin va tushunarli shaklga solgan. G‘ofurov tarjimalarida obrazlar, iboralar
va madaniy ramzlar milliy kontekstda jonlanadi, bu esa tarjimaning hayotiyligini va
milliy madaniyatga xosligini ta’minlaydi. Shunday qilib, G‘ofurov nafaqat tarjimon,
balki milliy tafakkur targ‘ibotchisi sifatida ham o‘z o‘rnini mustahkamladi. Uning
asarlari hozirgi va kelajak tarjimonlari uchun ibrat maktabi bo‘lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
G‘ofurov, Ibrohim. Tarjimaning iztiroblari. — Toshkent: Yozuvchi nashriyoti,
2001. — 240 b.
2.
G‘ofurov, Ibrohim. Shekspir: Hayot, ijod va tarjima. — “Sharq yulduzi”
jurnali, 1994, №4. — B. 85–91.
3.
Qo‘chqorova Z. Tarjimada milliy mentalitet muammolari. — Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti, 2016. — 112 b.
4.
Ro‘ziyev H. Tarjimashunoslik asoslari. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.
— 180 b.
5.
Karimov A. Badiiy tarjima va madaniy moslashuv. — “Filologiya masalalari”
ilmiy to‘plami, 2015, №2. — B. 55–62.
6.
Venuti, Lawrence. The Translator’s Invisibility: A History of Translation. —
London: Routledge, 1995. — 312 p.
7.
Saidov A. Milliy tafakkur va badiiy tarjima: nazariya va amaliyot. — Toshkent:
Akademnashr, 2019. — 148 b.
8.
Nurmatov B. Tarjimaning madaniy aspektlari. — “O‘zbek tili va adabiyoti”
jurnali, 2023, №1. — B. 44–50.
9.
Shakespeare, William. Romeo and Juliet. Edited by René Weis. — Oxford:
Oxford University Press, 2003. — 336 p.
