MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
304
“PLUTON SINGARI MITTI SAYYORALAR”
VOHIDOVA RUXSHONA BAXTIYOR QIZI
Termiz davlat universiteti Astronomiya 1-kurs talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada Pulutan sayyoralar (yoki mitti sayyoralar) deb
nomlanuvchi, Quyosh tizimining sirli va koʻpincha eʼtibordan chetda qoladigan
aʼzolari haqida batafsil maʼlumot berilib. Unda ushbu osmon jismlarining kashfiyoti,
tasnifi, orbitasi va ularning oʻziga xos xususiyatlari yoritiladi. Maqola, shuningdek,
Pulutan sayyoralarning astronomiya fanidagi ahamiyati, ularni oʻrganishning yangi
imkoniyatlari hamda kelajakdagi tadqiqotlar haqida ham fikr yuritiladi. Bu mavzu
orqali Quyosh tizimimizning koʻp qirrali tuzilishini chuqurroq anglashga taklif
etiladi.
Kirish so'z:
Quyosh tizimimiz nafaqat sakkizta katta sayyoradan, balki son-
sanoqsiz boshqa osmon jismlaridan ham iborat. Ular orasida soʻnggi yillarda olimlar
va jamoatchilik eʼtiborini tortgan alohida bir guruh mavjud: bu mitti sayyoralar
hisoblanadi. Bir vaqtlar oddiy tosh parchasi yoki shunchaki kichik sayyora deb
hisoblangan bu jismlar, bugun koinotimizning murakkab tuzilishi va evolyutsiyasi
haqida muhim sirlarni ochuvchi kalit vazifasini oʻtamoqda. Ushbu maqolada biz ana
shu sirli dunyoga sayohat qilib, Pluton singari mitti sayyoralarning oʻziga xos
xususiyatlari, ularning kashfiyoti tarixi va koinotshunoslikdagi oʻrni haqida batafsil
maʼlumot beramiz.
Pluton sayyorasining kashf etilishi juda qiziqarli tarixga ega va uning tasnifi
vaqt o'tishi bilan o'zgargan.19-asrning oxiri va 20-asrning boshlarida astronomlar
Neptundan tashqarida yana bir sayyora bo'lishi kerakligini taxmin qilishgan.
21-asr boshlariga kelib, astronomlar Quyosh sistemasining tashqi
qismida Plutonga o'xshash ko'plab boshqa obyektlarni kashf etishni boshladilar.
Bularga Kuiper belbog'idagi Eris kabi yirik obyektlar kiradi, u hatto Plutondan ham
massivroq edi.Bu kashfiyotlar sayyora tushunchasini qayta ko'rib chiqish zarurligini
keltirib chiqardi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
305
2006-yilda Xalqaro Astronomiya Ittifoqi (IAU) sayyora uchun yangi
ta'rifni qabul qildi. Ushbu ta'rifga ko'ra, Quyosh sistemasidagi obyekt sayyora deb
hisoblanishi uchun quyidagi uchta kriteriyga javob berishi kerak:Quyosh atrofida
aylanib yurishi kerak.O'zining gravitatsiyasi tufayli deyarli dumaloq shaklga ega
bo'lishi uchun yetarli massaga ega bo'lishi kerak.O'z orbitasi atrofidagi boshqa mayda
jismlarni "tozalagan" bo'lishi kerak.Pluton birinchi ikki kriteriyga javob bersa-da, u
o'z orbitasi atrofidagi Kuiper belbog'ining boshqa obyektlarini tozalashga yetarli
massaga ega emas. Shu sababli, 2006-yilda IAU Plutonni mitti sayyora toifasiga
kiritdi.mitti sayyora sifatida tasniflanishi ba'zi bahslarga sabab bo'ldi va ko'pchilik uni
hali ham "to'qqizinchi sayyora" sifatida eslashadi. Biroq,
ilmiy nuqtai nazardan, u endi rasman sayyora emas, balki
Kuiper belbog'idagi eng yirik mitti sayyoralardan biri
hisoblanadi. Diametri: Taxminan 2,377 kilometr. Bu
Yerning diametrining taxminan 18,5 foizini tashkil qiladi.
Taqqoslash uchun aytish mumkinki,
Pluton Oyning diametridan ham
kichikroq.Massasi: Taxminan 1.3×10
22
kilogramm. Bu
Yerning massasining taxminan 0.22 foizini tashkil qiladi.Hajmi: Taxminan 7.15×10
9
kub kilometr.Plutonning beshta ma'lum tabiiy yo'ldoshi bor: Xaron (Charon):
Plutonning eng katta yo'ldoshi. Uning diametri Plutonning diametrining yarmidan
ko'proqni tashkil qiladi. Pluton va Xaron ko'pincha "ikkiyoqlama sayyora" tizimi
sifatida tasvirlanadi, chunki ularning umumiy massa markazi ularning sirtidan
tashqarida joylashgan. Stiks (Styx): Kichik va tartibsiz shakldagi yo'ldosh. U 2012-
yilda kashf etilgan. Niks (Nix): Yana bir kichik va cho'ziq shakldagi yo'ldosh. U 2005-
yilda topilgan. Kerber (Kerberos): Plutonning boshqa kichik yo'ldoshi. U 2011-yilda
kashf etilgan.Gidra (Hydra): Eng tashqi va Nixga o'xshash kichik yo'ldosh. U ham
2005-yilda aniqlangan.Bu yo'ldoshlar Pluton atrofida murakkab va o'zaro ta'sir
qiluvchi orbitalarda harakatlanadi.
Xususan, Pluton va Xaronning o'zaro gravitatsion ta'siri tizimning
dinamikasiga katta ta'sir ko'rsatadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
306
1-rasm: Pluton,New Horizons olgan surat, 2015-yil 13-iyul
Plutonning Quyoshdan o'rtacha uzoqligi 39.53 a.b. ni tashkil qiladi.
Plutonning ravshanligi 15-kattalikdagi yulduzlarniki bilan bir xil. Ya'ni,
qurollanmagan ko'z bilan ko'rib bo'ladigan eng xira yulduzlarning yorqinligidan ham
4000 marotaba xira bo'lib, uni faqat kuchli teleskoplardagina kuzatish mumkin.
Pluton o'z ekliptika tekisligiga nisbatan 17° burchak ostida og'ish holatda aylanadi.
Bu sayyoraning Quyosh atrofida to'liq aylanib chiqish muddati 247.69 yil. Pluton
orbitasi trayektoriyasi g'ayrioddiy ellips bo'lib, perigeliyda u Quyoshga Neptundan
ham yaqinroq masofaga 29,6 a.b gacha (≈4.4 mlrd km) yaqinlashadi. Quyoshdan eng
uzoqlashgan nuqtasida (Afeliy) esa, masofa 49,3 a.b. (≈7.4 mlrd km) gacha yetadi.
Ekliptika tekisligiga nisbatan og'ish burchagining kattaligi tufayli Neptun va Pluton
orbitalari o'zaro kesishmaydi. Neptun Quyosh atrofida uch marta aylanib chiqishga
ulgurgan vaqtda, Pluton endigina ikkinchi aylanishni yakunlagan bo'ladi. Ya'ni
Neptun va Pluton o'zaro 3:2 orbital rezonansda bo'ladi. Natijada Neptun va Pluton
hech qachon 17 a.b. dan yaqinroq masofaga yaqinlashmaydi. Biroq Pluton, Uranga
11 a.b. masofagacha yaqinlashib kelishi mumkin.Perigeliyda Quyosh nurlari
Plutongacha 241 daqiqada, affeliyda esa, 402 daqiqada yetib boradi. Pluton yaqinidan
turib yerga radiosignal yuborgan kosmik apparatning tarqatgan radioto'lqinlari, qabul
qiluvchigacha 8 daqiqada yetib keladi.Pluton sirtidagi harorat, eng kam sovigan
hududlarida ham - 230 °C sovuqni tashkil qiladi. Atmosferasining yuqori qatlamlarida
esa, - 170 °C atrofida. Uning atmosferasida o'ta siyrak azot qatlami, metan va inert
gazlar aralashmasi mavjud. Sirti esa, muzlagan metandan iborat qor qatlami bilan
qoplangan. Termodinamik tadqiqotlar natijasida olingan umumiy nisbatga ko'ra,
Pluton atmosferasi 99% azot, ≈0.98% uglerod monooksid, va 0.1% metandan iborat
bo'lishi mumkin ekan. Yorug'likning yutilishi hodisasiga asoslanib olingan
ma'lumotlarga ko'ra, Pluton atmosferasi bosimi 0.15 Pa (Yer atmosferasining atiga
1/700 000 qismi) atrofida ekan.Plutonning birinchi tabiiy yo'ldoshi - Xaron 1978-
yilda astronom Jeyms Kristi tomonidan ochilgan.
2017 OF201 kashfiyoti: Yaqinda, 2025-yilning may oyida (sizning hozirgi
sanangizga yaqin), olimlar Quyosh tizimining chekkasida yangi, potensial mitti
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
307
sayyora nomzodi – 2017 OF201 ni aniqlaganliklari haqida xabar berishdi. Uning
diametri taxminan 700 kilometr boʻlib, Pluton diametridan uch baravar kichik, ammo
mitti sayyora maqomiga ega boʻlish uchun yetarli. Bu obyektning orbitasi juda
choʻziq va Ort bulutining ichki qismigacha yetib boradi. Bu kashfiyot Toʻqqizinchi
sayyora (faraz qilinayotgan gigant sayyora) mavjudligi haqidagi farazlarni ham
shubha ostiga qoʻyishi mumkin.
Astronomlar hozirgi kunda Koyper belbogʻida va undan tashqarida minglab
transneptun obyektlarni (TNOlar) qidirishni davom ettirmoqdalar. Koʻpchilik mitti
sayyoralar aynan shu hududda joylashgan. Ularni aniqlash uchun chuqur osmonni
skanerlovchi
kuchli
teleskoplar
va
murakkab
hisoblash
algoritmlaridan
foydalanilmoqda. Baʼzi tadqiqotlar shuni koʻrsatmoqdaki, hozirgi kunda maʼlum
boʻlgan mitti sayyoralardan tashqari, ularning soni yuzlab, hatto minglab boʻlishi
mumkin.
"New Horizons" missiyasining natijalari: "New Horizons" kosmik
kemasining 2015-yilda Pluton va uning yoʻldoshlari (xususan Charon) bilan yaqin
uchrashuvi bu jism haqidagi tushunchalarimizni butunlay oʻzgartirib yubordi.
Hozirda ham ushbu missiyadan olingan maʼlumotlar (suratlar, spektral tahlillar va
boshqalar) doimiy ravishda tahlil qilinmoqda. Yangi tadqiqotlar Plutonning
atmosferasi, yuzasining geologik xususiyatlari (muz vulqonlari, azot muzliklari,
tektonik faollik) va ichki tuzilishi haqida tushunchalarni chuqurlashtirmoqda.
Serera (Ceres) tadqiqotlari: NASAning "Dawn" missiyasi Sereraning
yuzasida suv muzlari va organik moddalarning mavjudligini tasdiqlagan edi. Hozirda
ham ushbu maʼlumotlar tahlil qilinib, Sereraning geologik tarixi, ichki tuzilishi va
ehtimoliy hayot uchun sharoitlar haqida izlanishlar olib borilmoqda. Baʼzi uzoq
orbitaga ega boʻlgan mitti sayyoralar guruhining gʻayrioddiy orbitalari sababli,
Quyosh tizimining chekkasida yana bir katta, aniqlanmagan sayyora (Planet Nine)
mavjud boʻlishi mumkin degan faraz ilgari surilgan. Olimlar ushbu farazni tasdiqlash
yoki rad etish uchun yangi obyektlarni qidirishda davom etmoqdalar. Yangi topilgan
2017 OF201 kabi obyektlarning orbitalari ham bu farazni tekshirishda muhim rol
oʻynaydi. Baʼzi tadqiqotlar 2017 OF201 ning orbitasi Planet Nine mavjud boʻlmasa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
308
ham barqaror boʻlishi mumkinligini koʻrsatmoqda, bu esa Planet Nine mavjudligiga
qarshi kuchli dalillardan biri boʻlishi mumkin.
Mitti sayyoralarning kimyoviy tarkibi, ichki tuzilishi va sirt xususiyatlarini
oʻrganish, Quyosh tizimining dastlabki bosqichlarida sayyoralar qanday shakllangani,
muz va uchuvchi moddalar (suv, metan, azot) qanday taqsimlangani haqida muhim
maʼlumotlar beradi.
Xulosa qilib aytganda, mitti sayyoralar, jumladan Pluton, astronomiyaning
eng faol tadqiqot sohalaridan biri boʻlib qolmoqda. Yangi kashfiyotlar va
texnologiyalar tufayli biz bu sirli dunyolar haqida yanada koʻproq maʼlumotga ega
boʻlmoqdamiz.Kelajakda shu mavzu haqida ilmiy izlanishlar olib bormoqchiman.
Puluton singari bu mitti sayyoralar olami tuzilishi o’zgacha bo’lgani sabab o’ziga
insonlarni jalb qilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Mamadazimov, M., and A. B. Narbayev. "An e-learning guide for students of the
11th grade of secondary education and secondary special, vocational education
institutions." (2018).
2. Bahramovich N. A. STRUCTURE AND DIDACTICAL POSSIBILITIES OF THE
ELECTRONIC TRAINING MANUAL ON ASTRONOMY DEVELOPED FOR
PUPILS OF THE
11TH GRADES OF SECONDARY SCHOOLS BASED ON MEDIA EDUCATION
//Archive of Conferences. – 2020. – Т. 5. – №. 1. – С. 40-42
3.
Ксанфомалити Л. В., Планеты окрытия заново, М., 1978; Куликовский П. Г.,
Справочник любителя астрономии, М., 1971; Силкин Б. И., В мире
множественности лун, М., 1982; Маматазимов М., Очерки Солнечной системы,
Т., 1984.
4.
Qosimov, Muzaffar
„Mitti sayyoralar“. https://www.orbita.uz/. Qaraldi: 26-may
2022-yil.↑ „Pluto and the Developing Landscape of Our Solar System“. International
2016-yil 30-yanvarda asl nusxadan
Qaraldi: 11-
may 2020-yil.
