ATROF-MUHITGA YETKAZILGAN ZARAR UCHUN DAVLATLARNING XALQARO HUQUQIY JAVOBGARLIGI VA KOMPENSATSIYA MASALALARI

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-27

Часть–3_Июнь –2025

315

ATROF-MUHITGA YETKAZILGAN ZARAR UCHUN

DAVLATLARNING XALQARO HUQUQIY JAVOBGARLIGI VA

KOMPENSATSIYA MASALALARI

Turg'unboyev Abrorjon Karimjon o'g'li

TDYU Xalqaro huquq va inson huquqlari magistratura yo'nalishi talabasi

Annotatsiya: Ushbu maqola atrof-muhitga yetkazilgan zarar uchun

davlatlarning xalqaro huquqiy javobgarligi va kompensatsiya mexanizmlarini tahlil

qiladi. Stokgolm deklaratsiyasi (1972), Rio deklaratsiyasi (1992) va Parij kelishuvi

(2015) kabi xalqaro hujjatlar asosida davlatlarning majburiyatlari ko‘rib chiqiladi.

Transchegaraviy ifloslanish, iqlim o‘zgarishi va tabiiy resurslarning nobud bo‘lishi

Xalqaro sudi (ICJ) va Dengiz huquqi bo‘yicha xalqaro tribunal (ITLOS) amaliyotlari

misolida tahlil etiladi. Javobgarlikni aniqlashdagi qiyinchiliklar, kompensatsiya

turlari va kelajakdagi huquqiy islohotlar muhokama qilinadi.

Kalit so‘zlar: Atrof-muhit, xalqaro huquq, davlat javobgarligi,

transchegaraviy zarar, kompensatsiya, iqlim o‘zgarishi, ekologik huquq

,

xalqaro

sudlar, Rio deklaratsiyasi, Parij kelishuvi.

Annotation: This article analyzes the international legal responsibility of

states and compensation mechanisms for environmental damage. It examines the

obligations of states based on international instruments such as the Stockholm

Declaration (1972), the Rio Declaration (1992), and the Paris Agreement (2015).

Issues such as transboundary pollution, climate change, and the depletion of natural

resources are analyzed using the practices of the International Court of Justice (ICJ)

and the International Tribunal for the Law of the Sea (ITLOS). The article discusses

challenges in establishing liability, types of compensation, and prospects for future

legal reforms.

Keywords:

Environment,

international

law,

state

responsibility,

transboundary damage, compensation, climate change, environmental law,

international courts, Rio Declaration, Paris Agreement

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-27

Часть–3_Июнь –2025

316

Аннотация: В данной статье анализируется международно-правовая

ответственность государств и механизмы компенсации за причинение ущерба

окружающей среде. Рассматриваются обязательства государств на основе

таких международных документов, как Стокгольмская декларация (1972),

Рио-де-Жанейрская декларация (1992) и Парижское соглашение (2015).

Вопросы трансграничного загрязнения, изменения климата и истощения

природных ресурсов рассматриваются на примере практики Международного

суда ООН (ICJ) и Международного трибунала по морскому праву (ITLOS).

Обсуждаются трудности в установлении ответственности, виды

компенсации и перспективы будущих правовых реформ.

Ключевые слова: Окружающая среда, международное право,

ответственность государств, трансграничный ущерб, компенсация,

изменение климата, экологическое право, международные суды, Рио-де-

Жанейрская декларация, Парижское соглашение

Kirish.

Atrof-muhitning ifloslanishi, iqlim o‘zgarishi, o‘rmonlarning kesilishi

va biologik xilma-xillikning yo‘qolishi zamonaviy dunyoda global xavf-xatarlarga

aylandi. Bir davlatning harakatlari yoki harakatsizligi boshqa davlatlar yoki global

ekotizimga zarar yetkazishi mumkin, bu transchegaraviy muammolarni keltirib

chiqaradi. Masalan, sanoat chiqindilari daryolarni ifloslantirsa, bu qo‘shni

davlatlarning suv resurslariga ta’sir qiladi. Xalqaro huquq davlatlarning

javobgarligini aniqlash va kompensatsiya mexanizmlarini ishlab chiqishda muhim

vosita sifatida xizmat qiladi. Ushbu maqola atrof-muhitga yetkazilgan zarar uchun

xalqaro huquqiy javobgarlik va kompensatsiya masalalarini tahlil qiladi, xalqaro

huquq normalari, sud amaliyotlari va kelajakdagi istiqbollarni o‘rganadi.

Atrof-muhitga zarar yetkazishning xalqaro huquqiy asoslari.

Atrof-muhitni

muhofaza qilish bo‘yicha xalqaro huquqning rivojlanishi 1972-yilda BMTning

Stokgolm konferensiyasida qabul qilingan deklaratsiya bilan boshlangan. Ushbu

hujjatning 21-prinsipi “zarar yetkazmaslik” tamoyilini mustahkamladi, ya’ni

davlatlar o‘z hududidagi faoliyat boshqa davlatlarning atrof-muhitiga yoki global

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-27

Часть–3_Июнь –2025

317

ekotizimga zarar yetkazmasligini ta’minlashi kerak

1

. Bu prinsip xalqaro huquqda

atrof-muhitni himoya qilishning asosiy tamoyili sifatida qabul qilindi.

1992-yilda Rio-de-Janeyroda o‘tkazilgan BMT konferensiyasida qabul

qilingan

Rio

deklaratsiyasi

atrof-muhit

huquqini

yanada

rivojlantirdi.

Deklaratsiyaning 2-prinsipi “zarar yetkazmaslik” tamoyilini takrorlaydi, 7-prinsipi

esa “umumiy, lekin farqli javobgarlik” tamoyilini kiritdi. Bu prinsipga ko‘ra,

rivojlangan davlatlar tarixiy ifloslanishdagi katta ulushlari tufayli ko‘proq mas’uliyat

olishlari kerak

2

. Masalan, AQSh va Yevropa Ittifoqi sanoat inqilobidan buyon

issiqxona gazlari emissiyasining asosiy 2015-yilda qabul qilingan Parij kelishuvi

iqlim o‘zgarishi masalasida global hamkorlikni kuchaytirishga qaratilgan muhim

hujjat bo‘ldi. Kelishuv davlatlarni global harorat ko‘tarilishini 2°C, ideal holda 1.5°C

darajasida ushlab turish uchun issiqxona gazlari emissiyasini kamaytirishga majbur

qiladi

3

. Biroq, kelishuvning majburiy emasligi va sanksiyalar mexanizmining yo‘qligi

davlatlarning majburiyatlarini bajarishda samaradorlikni pasaytiradi. 2025-yilgi

ma’lumotlarga ko‘ra, global emissiyalar hali ham o‘sishda davom etmoqda, bu Parij

kelishuvi maqsadlariga erishishni qiyinlashtiradi

4

.

Bundan tashqari, “ifloslantiruvchi to‘laydi” (polluter pays) prinsipi xalqaro

huquqda muhim o‘rin tutadi. Ushbu prinsipga ko‘ra, atrof-muhitga zarar yetkazgan

davlat yoki tashkilot zararni qoplash uchun moliyaviy javobgarlikni o‘z zimmasiga

olishi kerak. Bu prinsip 1992-yilgi Biologik xilma-xillik to‘g‘risidagi konvensiyada

mustahkamlangan

5

.

Davlatlarning javobgarligi, huquqiy asoslari va amaliy muammolari.

Xalqaro huquqda davlatlarning javobgarligi BMT Xalqaro huquq komissiyasining

2001-yildagi “Davlatlarning xalqaro noqonuniy xatti-harakatlari uchun javobgarligi

1

United Nations, “Stockholm Declaration on the Human Environment”(1972),

https://www.un.org/en/conferences/environment/stockholm1972.

2

United Nations, “Rio Declaration on Environment and Development” (1992),

https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/generalassembly/docs/globalcompact/A_CONF.151_2
6_Vol.I_Declaration.pdf.

3

United Nations Framework Convention on Climate Change, “Paris Agreement” (2015),

https://unfccc.int/process-

and-meetings/the-paris-agreement/the-paris-agreement

.

4

World Bank Data, “Environmental Indicators” (2025),

https://data.worldbank.org/topic/environment.

5

United Nations, “Convention on Biological Diversity” (1992),

https://www.cbd.int/doc/legal/cbd-en.pdf.

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-27

Часть–3_Июнь –2025

318

to‘g‘risidagi loyiha” hujjatiga asoslanadi

6

. Ushbu hujjatda davlatning xalqaro

majburiyatlarni buzishi natijasida kelib chiqqan zarar uchun javobgarligi ko‘zda

tutiladi. Atrof-muhitga zarar yetkazish kontekstida bu zarar transchegaraviy

xususiyatga ega bo‘lsa, davlatlar o‘z harakatlari yoki harakatsizliklari uchun javobgar

hisoblanadi.

Transchegaraviy zarar bir davlatning hududidagi faoliyat natijasida boshqa

davlatning atrof-muhitiga yoki resurslariga yetkazilgan zarar sifatida ta’riflanadi.

Masalan, Trail Smelter ishi (AQSh-Kanada, 1938-1941) xalqaro huquqda muhim

pretsedent bo‘ldi. Kanadaning Britaniya Kolumbiyasi provinsiyasidagi eritish zavodi

chiqindilari AQShning Vashington shtatidagi qishloq xo‘jaligi hududlariga zarar

yetkazdi. Arbitraj sudi Kanadani kompensatsiya to‘lashga majbur qildi, bu “zarar

yetkazmaslik” prinsipining amaliy qo‘llanilishi sifatida tarixga kirdi

7

.

Javobgarlikni aniqlashda quyidagi muammolar mavjud:

- Sabab-oqibat aloqasini isbotlash:

Atrof-muhitga zarar ko‘pincha uzoq

muddatli va ko‘p omilli bo‘ladi. Masalan, Chernobil AES falokati (1986) natijasida

Yevropa bo‘ylab radioaktiv ifloslanish yuzaga keldi, lekin aniq zarar hajmini va

mas’uliyatni aniqlash qiyin bo‘ldi

8

. Radioaktiv chiqindilar bir nechta davlatlarga

tarqaldi, ammo SSSRning (hozirgi Ukraina hududidagi) javobgarligini aniq huquqiy

asosda isbotlash murakkab edi.

-

Rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar o‘rtasidagi farqlar:

Rio

deklaratsiyasining “umumiy, lekin farqli javobgarlik” prinsipi rivojlangan davlatlarni

ko‘proq mas’uliyat olishga chaqiradi. Biroq, Xitoy va Hindiston kabi rivojlanayotgan

davlatlar hozirgi emissiyalarda katta ulushga ega, lekin tarixiy emissiyalar bo‘yicha

AQSh va Yevropa Ittifoqi yetakchilik qiladi

9

. Bu adolatsizlik sifatida talqin qilinadi

va xalqaro muzokaralarda qarama-qarshiliklarga olib keladi.

6

International Law Commission, “Draft Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts” (2001),

https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/draft_articles/9_6_2001.pdf.

7

Trail Smelter Case (United States v. Canada), Reports of International Arbitral Awards, 1941.

https://legal.un.org/riaa/cases/vol_III/1905-1982.pdf

8

International Atomic Energy Agency. (2006). “Chernobyl’s Legacy: Health, Environmental and Socio-Economic

Impacts”.

https://www.iaea.org/publications/6967/chernobyls-legacy-health-environmental-and-socio-economic-

impacts

9

World Bank Data. (2025). “CO2 Emissions (metric tons per capita)”.

https://data.worldbank.org/indicator/EN.ATM.CO2E.PC

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-27

Часть–3_Июнь –2025

319

-

Sanksiyalar mexanizmining yo‘qligi:

Xalqaro huquqda davlatlarni

majburiyatlarini bajarishga majbur qiladigan aniq sanksiyalar yo‘q. Masalan, Parij

kelishuvi emissiyalarni kamaytirish bo‘yicha majburiyatlarni belgilaydi, lekin ularni

bajarmagan davlatlarga qarshi choralar ko‘rilmaydi.

Kompensatsiya mexanizmlari.

Kompensatsiya mexanizmlari atrof-muhitga

yetkazilgan zararni bartaraf etishda muhim ahamiyatga ega. Kompensatsiya quyidagi

turlarga bo‘linadi:

-

Moddiy kompensatsiya:

Iqtisodiy yo‘qotishlarni qoplash, masalan, qishloq

xo‘jaligi, baliqchilik yoki turizm sohasidagi zararlar. 2010-yilda Meksika ko‘rfazida

yuz bergan Deepwater Horizon neft to‘kilishi natijasida BP kompaniyasi 20 milliard

AQSh dollari miqdorida kompensatsiya to‘lashga majbur bo‘ldi. Bu mablag‘

mahalliy iqtisodiyot, baliqchilik va turizm sohasiga yetkazilgan zararni qoplashga

sarflanadigan qismini tashkil qilgan, shu bois ular iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashda

yetakchi rol o‘ynashlari zarur

10

.

-

Ekologik kompensatsiya:

Ekotizimni tiklash, masalan, ifloslangan

daryolarni tozalash yoki o‘rmonlarni qayta tiklash. Masalan, Amazon o‘rmonlarining

kesilishi natijasida yuzaga kelgan zarar uchun Braziliya xalqaro bosim ostida

ekologik tiklash loyihalarini amalga oshirishga majbur bo‘ldi. Bu loyihalar

o‘rmonlarni qayta tiklash va biologik xilma-xillikni saqlashga qaratilgan

11

.

-

Ijtimoiy kompensatsiya:

Aholi salomatligi yoki turmush sharoitiga

yetkazilgan zarar uchun to‘lovlar. Masalan, neft to‘kilishi natijasida mahalliy

aholining sog‘lig‘iga zarar yetkazilgan hollarda tibbiy xizmatlar uchun

kompensatsiya to‘lanadi.

Xalqaro sudlar, xususan, Xalqaro sud (ICJ) va Dengiz huquqi bo‘yicha

xalqaro tribunal (ITLOS), kompensatsiya masalalarini hal qilishda muhim rol

o‘ynaydi. Masalan, 2018-yilda ICJ Kosta-Rika va Nikaragua o‘rtasidagi ishda

Nikaraguani Kosta-Rika hududidagi ekologik zararni qoplash uchun kompensatsiya

10

National Commission on the BP Deepwater Horizon Oil Spill. (2011). “Report to the President”.

https://www.govinfo.gov/content/pkg/GPO-OILCOMMISSION/pdf/GPO-OILCOMMISSION.pdf

11

World Bank. (2023). “Amazon Reforestation Initiatives”.

https://www.worldbank.org/en/topic/environment/brief/amazon-reforestation

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-27

Часть–3_Июнь –2025

320

to‘lashga majbur qildi

12

. Bu ish transchegaraviy zararni huquqiy tartibga solishda

muhim pretsedent sifatida qayd etildi. ITLOS esa dengiz ifloslanishi bilan bog‘liq

ishlarda, masalan, 2015-yildagi Mox Plant ishi (Irlandiya va Buyuk Britaniya

o‘rtasida) muhim qarorlar qabul qildi, unda dengiz ekotizimiga yetkazilgan zararni

bartaraf etish choralari ko‘rildi

13

.

Iqlim o‘zgarishi va davlatlarning javobgarligi.

Iqlim o‘zgarishi atrof-

muhitga zarar yetkazishning eng murakkab shakli sifatida xalqaro huquqda alohida

muammo hisoblanadi. Parij kelishuvi davlatlarni issiqxona gazlari emissiyasini

kamaytirishga majbur qiladi, lekin javobgarlikni aniqlashda qiyinchiliklar mavjud.

Masalan, kichik orol davlatlari, xususan, Vanuatu va Maldiv orollari, iqlim o‘zgarishi

natijasida dengiz sathining ko‘tarilishi tufayli hududlarini yo‘qotmoqda. 2023-yilda

Vanuatu ICJga murojaat qilib, iqlim o‘zgarishi bo‘yicha davlatlarning huquqiy

majburiyatlarini aniqlashni so‘radi

14

. Bu murojaat rivojlangan davlatlarning tarixiy

emissiyalari uchun javobgarlik masalasini ko‘tardi.

2022-yilda Sharm ash-Shayxda o‘tkazilgan COP27 konferensiyasida

“Yo‘qotish va zarar” (Loss and Damage) fondi tashkil etildi. Bu fond iqlim o‘zgarishi

natijasida zarar ko‘rgan davlatlarga moliyaviy yordam ko‘rsatishni maqsad qiladi

15

.

Biroq, 2025-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, fondga rivojlangan davlatlar tomonidan

yetarlicha mablag‘ ajratilmagan, bu kichik davlatlarning noroziligiga sabab

bo‘lmoqda

16

. Masalan, Maldiv orollari va Tuvalu kabi davlatlar dengiz sathining

ko‘tarilishi tufayli aholisini ko‘chirishga majbur bo‘lmoqda, lekin moliyaviy yordam

yetarli emas.

Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha javobgarlikni aniqlashda eng katta muammo sabab-

oqibat aloqasini isbotlashdir. Dengiz sathining ko‘tarilishi kabi zararlar ko‘p

12

International Court of Justice. (2018). “Certain Activities Carried Out by Nicaragua in the Border Area (Costa Rica

v. Nicaragua)”.

https://www.icj-cij.org/case/150

13

International Tribunal for the Law of the Sea. (2001). “Mox Plant Case (Ireland v. United Kingdom)”.

https://www.itlos.org/en/cases/list-of-cases/case-no-10/

14

International Court of Justice. (2023). “Request for an Advisory Opinion on Climate Change”.

https://www.icj-cij.org/case/187

15

UNFCCC. (2022). “COP27: Loss and Damage Fund Decision”.

https://unfccc.int/process-and-meetings/conferences/past-conferences/sharm-el-sheikh-climate-change-conference-
november-2022/cop-27

16

World Bank Data. (2025). “Climate Finance Overview”.

https://www.worldbank.org/en/topic/climatechange/brief/climate-finance

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-27

Часть–3_Июнь –2025

321

davlatlarning emissiyalari natijasida yuzaga keladi, lekin qaysi davlatning qancha

ulushga mas’ul ekanligini aniqlash qiyin. Bundan tashqari, rivojlanayotgan

davlatlarning iqtisodiy imkoniyatlari cheklanganligi sababli, ular iqlim o‘zgarishiga

moslashish uchun yetarli resurslarga ega emas. Masalan, Afrika davlatlari iqlim

o‘zgarishi natijasida qurg‘oqchilik va oziq-ovqat xavfsizligi muammolariga duch

kelmoqda, lekin ularning emissiyalardagi ulushi minimaldir

17

.

Xalqaro huquqni takomillashtirish atrof-muhitga zarar yetkazish masalasida

muhim ahamiyatga ega. Quyidagi takliflar muammoni hal qilishda yordam berishi

mumkin:

-

Xalqaro sudlarning vakolatlarini kengaytirish:

ICJ va ITLOS kabi

sudlarning iqlim o‘zgarishi bo‘yicha aniq javobgarlik masalalarini ko‘rib chiqish

huquqini mustahkamlash zarur. Masalan, iqlim o‘zgarishi bo‘yicha da’volarni ko‘rib

chiqish uchun maxsus xalqaro tribunal tashkil etilishi mumkin.

-

Javobgarlik mexanizmlarini ishlab chiqish:

Tarixiy emissiyalarni hisobga

olgan holda aniq kompensatsiya formulalarini ishlab chiqish lozim. Bu rivojlangan

davlatlarning mas’uliyatini adolatli taqsimlashga yordam beradi.

-

Texnologik yechimlar:

Uglerod tutish va saqlash (CCS) texnologiyalari va

ekologik tiklash loyihalarini moliyalashtirish orqali atrof-muhitni muhofaza qilishni

kuchaytirish mumkin

18

. Masalan, Norvegiya va Kanada kabi davlatlar CCS

texnologiyalarini muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazmoqda.

-

Global hamkorlik:

Rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar o‘rtasida

adolatli hamkorlikni ta’minlash uchun moliyaviy yordam va texnologiya almashinuvi

muhimdir. Masalan, Yevropa Ittifoqining “Yashil kelishuv” dasturi rivojlanayotgan

davlatlarga iqlim o‘zgarishiga moslashishda yordam berishga qaratilgan

19

.

Xulosa.

Atrof-muhitga yetkazilgan zarar uchun davlatlarning xalqaro huquqiy

javobgarligi global hamkorlik va aniq huquqiy mexanizmlarni talab qiladi. Stokgolm

va Rio deklaratsiyalari, Parij kelishuvi kabi hujjatlar muhim yutuqlarni ta’minlagan

17

United Nations Environment Programme. (2023). “Africa’s Adaptation Gap Report”.

https://www.unep.org/resources/adaptation-gap-report-2023

18

International Energy Agency. (2024). “Carbon Capture, Utilisation and Storage”.

https://www.iea.org/reports/carbon-capture-utilisation-and-storage

19

European Commission. (2023). “European Green Deal”.

https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/european-green-deal_en

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-27

Часть–3_Июнь –2025

322

bo‘lsa-da, iqlim o‘zgarishi kabi murakkab muammolar yangi yechimlarni talab

qilmoqda. Xalqaro sudlarning amaliyotlari va kompensatsiya mexanizmlari zararni

bartaraf etishda muhim, ammo global miqyosda samarali choralar ko‘rish uchun

davlatlar o‘z majburiyatlarini qat’iy bajarishi kerak. Ekologik sohadagi xalqaro

normalarni kodifikatsiyalash ya’ni ekologik standart va normalarni o’z ichiga oluvchi

yagona huquqiy asosni yaratish lozim. Bu sohada Xalqaro sudning yurisdiksiyasini

to’la ta’minlash yoki ixtisoslashgan sudni tashkil qilish huquqiy bo’shliqlarni

ta’minlashga qaratilgan muhim harakat hisoblanadi. Kelajakda xalqaro huquqni

takomillashtirish, texnologik yechimlarni joriy etish va adolatli moliyaviy yordam

mexanizmlarini ishlab chiqish orqali atrof-muhitni muhofaza qilishni kuchaytirish

mumkin.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1.

United Nations, “Stockholm Declaration on the Human Environment” (1972),

https://www.un.org/en/conferences/environment/stockholm1972

.

2.

United Nations, “Rio Declaration on Environment and Development”(1992),

https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/generalassembly/doc

s/globalcompact/A_CONF.151_26_Vol.I_Declaration.pdf.

3.

United Nations Framework Convention on Climate Change, “Paris Agreement”

(2015),

https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement/the-paris-

agreement

.

4.

World

Bank

Data,

“Environmental

Indicators”

(2025),

https://data.worldbank.org/topic/environment.

5.

United

Nations,

“Convention

on

Biological

Diversity”(1992),

https://www.cbd.int/doc/legal/cbd-en.pdf.

6.International Law Commission, “Draft Articles on Responsibility of States for

Internationally

Wrongful

Acts”

(2001),

https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/draft_articles/9_6_2001.pdf.

7.

Trail Smelter Case (United States v. Canada), “Reports of International Arbitral

Awards”, 1941.

https://legal.un.org/riaa/cases/vol_III/1905-1982.pdf

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-27

Часть–3_Июнь –2025

323

8.

International Atomic Energy Agency. (2006). “Chernobyl’s Legacy: Health,

Environmental

and

Socio-Economic

Impacts”.

https://www.iaea.org/publications/6967/chernobyls-legacy-health-environmental-

and-socio-economic-impacts

9.

World Bank Data. (2025). “CO2 Emissions (metric tons per capita)”.

https://data.worldbank.org/indicator/EN.ATM.CO2E.PC

10.

National Commission on the BP Deepwater Horizon Oil Spill. (2011). “Report to

the

President”.

https://www.govinfo.gov/content/pkg/GPO-

OILCOMMISSION/pdf/GPO-OILCOMMISSION.pdf

11.

World

Bank.

(2023).

“Amazon

Reforestation

Initiatives”.

https://www.worldbank.org/en/topic/environment/brief/amazon-reforestation

2.

International Court of Justice. (2018). “Certain Activities Carried Out by Nicaragua

in the Border Area (Costa Rica v. Nicaragua)”.

https://www.icj-cij.org/case/150

13.

International Tribunal for the Law of the Sea. (2001). “Mox Plant Case (Ireland v.

United Kingdom)”.

https://www.itlos.org/en/cases/list-of-cases/case-no-10/

14.

International Court of Justice. (2023). “Request for an Advisory Opinion on

Climate Change”.

https://www.icj-cij.org/case/187

15.

UNFCCC. (2022). “COP27: Loss and Damage Fund Decision”.

https://unfccc.int/process-and-meetings/conferences/past-conferences/sharm-el-

sheikh-climate-change-conference-november-2022/cop-27

16.

World

Bank

Data.

(2025).

“Climate

Finance

Overview”.

https://www.worldbank.org/en/topic/climatechange/brief/climate-finance

17.

United Nations Environment Programme. (2023). “Africa’s Adaptation Gap

Report”.

https://www.unep.org/resources/adaptation-gap-report-2023

18.

International Energy Agency. (2024). “Carbon Capture, Utilisation and Storage”.

https://www.iea.org/reports/carbon-capture-utilisation-and-storage

19.

European Commission. (2023). “European Green Deal”.

https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/european-green-deal_en