MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
96
JONLI TARIXIMIZ KO’ZGUSI: MUZEYLARNING MA’NAVIY-MA’RIFIY
VA ILMIY AHAMIYATI
Muallif:
Sagindikova Tumaris
O‘zbekiston Milliy universiteti
Jurnalistika va o‘zbek filologiyasi fakulteti
Axborot xizmati va jamoatchilik bilan aloqalar yo‘nalishi, 1-kurs talabasi
Kalit so‘zlar: muzeylar, tarixiy meros, madaniy turizm, Savitskiy muzeyi,
san’at, milliy o‘zlik, O‘zbekiston, ma’naviyat, avangard san’ati, xalq amaliy san’ati
Annotatsiya: Ushbu maqolada muzeylarning tarixiy merosni saqlash,
ma’naviy-ma’rifiy hamda madaniy-tarixiy funktsiyalarini bajarishdagi ahamiyati
tahlil etilgan. Xususan, O‘zbekistondagi muzeylar tizimi va Savitskiy nomidagi
Qoraqalpog‘iston Davlat san’at muzeyi misolida ularning ilmiy, estetik va turizm
salohiyati yoritilgan. Tadqiqotda muzeylarning milliy o‘zlikni shakllantirishdagi roli
ilmiy asosda ochib beriladi.
Abstract: This article analyzes the role of museums in preserving historical
heritage and their spiritual, educational, and cultural-historical functions. Particular
attention is given to the museum system in Uzbekistan and the State Art Museum of
Karakalpakstan named after I.V. Savitsky. The study highlights the scientific,
aesthetic, and tourism potential of museums and substantiates their role in shaping
national identity.
Kirish
Globallashuv sharoitida insoniyatning tarixiy xotiraga, madaniy merosga va
milliy o‘zligiga bo‘lgan qiziqishi ortib bormoqda. Har bir xalq o‘z tarixini saqlash
orqali o‘zligini anglaydi va bu jarayonda muzeylar muhim vosita sifatida e’tirof
etiladi. Muzeylar jamiyatning madaniy xotirasini saqlovchi, tarixiy ongni
shakllantiruvchi va ma’naviy tarbiya beruvchi muassasalardir.
Asosiy qism
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
97
Muzeylar — bu tarixiy, ilmiy, madaniy va estetik qadriyatlarni jamlovchi
ilmiy-tadqiqot muassasalari bo‘lib, ular orqali jamiyat o‘z tarixiy ildizlarini anglaydi.
UNESCO ma’lumotlariga ko‘ra, hozirda dunyo bo‘yicha 100 mingdan ortiq muzey
faoliyat yuritmoqda. Ular nafaqat o‘tmishni, balki zamonaviy jarayonlarni ham
tushunishda muhim omil hisoblanadi.Zamonaviy muzeylar interaktiv ekspozitsiyalar,
raqamli texnologiyalar va ilmiy yondashuvlar orqali yosh avlodda tarixiy ong va
estetik didni shakllantirishda katta ahamiyat kasb etmoqda.
O‘zbekistondagi muzeylar tizimi
O‘zbekiston Respublikasida 150 dan ortiq turli yo‘nalishdagi muzeylar
faoliyat yuritmoqda. Ularga arxeologik, tarixiy, adabiy, tabiiy fanlar, san’at va
memorial yo‘nalishdagi muzeylar kiradi. Mazkur muzeylar nafaqat ekspozitsiya
zallari, balki tadqiqotlar olib boriladigan ilmiy markazlar sifatida ham faoliyat
yuritadi.Muzeylar faoliyatini modernizatsiyalash, ularni axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari bilan jihozlash, ekspozitsiyalarni boyitish va xalqaro hamkorlikni
rivojlantirish bo‘yicha hukumat tomonidan tizimli chora-tadbirlar amalga
oshirilmoqda. Bu, o‘z navbatida, mamlakatning madaniy turizm salohiyatini
oshirishga xizmat qilmoqda.
Savitskiy muzeyi misolida muzeylarning o‘rni
O‘zbekistondagi eng yirik va nufuzli muzeylardan biri bu — I.V. Savitskiy
nomidagi Qoraqalpog‘iston Davlat san’at muzeyidir. 1966-yilda rassom va
san’atshunos Igor Savitskiy tomonidan tashkil etilgan ushbu muzey bugungi kunda
XX asr avangard san’ati to‘plami bo‘yicha dunyoda ikkinchi o‘rinda turadi.Muzey
fondida 100 mingga yaqin eksponat mavjud bo‘lib, ular orasida xalq amaliy san’ati
namunalaridan tortib, qadimiy davr san’ati va XX asr modernistik yo‘nalishdagi
asarlar jamlangan. Muzeyning ekspozitsiyalari etnografik, zamonaviy san’at va
qadimiy tarix bo‘limlariga ajratilgan. "Buqa" rasmi ushbu muzeyning ramziy belgisi
hisoblanadi. Quyida uning ramziyatiga oid asosiy jihatlar keltirilgan:
Repressiyalar va tahdid ramzi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
98
Kartinada tasvirlangan buqaning ko‘zlari qora va chuqur bo‘lib, ular miltiq
og‘ziga o‘xshatilib ishlangan. Bu obraz zo‘ravonlik, nazorat va repressiv siyosat
tahdidini aks ettiradi.
🔹
Buqaning nigohi tomoshabinga qaratilgan — go‘yoki u sizni quvlayapti
yoki ogohlantiryapti.
🔹
Bu — Sovet totalitar tizimi ta’sirida yashayotgan insonlarning
kechinmalari va yuragidagi xavotirni aks ettiradi.
Yovvoyi kuch va nazoratdan chiqish
Buqa qadimiy mifologiyada hamisha yovvoyi, boshqarilmaydigan kuch
timsoli bo‘lgan. Lysenko bu orqali Avangard san’atning erkinlik ruhi,inson ongi va
ijod erkinligiga bo‘lgan ichki isyonni tasvirlaydi.Buqa bu yerda oddiy hayvon emas,
balki erkin tafakkurga tahdid soluvchi kuch bilan kurash ramzidir.
Formalistik va avangard estetikaga ishora
Lysenko Malevich maktabining shogirdi bo‘lgan. Kartinada ko‘zga
tashlanadigan geometrik formalar va yuzaga yaqinlashtirilgan holat — suprematizm
va post-ekspressionizm unsurlarini aks ettiradi.Bu taqiqlangan san’at tili orqali
aytilgan ochiq fikrdir.Bunda ramziy shakllar realistik tasvirdan muhimroq bo‘ladi.
Savitskiy muzeyi yillik 48 millionga yaqin sayyohni qabul qilmoqda. Bu
O‘zbekistonning madaniy turizm salohiyatining yuqoriligidan dalolat beradi. Muzey
bugungi kunda nafaqat mahalliy, balki xalqaro miqyosda ham ilmiy va madaniy
maydon sifatida tan olingan.
Xulosa
Muzeylar — bu o‘tmishni o‘rganish, hozirgi zamonni anglash va kelajakni
barpo etish uchun mustahkam poydevordir. Ular orqali tarix, madaniyat va san’atga
oid bilimlar jamlanadi, saqlanadi va targ‘ib qilinadi. Savitskiy muzeyi misolida
ko‘rish mumkinki, muzeylar xalqaro miqyosda e’tirof etiladigan ilmiy va madaniy
maskanlarga aylanishi mumkin. O‘zbekistonda muzeylar tarmog‘ining rivojlanishi
mamlakatning madaniy nufuzini oshirishda muhim rol o‘ynamoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
99
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi. (2024). O‘zbekiston muzeylari
to‘g‘risida statistik ma’lumotlar. https://culture.uz
Savitsky Museum Official Site. (2023). The Savitsky Collection.
https://www.savitskycollection.org
UNESCO. (2023). Museums around the world: Global statistics.
https://www.unesco.org/en/museums
