MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
11
INGLIZ VA O'ZBEK TILLARIDA METAFORIK IFODALAR
HAMDA ULARNING MADANIY ASOSLARI
Qobuljonova Robiya
O'zMU Xorijiy til va adabiyoti(ingliz tili) yo'nalishi
1-bosqich talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada ingliz va o’zbek tillarida qo’llaniladigan
metaforik ifodalar hamda ularning madaniy asoslari tahlil qilindi. Tilshunos
olimlarning metaforaga bergan ta’riflari o’rganildi. Tadqiqot davomida ushbi ikki
tilga mansub metaforik ifodalarga misollar berilib, ularning farqli va o’xshash
jihatlari taqqoslandi, metaforaning lingvokulturologik jihatdan tahlili ko’rib chiqildi.
Kalit so’zlar: metafora, metaforik obrazlar, madaniyat , lingvokulturologiya,
milliy tafakkur.
Har bir tilda yoziladigan asar shu til mansub bo’lgan xalqning tarixi,
madaniyati, tafakkurini ifodalaydi. Metaforik ifodalar ham shu tushunchalarni o’zida
aks ettiradigan lingvistik birliklar hisoblanadi.
Metafora o’zi nima? Tilshunoslik nuqtayi nazardan olib qaralganda metafora-
bir predmetning nomini boshqa bir predmet nomiga biror tomondan o’xshashligini
e’tiborga olgan holda ko’chirish. Masalan, “kumush qish” birikmasi qish faslining
qor yog’ib atrof oq rangga kirishini kumush metallning oq rangiga o’xshatishidan
hosil qilingan. Tilshunos olimlar asarlariga nazar soladigan bo’lsak, har biri metafora
haqida o’zining fikrlarini bildirishgan. Masalan, Gegel metaforalar haqida: “O’z
ma’nosida qo’llaniladigan so’z o’z-o’zidan tushunarli ifodadir, metafora esa
boshqacha ifodadir”-deb yozadi[1]. Darhaqiqat, yozuvchi biror asarida “issiq yoz
kunlarida...” deya gap boshlasa, fikrning ta’sirchanligi unchalik sezilmasligi mumkin.
Biroq “quyoshning o’tli nafasi hukmronlik qilgan yoz kunlarida...” kabi metafora
qo’llash orqali o’quvchining tasavvurida holatning yaqqol tasviri hosil qilinishi
mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
12
Ingliz olimlaridan yana biri Richard ham metafora to’g’risida o’z fikrlarini
bayon qilgan: “Metafora -ikki unsur asosiy g’oya va o’xshatish vositasi o’rtasidagi
munosabatdir”. Uning fikricha, har bir metaforada asosiy fikr va obraz tashkil topgan
bo’ladi. “Time is a thief” iborasini misol qilsak, time(vaqt) -asosiy g’oya,
thief(o’g’ri)- o’xshatish obrazidir. Bu esa vaqt o’g’ri kabi yashirincha hayotimizni
olib ketadi, degan ma’noni hosil qiladi.
Metaforalarning lisoniy xususiyatlari bilan qisqacha tanishib chiqildi,
ularning qanday tushunchalarni bildirishi quyida bayon qilinadi.
Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, tillarning rivoji ular mansub bo’lgan
xalqlarning tarixi, hayoti, taraqqiyoti, madaniyati bilan bog’liq. Bundan ko’rinib
turibdiki, til o’zida xalqqa xos barcha narsalarni aks ettiradi. Metaforalar esa bu kabi
vositalarning asosiysidir. Metaforalarning kognitiv nazariya asoschilaridan bo’lgan
G.Lakoff va M.Johnson metaforik birliklarni quyidagicha ifodalaydi: “Metaphor is
not just a matter of language, but of culture. They reflect how a culture conceptualizes
the worth and itself [3]”. Ularning fikricha, metafora inson tafakkurining asosi va
insonlar mavhum tushunchalar(xalqlarning madaniyati, mentaliteti , tafakkuri)ni
metaforalar orqali aniq tushuna olishadi.
Masalan, “Time is money” ingliz iborasida vaqtning pul kabi qimmatli
ekanligi, bu bilan uni qadrlash hamda behuda sarflamaslik kerakligi tushuniladi.
Xuddi shuningdek, o’zbek tilida ham ushbu iboranimg muqobili mavjud,
ma’nosi ham bir xil hisoblanadi: “Vaqt-bebaho boylik”. Yana bir tilshunos A.
Wiezbicka ham o’z asarlaridan birida: “Metaphors reveal the core , value and
worldview of a culture” deydi[4]. Ya’ni metaforalar madaniyatning asosiy
qadriyatlari va dunyoqarashini ochib beradi. Demak, metaforalar qaysi tilga
mansubligiga ko’ra farq qilishi yoki o’xshashi mumkin. Buning sababi, ular
tasvirlayotgan madaniyat tushunchasi turli xalqlarda turlicha bo’ladi.
Jumladan, “He is rich in ideas” fikrida insonning g’oyalari ko’p va turli
ekanligi “rich” so’zi orqali ta’kidlanmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
13
O’zbek tilida ham biror narsaning ko’pligiga urg’u bermoqchi bo’lsak, xuddi
shu so’zni ishlatamiz: “Bu surat ranglarga boy ekan(ko’p ranglar ishlatilgan)”.
Bundan bilishimiz mumkinki, ikki xalqning o’xshash tafakkuri bor ekan.
“A man with a golden heart” hamda “ko’ngli ochiq” iboralari esa, aksincha,
farqlarni ko’rsatib beradi. Ingliz tilidagi fikrda insonning oliyjanobligi “golden” ,
ya’ni oltin-boylik bilan bog’lansa, o’zbek tilidani muqobili ko’proq his-tuyg’uga
bog’langan. Tahlil xulosasiga ko’ra, ingliz xalqlaridagi metaforalar o’zbek tilidagi
muqobilidam farqli jihatlari namoyon bo’ladi. Negaki o’zbek tilida metaforalar
ko’proq inson tabiati, ota-bobolar donishmandligi kabi tushunchalar orqali hosil
qilinadi.
Metaforalarning lingvokulturologik jihatdan tahlili ham tilshunoslikda
rivojlanib bormoqda. Metaforalar xalqning dunyoqarashi, an’analarini bildirgani
uchun ham ularni bir tildan boshqa tilga aynan tarjima qilish qiyin masaladir. Sababi
millatlarning o’ziga xos qadriyatlari mavjud. Agar so’zma- so’z tarjima qilinadigan
bo’lsa, kerakli ma’no chiqmay qolishi mumkin. Mana shu jihatdan ham
lingvomadaniyatshunoslikda metaforalarni xalqlarning qadriyatlarini o’rgangan
holda bir-biriga taqqoslab tahlil qilish muhimdir. Inson tafakkurining shakllanishida
metaforaning roli va o’zbek tilidagi kognitiv metaforalarning tarjimada qayta
yaratilish muammolarini tadqiq qilishda tasniflash, qiyosiy tahlil, kontekstual
metodlardan foydalaniladi.
Xulosa qiladigan bo’lsak, metafora – o’xshashlik asosida predmet nomini
ikkinchisiga ko’chirishdir. Olimlarning fikriga ko’ra, metaforalar boshqacha ifodadir
hamda asosiy g’oya va o’xshatish vositasidan tashkil topadi. Metaforalar millatning
qadriyatlari, urf-odatlari, tafakkur tarzi haqida xabar beruvchi ko’p qirrali lingvistik
ifodalardir. Shu jihatdan ularning boshqa tilga to’g’ri tarjima qilishdagi
muammolarga yechim sifatida lingvokulturologiya sohasidagi izlanishlarni olish
mumkin .
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. George Wilhelm Hegel. San’at faslafasi. Suhrkamp Verlag, 1835-1838.
2. Richards A. Philosophy of Rhetoric. Oxford University Press, 1936.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
14
3. Lakoff G., Johnson M. Metaphors we live by. University of Chicago Press, 1980.
4. Wiezbicka A. Understanding cultures through their key words. Oxford University
Press, 1997.
