MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
221
ABDUQAYUM YO’LDOSHEV IJODINING O’RGANILISHI
Farg‘ona davlat universiteti
1-kurs magistranti
Ibroximova Zaynabxon Akbarjon qizi
ANNOTATSIYA: Abduqayum Yo‘ldoshev o’zbek adabiyotining zabardast
vakilidir. A.Yo‘ldoshev o‘zining noan’anaviy ijodi, asarlari bilan ko‘plab
kitobxonlarni o‘ziga jalb qilib kelmoqda. Uning ko‘plab asarlari to’plam, kitob
holida nashr qilingan. Shu sababli ham uning ijodi adabiyotshunos olimlarning
e’tiborini tortib, bu borada ilmiy ishlar qilinishiga sabab bo‘lmoqda. Ushbu
maqolamizda ijodkor asarlari tahliliga oid ilmiy ish va maqolalar xususida so‘z
yuritiladi.
Kalit so‘zlar: janr, janr xususiyatlari, xarakter, inson konsepsiya, syujet, davr
va qahramon, konflikt va uning turlari, obraz.
ABSTRACT: Abdukayum Yuldashev is the Guardian Representative of Uzbek
literature. A.Yuldashev has been attracting its non-traditional creation and many
readers with his works. Many of his works were published in collection and book
condition. That is why his work is leading to the attention of literary scholars, which
is leading to scientific work in this regard. This article contains about scientific
papers and articles on an analysis of artistic works.
Keywords: genres, genre features, character, human concept, plot, period,
and hero, conflict and its types, images.
O’zbek poeziyasida o’z o’rni va uslubiga ega bo’lgan ijodkorlardan biri
bo’lmish Abduqayum Yo’ldoshevdir. Ushbu ijodkorning adabiyotdagi turli janrlar
taraqqiyotiga qo’shgan hissasi, albatta, tahsinga loyiqdir. Uning asarlari
adabiyotshunoslarimiz nazaridan chetda qolmayotganligi esa adib ijodining badiiyati
yuksak ekanligidan darak beradi. Bu mavzu doirasida qilingan ilmiy-tadqiqot ishlari
kam bo’lsa-da, ba’zi manbalardan yetarlicha ma’lumotlar olishimiz mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
222
Xususan, M.Jo’rayevaning “Zamonaviy o’zbek nasrida yangi inson konsepsiyasi”
nomli dissertatsiyasida aynan obyekt sifatida Abduqayum Yo’ldoshev va Zulfiya
Qurolboy qizi asarlari olingan bo’lib, bu borada bir qancha yangiliklar amalga
oshirilgan. Jumladan, adibning “Boy” nomli hikoyasi tahlil qilinar ekan, hikoya
qahramoni Xo’rozqul obrazi orqali biroz kinoyaviy usulda kishilarning yangicha
qarashlari ko’rsatib berilganligi
1
haqida ma’lumot beriladi. Adibning boshqa asarlari
tahlilida ham asosan inson konsepsiyasiga e’tibor qaratilar ekan, uning nazariy asosi
va ijtimoiy-psixologik aspektlari ushbu ilmiy ish doirasida o’rganilganlini
ko’rishimiz
mumkin.
Shuningdek,
ushbu
mavzuda
G.Qodirova
ham
A.Yo’ldoshevning “Timsohning ko’z yoshlari” qissasi asosida o’z ilmiy qarashlarini
bayon etadi. U o’zining maqolasida qissadagi Salomat opa va Munisa obrazlariga
alohida to’xtalib o’tar ekan, bu ikki xil dunyoqarashga ega bo’lgan qahramonlar orqali
ayol psixologiyasining turli xil xususiyatlari ochib berilishini ijodkorning yuksak
mahorat sohibi ekanligidan dalolat deya ta’kidlaydi
2
. Asar voqealari Munisa obrazi
atrofida aylanar ekan, uning o’ziga xos pok dunyosi bor ekanligiga, hayotning hali
qora tomonlariga duch kelmganligiga guvoh bo’lamiz. Aynan qissaning janr
xusisyatlari sifatida e’tirof etilgan asar syujetining bosh qahramon sarguzashtlaridan
iborat bo’lishi ko’plab olimlar tomonidan ta’kidlab o’tilgan. Ammo A.Xolmurodov
o’zining “Qissa janri va hozirgi o’zbek qissachiligi” maqolasida ushbu fikrlarga ilova
sifatida ushbu jumlani qayd etadi: “asar syujetining faqat bir qahramon faoliyatiga
asoslanishi mazkur janrga xos yetakchi xususiyat sifatida qabul qilinishi mumkin.
ushbu masalada kichik bir izoh berishga to’g’ri keladi. Bu shundan iboratki, qissa
syujeti asosida yakka qahramonning butun umri davomidagi sarguzashtlari emas,
balki qahramon hayotining muayyan davri voqealari yotadi. Shu bois janr
xususiyatlari haqida gap ketganda, hajmning katta yoki kichikligi emas, balki
voqealar qamrovi hamda rivojining romanga nisbatan yengilligini va hikoyaga
nisbatan murakkabligini hisobga olish ma’qulroq”
3
. Ushbu fikrlarda ko’rib
1
M.Jo‘rayeva. Zamonaviy o‘zbek nasrida yangi inson konsepsiyasi. Monografiya. T: “Mumtoz so‘z”, 2023. 26-b.
2
G.Qodirova “Abduqayum Yo’ldoshevning “Timsohning ko’z yoshlari” qissasida yangi inson konsepsiyasi” maqola.
3
Xolmurodov A. “Qissa janri va hozirgi o’zbek qissachiligi. Til va adabiyot jurnali. 2006/3. – B. 47.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
223
turganimizdek qissa janrida bosh qahramonning butun hayoti emas, balki uning
ma’lum bir davrida yuz bergan voqealar bayoni yotadi.
Nosirning ijodida yoritilayotgan muammolarning turli xil ekanligi mavzular
ko’lami ham rang-barang bo’lishiga sabab bo’ladi. Bu esa adabiyotshunoslar
o’rganishi kerak bo’lgan obyektning o’ziga xos jihatlarini belgilab beruvchi muhim
unsurdir. Y.Solijonov o’zining “Go’zallikning turfa ranglari” maqolasida go’zallikni
yaratuvchi ham, uni barbod qiluvchi ham insonning o’zi ekanligini qayd etadi.
Abduqayum Yo’ldoshev hikoyalari misolida inson va uning bugungi qarashlarini
shunday izohlaydi: “to’plamga kiritilgan o’n yetti hikoyaning har biri o’quvchini
mushohadaga undaydi va tabiiy, axloqiy, ma’naviy, madaniy go’zalligini shaxsiy
manfaati yo’lida qurbon qiladigan, kerak bo’lsa, undan jirkanishgacha boruvchi
tabaqalarning asl qiyofasini fosh qiladi. Yozuvchi “Alvido go’zallik…” hikoyasida
sho’rolar hukmronlik qilib, insonni haqiqiy go’zallikdan mahrum etgan:
“Go’zallikning manbayi mehnatdir” degan aqidaga ham tuzatish kiritadi”
4
. Bu fikrda
anglashimiz mumkin bo’lgan narsa bu go’zallik va unga zid ravishda qo’yilgan sobiq
tuzum davridagi odamlarga faqatgina tekin mehnat kuchi sifatida qarash kabi
g’oyalardir. Yozuvchining yana bir “Bezori” nomli hikoyasi tahlil etilgan
R.Zaripovaning “Abduqayum Yo’ldoshev hikoyalarida xarakter va ruhiyat ifodasi”
maqolasida asar qahramoni bo’lmish No’monjon obrazi orqali bolaligi “paxta ishi”
bo’lgan qiyin bir davrda ulg’aygan avlodning ma’lum bir qismini ya’ni mutelikka
bosh egib yashashga o’rgatilgan, turmush sharoitini yaxshilash uchun durustroq bir
ishga qo’l urishga ham jur’ati yetmaydigan, hayotini faqat qorin g’amida o’tkazishga
o’rgatilgan insonlar qismati ochib berilganligi qayd etiladi
5
. Bulardan ko’rinadiki,
A.Yo’ldoshev asarlarida ifoda etilayotgan davr va qahramon masalasi ham muhim
hisoblanadi. Shu o’rinda aytib o’tish kerakki, badiiy asarni g’oyaviy badiiy jihatdan
tahlil etishda davr masalasi yetakchilik qiladi. Chunki ijodkor o’zi yashab turgan
muhit, davr va siyosat talablaridan kelib chiqqan holda asar yaratadi ya’ni bunda davr
4
Солижонов Й. Гузалликнинг турфа ранглари (Бир хикоя атрофидаги уйлар) // Шарк юлдузи, 2012, №1. –
Б.151.
5
Zaripova R. “Abduqayum Yo’ldoshev hikoyalarida xarakter va ruhiyat ifodasi”. Maqola.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
224
va qahramon bir-biriga mutanosib bo’lishi, qahramon davrdan ortda qolishi yoki
undan o’zib ketishi ham mumkin.
Ijtimoiy hayotda inson mehnatkash qatlamining yoritilishida qishloq va
shahar syujetlari o‘zaro bir-birini to‘ldiruvchi ahamiyatga ega. Insonning muqaddas
xilqati, orzulari, umidlari, oilaparvarligi, sabr-u qanoati ko‘p qissalarda o‘xshash
syujetlar orqali namoyon bo‘ladi. Odamzodning orzulari bilan yashashga mahkum
obrazi istiqlol davri kishisining ziddiyatalari poetik asar tarkibida ham o‘z aksini
topadi. Ushbu masala G.Xasanova tomonidan adibning “To’y” nomli qissasi tahlilida
ochib berilgan. Bu borada maqola muallifi o’z fikrlarini quyidagicha ifodalaydi:
“yozuvchi ushbu asarda nogiron bo’lib qolgan Azimjon obrazi yordamida keraksiz
urf-odatlar orqali millat ongining nogiron bo’lib borayotganini ko’rsatadi”. Bu fikrlar,
albatta, o’rinlidir, chunki ushbu qissa qahramonlarining ma’nisiz orzu-havaslari,
qandaydir buyumlarni yoshlarning baxti va taqdiridan ustun qo’yish holatlari ijodkor
tomonidan ham ayanchli tarzda tasvirlab berilgan. Shu o’rinda aytib o’tish kerakki,
zamon o’zgargani sayin inson va uning qadriyati ham o’zgarib boradi. Masalan,
adibning “E’tirof” nomli hikoyasida ham shunga o’xshash voqealar tasviri beriladi.
“Bunda hikoyaning bosh qahramoni Abdulla qo’rboshi jamiyat hayotidagi axloqiy
me’yor va mezonlarning mavjudligiga qarama-qarshi kurashuvchi, shuhratparastlik
kasaliga chalingan yigit bo’lib, ko’pchilik uning oldida mutelik bilan bosh egishini
xohlaydi. Shu yerda insoniyatning ma’naviy qadriyat sifatidagi obyektlarga bo’lgan
munosabati o’zgarganiga guvoh bo’lamiz”
6
.
Abduqayum Yo’ldoshev yaratgan asarlarini o’qir ekanmiz, unda yaratilgan
obrazlarning o’zgachaligi, bir-birini takrorlamasligi bilan ham ajralib turadi. Adib
ijodida maishiy hayotni tasvirlovchi qaynona kelin kabi siyqasi chiqayozgan
munosabatlardan qochiladi. Yozuvchi o’z asarlarida orginal obrazlar, qahramonlar
yaratishga harakat qiladi. Asardagi qahramonlarning xatti-harakatlari, o’y-fikrlari va
bir-biri bilan bo’lgan munosabatlari qaysidir ma’noda o’quvchini mushohada qilishga
undaydi. Bunda A.Abulqosimovning “Abduqayum Yo’ldoshev qissalarida obrazlar”
maqolasida aytilgan so’zlari o’rinlidir: “Ijodkor asarlarida, yurakning nozik qirralari,
6
M.Jo‘rayeva. Zamonaviy o‘zbek nasrida yangi inson konsepsiyasi. Monografiya. T: “Mumtoz so‘z”, 2023.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
225
sevgining chegarasiz sarhadlari, turmush tashvishlariga o‘ralashib qolishning
azoblari-yu dunyoning yaralishidan bugungacha bo‘lgan oq-qora, yaxshi-yomon
ichidagi hayotni jonlantirishi, kezi kelganda o‘yga toldirishi, ba’zan kuldirib,
yig‘latishi bilan bugungi kun nasrida o‘z ismini o‘chmas qilib yozishga ulgurdi”
7
.
Ushbu maqolada adibning obraz yaratish mahorati haqida so’z yuritilar ekan,
“Sunbulaning ilk shanbasi” qissasidagi “shanba” kuniga maqola muallifi obraz
sifatida yondashadi, bunda aynan sunbula oyining ilk shanbasini o’quvchi qalbida
ham, qahramonlar qalbida hayajon uyg’otuvchi kun sifatida talqin etadi. Darhaqiqat,
hafta kunlariga yuzlanadigan bo’lsak, har bir kunning o’ziga xos xislati va ma’nosi
bor. Masalan, “chorshanba” – “murodbaxsh kun”, “juma” esa bizning islom
dinimizda muqaddas kun ya’ni niyatlar amalga oshadigan kun sifatida qaraladi.
Xo’sh, bu o’rinda shanba-chi? “Sunbulaning ilk shanbasini muallif uch ramziy
ma’noda qo‘llagan bo‘lishi mumkin. birinchidan– shodlik kuni, tavba-tazarru kuni,
sir-asrorlar ochiqlanadigan, bir so‘z bilan aytganda, diydor, visol kunidir; ikkinchidan
– ikki yoshning hayotida sodir bo‘lgan muhim voqealar kuni; uchinchidan –
qahramonlarning har ikkalasi yoki bittasi sunbula burjida tug‘ilganligini anglash
mumkin. Uchinchi ma’noga quvvat sifatida asar voqealari, qahramonlar ruhiyatidagi
holatlar, shu kunning ular uchun zarurlik darajasini aytishimiz mumkin”
8
. Bundan
ko’rinadiki, yozuvchining aynan sunbula oyi va shanba kuniga murojaatida ham
ramziylik mavjud. Shuningdek, ushbu qissa doirasida tahlil qilingan xarakter va
ruhiyat masalasi D.Safarovaning “Sunbulaning ilk shanbasi” qissasida xarakter va
ruhiyat ifodasi”
9
nomli maqolada o’z aksini topgan. Ushbu maqolada muallif xarakter
jihatdan asarning uch qahramonini ta’kidlab o’tadi, bular: yigit va qiz, Abduqayum.
Lekin boshqa tomondan qaraganda qissada yigitnigina xarakter darajasiga chiqqanini
ko’rishimiz mumkin. Sababi, yigitning o’ziga xos xatti-harakatlari, o’ylari, undagi
oshiqlik darajasi tom ma’noda misol bo’la oladi. Ammo Abduqayum obrazida bunday
holatlarni ko’rmaymiz. Shuningdek, qizning ham xarakteri to’liq holatda ochib
berilmagan, biz bu obrazni asarning bir, ikki o’rinlaridagina kuzatamiz. Biroq asar
7
Abulqosimov A. “Abduqayum Yo’ldoshev qissalarida obrazlar”. Maqola.
8
Nizomov F. “Sunbulaning ilk shanbasida ramziy tasvir”. Maqola.
9
Safarova D. “Sunbulaning ilk shanbasi” qissasida xarakter va ruhiyat ifodasi”. Maqola.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
226
yigit va qizning muhabbati asosiga qurilgan, muallif ta’kidlab o’tganidek bu
sentimental qissa bo’lib, asarda xarakterlar o’rtasidagi konflikt yoki jamiyat
o’rtasidagi konflikt kuzatilmaydi, ba’zi o’rinlarda yigitning kolliziya konfliktga
kirishganini ko’rishimiz mumkin.
