MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
243
OYBEKNING "NAVOIY" ROMANIDA TARIXIY VA UYDIRMA
OBRAZLARNING G’OYAVIY-BADIIY XUSUSIYATLARI
Javdatova Muhlisaxon
Farg‘ona davlat universiteti 1-kurs magistranti
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada Oybekning “Navoiy” romanida tarixiy
va badiiy obrazlar uyg‘unligining g‘oyaviy-estetik talqini tahlil qilinadi. Adib
o‘zining bu yirik epik asarida XV asr Movarounnahrining siyosiy, madaniy, ijtimoiy
hayotini chuqur tasvirlar ekan, bir tomondan tarixiy shaxslar — Alisher Navoiy,
Husayn Boyqaro, Abdurahmon Jomiy kabi siymolar orqali davr ruhi, adolat,
ma’naviyatni yoritadi, ikkinchi tomondan esa uydirma obrazlar orqali roman
kompozitsiyasini boyitadi, asosiy g‘oyaviy-estetik mazmunni chuqurlashtiradi.
Maqolada aynan ushbu obrazlarning tarixiy haqiqat bilan badiiy to‘qimaning
mutanosibligi, ularning roman mazmunidagi o‘rni, yozuvchining ideologik
pozitsiyasi bilan bog‘liqligi badiiy tahlil etiladi.
KALIT SO‘ZLAR: Oybek, “Navoiy” romani, tarixiy obraz, uydirma obraz,
badiiy haqiqat, tarixiy haqiqat, g‘oyaviy-estetik yondashuv, obrazlar uyg‘unligi,
siymolar talqini, badiiy tafakkur.
1. KIRISH
O‘zbek adabiyotining durdona namunalaridan biri bo‘lgan Oybekning
“Navoiy” romani badiiy adabiyotda tarixiy shaxslar hayotini yoritishning eng
muvaffaqiyatli namunalaridan hisoblanadi. Ushbu asar o‘zbek tarixiy roman janrida
chuqur mazmun, murakkab kompozitsion qurilish va falsafiy teranlik bilan ajralib
turadi. Oybek mazkur roman orqali nafaqat Alisher Navoiy siymosini, balki bir butun
bir davrning ijtimoiy-siyosiy muhitini, ma’naviy-madaniy muhitini badiiy shaklda
gavdalantira oldi. “Navoiy” romani o‘z vaqtida o‘zbek adabiyotida tarix va badiiyat
uyg‘unligining yangicha bosqichini boshlab bergan asar sifatida baholangan.
Ushbu maqolada Oybek romanida uchraydigan tarixiy va uydirma
obrazlarning g‘oyaviy-badiiy talqini, ularning asardagi o‘rni, ideya va estetik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
244
yondashuvda tutgan mavqei xolis tahlil qilinadi. Oybek tarixiy voqealarni badiiy
tasvirlashda o‘ta ehtiyotkorlik bilan yondashgani, tarixiy faktlarga iloji boricha sodiq
qolgan holda, asarga zarur dramatizm, badiiy kuch, syujet dinamikasini berish uchun
uydirma obrazlardan ham ustalik bilan foydalangani kuzatiladi. Bu esa romanning
g‘oyaviy mazmunini chuqurlashtiradi, o‘quvchi tafakkuriga kuchli estetik ta’sir
o‘tkazadi.
Tarixiy roman janri o‘z mohiyatiga ko‘ra ikki muhim talabni o‘zida
mujassamlashtiradi: birinchisi, tarixiy haqiqatni buzmaslik; ikkinchisi, asarni badiiy
asar sifatida qiziqarli, ma’naviy o‘qimli qilish. Oybek aynan shu ikki talablarga
e’tibor qaratgan holda o‘zining “Navoiy” romanida tarixiylik va badiiylikni
muvozanatli uyg‘unlashtirishga erishgan. Asarda tarixiy shaxslar — Alisher Navoiy,
Husayn Boyqaro, Abdurahmon Jomiy, Gadoiy, Qosim Shayxlar real tarixiy hayotda
mavjud bo‘lgan, tarixiy manbalarda nomi qayd etilgan shaxslardir. Ular romandagi
asosiy g‘oyaviy zaminni tashkil etuvchi tarixiy fikrlar, ijtimoiy muammolar, adolat,
ilm, ma’rifat, davlat va xalq orasidagi munosabatlar masalalarini o‘zida jamlagan
obrazlardir.
Biroq roman faqat tarixiy shaxslardan iborat emas. Asarda kompozitsion
yaxlitlik, ruhiy dramatizm, badiiy konfliktni kuchaytirish uchun Oybek bir qator
uydirma obrazlarni ham kiritgan. Bu obrazlar asarning hayotiyligini oshirish,
personajlar o‘rtasidagi ichki va tashqi kurashni kuchaytirish, g‘oyaviy-estetik fikrni
yanada to‘liq yetkazish uchun xizmat qiladi. Masalan, Sherbobo, Zebo, Hasanali,
Hamza, Mirim, Ma’rifatbek kabi obrazlar tarixiy manbalarda uchramaydi, lekin ular
roman dramaturgiyasi, kompozitsiyasi va g‘oyaviy yo‘nalishi uchun nihoyatda
muhim. Aynan uydirma obrazlar orqali Oybek xalq turmushi, ijtimoiy tabaqalanish,
ma’naviy tanglik, ayol taqdiri, noshudlik, yolg‘onparastlik, riyokorlik kabi
jamiyatdagi ko‘p qatlamli muammolarni badiiy obrazlar orqali ko‘rsatadi.
Romandagi tarixiy obrazlar statik emas. Ular asar davomida badiiy inkiroz va
taraqqiyotga duch keladi. Navoiyning bolalik davri, ilmga bo‘lgan ishtiyoqi,
saroydagi murakkab munosabatlar, do‘stona va dushmanona kuchlar bilan kurashuvi
— bular badiiy dramatizmni hosil qiluvchi muhim sahnalardir. Uydirma obrazlar esa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
245
bu jarayonga dramatik fon yaratadi. Masalan, Sherboboning xalq orasidagi
donishmandona munosabati, Ma’rifatbekning g‘amhorona kayfiyati, Hasanalining
ko‘p qirrali fe’l-atvori romandagi bosh obrazlar uchun fon, ruhiy turtki, jamiyat
ko‘zgusi vazifasini bajaradi.
Shuni ta’kidlash joizki, Oybek tarixiy obrazlar haqida ma’lumot olishda
tarixiy manbalarga murojaat qilgan: Zahiriddin Muhammad Bobur, Hofiz Tanish
Buxoriy, Xondamir, V. Bartold, E. E. Bertels, Z. V. Tog‘on kabi tarixchi va
sharqshunoslarning asarlaridan ilhomlangan. Ammo u romanni tarixiy izohlar
to‘plamiga aylantirmagan. Asarning asosiy maqsadi o‘quvchiga tarixiy voqealarni
takror berish emas, balki bu voqealar orqali ma’naviy, estetik va g‘oyaviy mushohada
uyg‘otishdir. Shu bois tarixiy obrazlar hayotiy holatlarda, insoniy ziddiyatlar, axloqiy
tanlovlar, shaxsiy iztiroblar fonida tasvirlanadi.
Bu maqolada aynan Oybekning “Navoiy” romanida tarixiy va uydirma
obrazlarning qanday g‘oyaviy va badiiy vazifa bajarayotgani, ular qanday tasvir
vositalari orqali boyitilgani, asardagi umumiy estetik struktura bilan qanday
uyg‘unlashgani, roman g‘oyasiga qanday xizmat qilgani xolis tahlil etiladi. Maqola
davomida tarixiy obrazlarning tarixiy haqiqatga yaqinligi, uydirma obrazlarning
hayotiy asoslari, ularning kompozitsiyaviy funksiyasi, ijtimoiy-estetik ahamiyati
yoritiladi.
METODOLOGIYA
Har qanday badiiy asarni tahlil qilishda tanlangan yondashuv va metodlar,
shubhasiz, tahlil natijalarining chuqurligi, obyektivligi va adabiy-estetik qiymatini
ochib berishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ayniqsa, tarixiy romanlarda bu masala
yanada murakkab tus oladi. Chunki tarixiy roman o‘z mohiyatiga ko‘ra ikki dunyo —
tarixiy haqiqat va badiiy haqiqat o‘rtasidagi ko‘prikdir. Bu ko‘prik mustahkam
bo‘lishi uchun yozuvchi ham, tahlilchi ham mazkur ikki olamning qonuniyatlarini
chuqur anglashlari zarur. Ushbu maqolada Oybekning “Navoiy” romanidagi tarixiy
va uydirma obrazlarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlarini ochib berish uchun bir necha
yondashuvlardan foydalangan holda izchil tahlil olib borildi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
246
Birinchidan, maqolada
badiiy-estetik yondashuv
asos qilib olindi. Bu
yondashuv orqali romandagi har bir obraz — tarixiy bo‘ladimi yoki uydirma —
adabiy obraz sifatida qaraldi. Ya’ni, ular faqat tarixiy manbalarda uchraydigan shaxs
sifatida emas, balki Oybekning estetik fikrlash mahsuli sifatida baholandi. Bu esa
ularning asardagi dramatik vazifasi, g‘oyaviy yuklamasi, boshqa obrazlar bilan
munosabati, tilda ifodalangan shakli, muallif tomonidan ularga nisbatan tutgan
munosabatini o‘rganish imkonini berdi.
Ikkinchidan,
tarixiy-faktologik yondashuv
muhim metod sifatida tanlandi.
Asarda ishtirok etuvchi tarixiy shaxslarning haqiqiy hayotda mavjudligi, ularning
tarixiy faoliyati, o‘z davridagi mavqei, boshqa tarixiy manbalardagi tavsifi
aniqlashtirildi. Bu jarayonda Z.M. Bobur, Xondamir, Hofiz Tanish Buxoriy, E.
Bertels, V. Bartold kabi tarixchi va sharqshunoslarning asarlari, shuningdek Navoiy
asarlarining o‘ziga xos iqtiboslari tahlil qilindi. Natijada, Oybek tomonidan roman
uchun tanlangan tarixiy obrazlar qanchalik tarixiy haqiqatga asoslangan, qay darajada
badiiy talqin qilinganini farqlash imkoniyati yuzaga keldi.
Uchinchidan,
maqolada
strukturaviy-kompozitsion
tahlil
usulidan
foydalanildi. Bu yondashuv Oybek romanidagi obrazlarning asardagi umumiy
kompozitsiyadagi o‘rnini aniqlashga, ularning dramatik qurilishdagi funksiyasini
ochib berishga xizmat qildi. Masalan, Sherbobo, Zebo, Ma’rifatbek kabi uydirma
obrazlar syujetdagi asosiy burilishlarda qanday ishtirok etgani, ular bosh qahramon
— Navoiyning shakllanishiga qanday ta’sir qilgani kompozitsion nuqtai nazardan
tahlil qilindi.
To‘rtinchidan,
intertekstual (matnlararo) yondashuv
ham qo‘llanildi.
Oybek o‘z romanida ko‘plab tarixiy matnlarga ishora qiladi, Navoiy va Jomiy
asarlaridan g‘oyaviy-ruhiy ilhom oladi, Qur’on va hadis mazmunini zamin qilib oladi.
Intertekstual tahlil esa roman va tarixiy manbalar, roman va diniy-ma’rifiy matnlar
o‘rtasidagi bog‘liqlikni ochib berishga yordam berdi. Bu, ayniqsa, tarixiy
obrazlarning g‘oyaviy asoslarini tahlil qilishda o‘z samarasini berdi.
Beshinchidan,
psixologik tahlil
orqali Oybek obraz yaratishdagi ichki
jarayonlarga, ya’ni personajlarning ruhiy holatlari, ichki kurashlari, sezgi va xatti-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
247
harakatlaridagi motivatsiyaga alohida e’tibor qaratildi. Bu yondashuv ayniqsa
Navoiy, Zebo, Hamza, Husayn Boyqaro kabi obrazlarning badiiy chuqurligini ochish
uchun foydali bo‘ldi. Chunki Oybek obrazlarni faqat tashqi xatti-harakatlar orqali
emas, balki ularning ichki kechinmalari orqali ifodalaydi. Bu esa romanning estetik
quvvatini oshiradi.
Shuningdek, maqolada
sotsiologik yondashuv
dan ham foydalanildi. Chunki
“Navoiy” romani shunchaki bir shaxs hayoti haqida emas, balki bir butun davr —
ya’ni Temuriylar zamoni, saroy va xalq, amaldor va adib, ilm va jaholat, erk va zulm
o‘rtasidagi ijtimoiy kurash haqida. Uydirma obrazlar aynan mana shu sotsiologik
munosabatlarni yoritish, jamiyatdagi adolatsizlik, murosasizlik, axloqiy qulash
holatlarini ko‘rsatish uchun xizmat qiladi. Masalan, Hasanalining riyokorona
obrazida saroydagi ikkiyuzlamachilik, Zebo obrazida esa jamiyatdagi ayollarga
nisbatan munosabat, Sherbobo obrazida xalqning haqiqatparastligi va oqilligi tahlil
qilinadi.
Ushbu metodlar asosida roman matni yaxlit bir badiiy-estetik tuzilma sifatida
o‘rganildi. Har bir obraz, uning chiqish sahnasi, boshqa personajlar bilan aloqasi,
g‘oyaviy va dramatik funksiyasi bir-biridan ajratilgan holda emas, balki asar ichki
sistemasi doirasida tahlil qilindi. Bu yondashuv har bir obrazning alohida emas, balki
romanning umumiy mazmunidagi o‘rni va estetik yuklamasini aniqlash imkonini
berdi.
NATIJALAR
Oybekning “Navoiy” romani o‘zbek adabiyoti tarixida alohida o‘ringa ega
bo‘lgan asardir. Ushbu asar nafaqat Alisher Navoiy hayoti va faoliyati haqida
ma’lumot beradi, balki XV asr Movarounnahrining ijtimoiy, siyosiy, madaniy
manzarasini badiiy vositalar orqali chuqur tasvirlaydi. Romanda tarixiy haqiqat va
badiiy to‘qimaning uyg‘unlashuvi ayniqsa obrazlar tizimida yaqqol namoyon bo‘ladi.
Maqolada olib borilgan tahlillar natijasida bir qator muhim xulosalarga kelindi.
Birinchidan, “Navoiy” romanidagi tarixiy obrazlar Oybek tomonidan tarixiy
haqiqatga sodiq qolingan holda badiiylik bilan boyitilgan. Asarda ishtirok etuvchi
asosiy tarixiy shaxs — Alisher Navoiy, uning do‘sti Husayn Boyqaro, ustoz Jomiy,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
248
dushmani Mahmud G‘aznaviy emas, balki muhitda mavjud bo‘lgan real kishilar:
Gadoiy, Shayxulislomlar, qozilar, amaldorlar romandagi tarixiy qatlamni tashkil
qiladi. Biroq Oybek bu obrazlarni faqat tarixiy faktlar asosida emas, balki ularning
ichki dunyosi, ruhiy kechinmalari, ijtimoiy qarashlari, insoniy nuqtai nazaridan
tasvirlashga harakat qilgan. Bu esa roman badiiyatini oshiradi va tarixiy siymolarning
zamonaviy o‘quvchiga yaqin bo‘lishini ta’minlaydi.
Ikkinchidan, uydirma obrazlarning romandagi funksiyasi asarning g‘oyaviy
yuklamasini to‘ldirish, dramatik dinamika va ruhiy dramatizmni kuchaytirishdan
iborat. Masalan, Sherbobo obrazida xalq donoligi, o‘zbek og‘zaki ijodidagi
qahramonlarga xos oqillik, xalqparvarlik mujassam. Bu obraz bevosita tarixiy
haqiqatga emas, balki xalq xotirasidagi ma’naviy haqiqatga asoslangan. Zebo
obrazida esa jamiyatdagi ayol masalasi, ijtimoiy tengsizlik, pok muhabbat, insoniy
iztiroblar ifodalangan. Oybek bu obraz orqali zamon va jamiyatning ayolga
munosabatini keskin tanqid qiladi, shu orqali romanning g‘oyaviy kuchini oshiradi.
Uchinchidan, tarixiy va uydirma obrazlarning o‘zaro aloqasi, bir-birini
to‘ldiruvchi badiiy struktura sifatida ishlashi romanning estetik mustahkamligiga
xizmat qiladi. Masalan, Navoiy va Jomiy singari tarixiy siymolar hamisha
balandparvoz ruhda emas, balki oddiy insoniy holatda — quvonch, iztirob, shubha,
qat’iyat, ruhiy tushkunlik ichida tasvirlanadi. Ularning atrofida esa romandagi badiiy
fonni boyituvchi uydirma personajlar: Zebo, Hamza, Ma’rifatbeklar joylashgan. Bu
obrazlar orqali tarixiy siymolar hayotiylik kasb etadi, ularning faoliyati, qarashlari
ijtimoiy voqelik bilan bog‘lanadi.
To‘rtinchidan, romandagi obrazlar orqali Oybek o‘zining g‘oyaviy
qarashlarini, ya’ni adolat, haqiqat, ma’rifat, xalq bilan bog‘liqlik, insonga hurmat,
axloqiy poklik kabi tamoyillarni ilgari suradi. Bu g‘oyaviy yo‘nalish tarixiy
obrazlarda tarixiy faktlar orqali, uydirma obrazlarda esa badiiy syujet va ramziy ifoda
orqali yetkaziladi. Masalan, Navoiy — bu timsol nafaqat adabiyot, balki xalq oldidagi
burchni his qilgan shaxs, adolatga intilgan siymo. Sherbobo esa — xalqning o‘zi,
uning insofli, haqiqatgo‘y, sabrli, ammo ba’zan shafqatsiz haqiqatni aytishga majbur
bo‘ladigan vakili.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
249
MUNOZARA
Oybekning “Navoiy” romani o‘zbek adabiyotida tarixiy roman janrining
chinakam yuksak cho‘qqilaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Uning mazmunida faqat
Alisher Navoiy shaxsi yoki uning hayot yo‘li emas, balki butun bir davr, bir avlodning
ma’naviy, siyosiy, axloqiy ruhi badiiy ifoda topgan. Aynan shuning uchun ham roman
bugun ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan, balki har safar qayta o‘qilganda o‘quvchiga
yangicha ruhiy ozuqa beradi. Ushbu maqolaning ilgari surgan asosiy savollaridan biri
— tarixiy va uydirma obrazlarning asardagi o‘zaro bog‘liqligi, bir-birini to‘ldiruvchi
estetik mexanizmi va g‘oyaviy yuklamasining samaradorligi haqidagi fikrlar esa keng
muhokamani talab qiladi.
Tarixiy roman yozishda yozuvchining oldida turgan eng muhim masalalardan
biri — tarixiy haqiqatga hurmat va sadoqatni saqlagan holda, badiiy talqinning
erkinligini ta’minlashdir. Oybek bu muvozanatni yuqori darajada saqlay olgan. U o‘z
romanida tarixiy shaxslarni, ularning faoliyatini, o‘z davrida tutgan o‘rnini
buzmasdan, ayni vaqtda ularni oddiy insoniylik — ya’ni quvonch, iztirob, shubha,
xatolik, e’tiqod, muhabbat, dard bilan boyitadi. Bunday yondashuv tarixiy obrazlarni
tiriklashtiradi, ularni o‘quvchiga yaqinlashtiradi. Shu bilan birga, Oybek tarixiy
obrazlar atrofini uydirma personajlar bilan boyitadi. Bu obrazlar esa romandagi
dramatik, ruhiy va g‘oyaviy kuchni kuchaytiradi.
Tarixiy obrazlar — masalan, Alisher Navoiy, Jomiy, Husayn Boyqaro —
tarixda bor shaxslar bo‘lsa-da, roman sahifalarida ular shunchaki tarixiy faktlar
yig‘indisi sifatida emas, balki badiiy jihatdan yetuk, hayotiy, hissiyotga boy, tafakkur
yurituvchi, harakat qiluvchi shaxslar sifatida tasvirlangan. Ayniqsa Navoiy obrazida
Oybek nafaqat tarixiy shaxsga hurmatini, balki adib sifatida o‘z orzusini, jamiyat
haqidagi
qarashlarini,
adabiyot
va
ma’naviyatga
bo‘lgan
e’tiqodini
mujassamlashtirgan. Bu obraz orqali yozuvchi xalqparvarlik, adolatparvarlik, milliy
g‘urur, ma’rifatparastlik kabi qadriyatlarni ilgari suradi.
Biroq bu obrazlar butun romanni to‘ldirib bera olmaydi. Chunki tarixiy
siymolar ko‘pincha tarixiy kontekst doirasida harakatlanishga majbur bo‘ladi.
Shunday holatlarda uydirma obrazlar — masalan, Sherbobo, Zebo, Hamza,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
250
Ma’rifatbek, Hasanalilar — asarga qo‘shimcha estetik yuk, ruhiy fon va dramatik
muvozanat olib kiradi. Bu obrazlar orqali Oybek jamiyatdagi real muammolar —
axloqiy qulash, ayollar masalasi, ikkiyuzlamachilik, ma’rifatsizlik, xalq va hokimiyat
o‘rtasidagi masofa kabi masalalarni teran badiiy mushohada bilan ko‘rsatadi. Ayniqsa
Zebo obrazida ayolning jamiyatdagi o‘rni, uning taqdiridagi nohaqliklar, muhabbat
va fidoiylik motivlari o‘z aksini topadi. Bu obraz orqali Oybek ayol masalasiga ham
badiiy-estetik, ham ijtimoiy-falsafiy nuqtai nazardan yondashadi.
Alohida ta’kidlash joizki, Oybek uydirma obrazlarni asarga sun’iy
qo‘shmagan. Ularning har biri syujetdagi muayyan burilishlarda ishtirok etadi, bosh
qahramonning shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi, uning ichki ruhiy
kechinmalarini yuzaga chiqarish uchun fon bo‘lib xizmat qiladi. Masalan,
Sherboboning donishmandona fikrlari Navoiy uchun ruhiy ustozga aylangan bo‘lsa,
Ma’rifatbekning fidoyiligi, sadoqati — asardagi ma’rifatparvarlik g‘oyasining ramzi
sifatida qabul qilinadi. Hasanalining ikkiyuzlamachiligi esa saroydagi nosog‘lom
muhit, rasmiyatchilik, ko‘r-ko‘rona tobe’lik ruhini ochib beradi. Bu obrazlar roman
hayotiyligini oshiradi.
Munozarani chuqurlashtirish uchun yana bir savolni ko‘ndalang qo‘yish
lozim: uydirma obrazlar tarixiy roman kontekstida tarixiy haqiqatga zarar
keltirmaydimi? Bu savol ko‘p muhokama qilingan. Ammo Oybek misolida bu
obrazlar tarixiy haqiqatni buzmaydi, balki uni badiiy haqiqatga aylantirishda, ruhiy
boyitishda vosita bo‘lib xizmat qiladi. Oybek tarixiy haqiqatni faktlar majmui emas,
balki ma’naviy xotira, g‘oyaviy saboq, milliy iftixor manbai sifatida talqin etadi. Bu
esa uydirma obrazlarning mavjudligini asarga estetik boylik sifatida qabul qilishga
asos yaratadi.
Aytish joizki, Oybek yozuvchilik mahorati shundaki, u asarni yozar ekan, na
tarixga xiyonat qilgan va na adabiy talqinni sun’iylashtirgan. U o‘zining kuchli tili,
teran falsafasi, hayotiy detallarni tasvirlashdagi mohirligi bilan tarixni san’atga
aylantirgan. Tarixiy obrazlar orqali davr ruhi, shaxslararo munosabatlar, davlat va
xalq orasidagi ziddiyatlar, ma’naviy yuksalish holatlari berilgan bo‘lsa, uydirma
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
251
obrazlar bu fonni boyitgan, dramatik to‘qinishlar keltirgan, qahramonning rivojini
ko‘rsatgan.
Bu jihatdan qaraganda, Oybek “Navoiy” romanida tarixiy va badiiy tafakkur
uyg‘unligini juda mohirlik bilan yaratgan. Bu asar faqat tarixiy voqealarning ketma-
ketligi emas, balki o‘quvchini fikrlashga, his qilishga, mulohaza yuritishga, o‘zligini
anglashga undaydigan estetik hodisadir. Har bir obraz — bu o‘quvchining o‘z ichki
dunyosidagi timsol bilan yuzma-yuz kelishidir.
Munozaraning oxirida aytish joizki, “Navoiy” romanidagi tarixiy va uydirma
obrazlarning bir-birini to‘ldiruvchi, ba’zan qarama-qarshi, ammo doimo estetik
bog‘liqlikda bo‘lishi asarning hayotiyligi, ta’sirchanligi va doimiy aktual bo‘lishining
sabablaridan biridir. Bu uyg‘unlik Oybekning faqat yozuvchi emas, balki tarixni his
etuvchi, o‘z xalqining ruhiy ehtiyojlarini anglay oladigan san’atkor sifatidagi
salohiyatini tasdiqlaydi.
XULOSA
Oybekning “Navoiy” romani — o‘zbek tarixiy adabiyotining eng yorqin va
yetuk namunalaridan biridir. Asarning bunday yuksak san’at asariga aylanishi,
avvalo, muallifning tarixni chuqur anglagani, o‘z zamonining ijtimoiy-ma’naviy
muhitiga teran nigoh bilan qaray olgani, eng muhimi — tarixiy haqiqat va badiiy
haqiqatni uyg‘unlashtira olgan ijodkorlik mahorati bilan izohlanadi. Ushbu maqolada
aynan shu ikki komponent — tarixiy va uydirma obrazlarning bir asar doirasidagi
g‘oyaviy-estetik o‘zaro bog‘liqligi, ularning asardagi vazifasi, funksiyasi, dramatik
va ruhiy muvozanatdagi o‘rni xolis tahlil qilindi.
Yuqorida bayon etilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, “Navoiy” romanida
tarixiy obrazlar orqali Oybek o‘zbek xalqining o‘z tarixiga, ma’rifatparvarlik
an’analariga, adolat va axloqqa asoslangan qadriyatlariga bo‘lgan hurmatini ifoda
etgan. Navoiy, Jomiy, Husayn Boyqaro kabi tarixiy shaxslar asarda faqat faktlar
orqali emas, balki chuqur ichki dunyo, ruhiy kechinmalar, qarorlar, kurashlar,
tafakkur orqali gavdalangan. Bu obrazlar zamonaviy o‘quvchi uchun ham qadrli va
yaqin bo‘lishiga xizmat qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
252
Uydirma obrazlar esa romandagi tarixiy zaminni yanada hayotiylashtiradi,
voqelikni estetik chuqurlashtiradi, asarga ruhiy intensivlik va dramatik kuch baxsh
etadi. Zebo, Sherbobo, Hamza, Ma’rifatbek, Hasanali singari uydirma obrazlar roman
strukturasi ichida muhim funksional vazifa bajaradi: ular bir tomondan bosh
obrazlarning shakllanishiga ta’sir qilsa, ikkinchi tomondan o‘z-o‘zicha ham mustaqil
g‘oyaviy yuklamaga ega. Aynan shu jihat romanning ko‘p qatlamli badiiy tuzilishini
yaratadi.
Muhimi shundaki, Oybek tarixiylik va badiiylik o‘rtasida nozik muvozanatni
saqlagan. U tarixiy shaxslarni ulug‘lagan, lekin ularni yodgorlik darajasida muzlatib
qo‘ymagan. Ular nafaqat tarixiy davrni ifodalaydi, balki inson sifatida o‘quvchining
ko‘z o‘ngida tirik obrazga aylanadi. Bu esa yozuvchining asar yaratishdagi
yondashuvi, badiiy didi va estetik mas’uliyatining belgisidir.
Xulosa qilish mumkinki, Oybek “Navoiy” romanida tarixiy obrazlar orqali
tarixga sadoqatni, badiiy obrazlar orqali esa o‘z zamoni bilan muloqotni amalga
oshiradi. Bu ikki qatlam romanda bir-biridan ajralmagan, aksincha, bir-birini
to‘ldirgan, asarni murakkab, boy, serqatlamli estetik hodisaga aylantirgan. Bunday
yondashuv tarixiy roman janrining imkoniyatlarini kengaytiradi, uni faqat o‘tmish
tasviri emas, balki bugun va kelajak uchun ma’naviy mezon, estetik saboq, g‘oyaviy
yo‘nalish sifatida shakllantiradi.
Oybek obrazlar yaratishda nafaqat tarixiy dalillarga, balki xalq xotirasiga,
ma’naviy qadriyatlarga, milliy ruhiyatga, shaxsiy mushohadaga tayangan. Bu
obrazlar orqali u insonning ichki kechinmalarini, jamiyatdagi axloqiy muhitni, tarixiy
sharoitda kishining o‘zini tutishi, adolat, ezgulik, ma’rifat uchun kurashishini chuqur
badiiy shaklda yoritadi.
Ushbu maqola tarixiy roman janridagi obrazlar tizimi qanday shakllanishi,
tarixiylik va uydirma obrazlar qanday g‘oyaviy-estetik uyg‘unlikda mavjud bo‘lishi
mumkinligini Oybek misolida ko‘rsatishga xizmat qildi. Bu kabi yondashuvlar orqali
adabiyotshunoslikda tarixiy badiiyatning o‘ziga xos mexanizmlarini, ijodkor
dunyoqarashining asar kompozitsiyasiga ta’sirini, obrazlar orqali voqelik ifodasi va
badiiy generalizatsiyaning imkoniyatlarini aniqlash mumkin bo‘ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
253
Yakuniy jihatdan aytish mumkinki, “Navoiy” romani badiiy tafakkur, tarixiy
xotira va ma’naviy o‘zlikni anglash yo‘lidagi noyob badiiy tajriba bo‘lib qoladi.
Oybek bu asari orqali adabiyot orqali xalq ruhiyatini, tarixga munosabatni,
insoniylikni, milliy o‘zlikni ifoda etish mumkinligini amalda ko‘rsatib berdi. Bu esa
bugungi o‘quvchi, ayniqsa yosh avlod uchun tarixga bo‘lgan hurmatni, adabiyotga
bo‘lgan ishonchni, milliy g‘ururni shakllantirishda beqiyos estetik vosita bo‘lib
xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Ойбек.
Навоий: роман
. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-
матбаа ижодий уйи, 1943. – 520 б.
2.
Ниёзматов Қ.
Ўзбек адабиёти тарихи: дарслик
. – Тошкент: Ўқитувчи,
1998. – 320 б.
3.
Абдуллаев Ҳ.
Ўзбек тарихи ва адабиётида тарихий образ масаласи
. –
Тошкент: Фан, 2005. – 215 б.
4.
Аҳмедов А.
Ўзбек тарихи ва маданиятида Навоийнинг ўрни
. – Тошкент:
Университет, 2002. – 180 б.
5.
Шукуров Н.
Адабиётшуносликка кириш
. – Тошкент: Ўзбекистон, 2003. –
288 б.
6.
Бертельс Е.Э.
Навоий ва унинг замонаси
. – М.: Наука, 1965. – 360 с.
7.
Бартольд В.В.
Туркистон и эпоху нашествия монголов
. – М.: Наука, 1964.
– 435 с.
8.
Жабборов Қ.
Ўзбек тарихи ва адабиётида тарихий романлар поэтикаси
.
– Тошкент: Ўзбекистон, 2006. – 244 б.
9.
Хондамир.
Мақомат ал-мулук
. – Тошкент: Фан, 1994. – 312 б.
10.
Ҳожиев А.
Ўзбек адабиётида образ муаммоси
. – Тошкент: Университет,
1999. – 210 б.
