MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
339
KICHIK VA O’RTA BIZNES SHAROITIDA XODIMLARNI SAMARALI
BOSHQARISHNING ILG’OR TAMOYILLARI
Mirxoshimov Biloliddin Sirojiddin o’g’li
“Menejment” yo‘nalishi 4-bosqich talabasi
Andijon davlat texnika instituti,
Andijon, O‘zbekiston
Anotatsiya. Mazkur maqolada kichik va o‘rta biznes subyektlarida xodimlarni
samarali boshqarish masalasi ko‘rib chiqilgan. Kichik va o‘rta biznes sektorining
iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni, mavjud boshqaruv muammolari va inson
resurslaridan oqilona foydalanish zarurati asoslab berilgan. Muallif ilg‘or
boshqaruv tamoyillari — motivatsiya, ishtirok, shaffoflik, moslashuvchanlik kabi
yondashuvlarni tahlil qiladi, xorijiy tajribalarni o‘rganadi va ularni O‘zbekiston
sharoitiga moslashtirish imkoniyatlarini yoritadi. Maqola natijasida mahalliy kichik
va o‘rta korxonalar uchun xodimlar boshqaruvini takomillashtirish bo‘yicha amaliy
tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Kalit so‘zlar: kichik va o‘rta biznes, xodimlar boshqaruvi, ilg‘or tamoyillar,
inson resurslari, samaradorlik, xorijiy tajriba.
Kichik va o‘rta biznes bugungi kunda ko‘plab mamlakatlar, jumladan
O‘zbekiston iqtisodiyotining barqarorligi va rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi.
Mazkur biznes subyektlari aholining keng qatlamini ish bilan ta’minlaydi,
innovatsion g‘oyalarni amaliyotga tatbiq etishda, shuningdek, raqobatbardosh
iqtisodiy muhitni shakllantirishda beqiyos ahamiyatga ega. Biroq kichik va o‘rta
biznes subyektlarining faoliyati ko‘pincha resurslar cheklanganligi, boshqaruv
tajribasi va zamonaviy yondashuvlarning yetishmasligi tufayli ushbu sohada
oqsashlar kuzatilmoqda. Ayniqsa Inson kapitalini samarali boshqarish sohasida
aniqlanayotgan kamchiliklarni aniqlash va ularni bartaraf etish orqali biznesning
o‘sishi va barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
340
Bugungi raqobatbardosh sharoitda xodimlarni boshqarishda ilg‘or
tamoyillardan — xodim ishtirokini kuchaytirish, ularni rag‘batlantirishning samarali
mexanizmlarini joriy etish, moslashuvchanlik, motivatsiya va shaffoflik kabi
yondashuvlardan foydalanish zarurati ortib bormoqda. Ushbu tamoyillar ilg‘or xorijiy
tajribalarda o‘zini oqlagan bo‘lib, ularni O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish orqali
mahalliy kichik va o‘rta korxonalarning ichki boshqaruv tizimini takomillashtirish
mumkin.
Kichik va o‘rta biznes – bu iqtisodiyotning asosiy tayanch elementlaridan biri
bo‘lib, u ko‘plab mamlakatlarda ish o‘rinlari yaratish, innovatsiyalarni joriy qilish va
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Turli davlatlarda kichik va
o‘rta biznesni belgilovchi mezonlar farqlanishi mumkin: bu ko‘pincha xodimlar soni,
yillik aylanma yoki moliyaviy ko‘rsatkichlar asosida aniqlanadi.
O‘zbekiston Respublikasida ham kichik va o‘rta tadbirkorlikni qo‘llab-
quvvatlash bo‘yicha qator qonun hujjatlari va strategiyalar qabul qilingan bo‘lib,
bunda kichik korxona, mikro firma va o‘rta biznes subyektlari alohida toifalarda
ko‘rib chiqiladi.
Kichik va o’rta biznesda xodimlar boshqaruvining asosiy xususiyatlari
quyidagilardan iborat:
-
moslashuvchanlik va tez qaror qabul qilish;
-
past darajadagi byurokratiya;
-
innovatsiyalarni tez joriy qilish qobiliyati;
Shu bilan birga, kichik va o‘rta biznes subyektlarining resurslari cheklangan
bo‘lib, ular yirik korxonalarga nisbatan inson resurslarini boshqarishda yanada
ehtiyotkor va samarali yondashishni talab qiladi. Shu sababli ham biznesning ushbu
sector vakillari uchun HRM (Human resource management – Inson resurlari
menejmenti) tizimini samarali tashkil qilish yo‘llari va bunda ilg‘or usullarni qo‘llash
muhim kasb etmoqda.
Inson resurlari menejmenti – bu tashkilotdagi inson resurslarini rejalashtirish,
yollash, o‘qitish, baholash va rag‘batlantirish jarayonlarini o‘z ichiga oluvchi tizimli
faoliyatdir. Boshqaruv tizimining ajralmas qismi sifatida HRM har qanday
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
341
tashkilotning samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, kichik va o‘rta
biznes sharoitida xodimlarni samarali boshqarish – bu nafaqat ma’muriy vazifa, balki
korxonaning barqarorligi va o‘sishining asosiy omilidir.
Xodimlar boshqaruvining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat bo‘lib:
-
mehnat bozorida zarur malakali xodimlarni aniqlash va jalb qilish;
-
xodimlarni o‘qitish, malakasini oshirish va qayta tayyorlash;
-
mehnat samaradorligini oshirish maqsadida rag‘batlantirish tizimini
shakllantirish;
-
ishchi muhitini yaxshilash va ijtimoiy-psixologik barqarorlikni
ta’minlash;
-
xodimlar salohiyatidan to‘liq va oqilona foydalanish.
Kichik biznes subyektlarida bu vazifalarni bajarish ko‘pincha bevosita
tadbirkorning yoki uning yaqin maslahatchilari zimmasiga yuklanadi. Shu sababli,
HR tizimi odatda rasmiylashtirilmagan bo‘lsa-da, unga ehtiyoj yuqori bo‘ladi.
Bugungi kelib iqtisodiyotning ushbu sektorida ham xodimlarni boshqaruvida
bir qator o‘ziga xos muammolar mavjud bo‘lib ular biznes vakillariga bir qator
noqulayliklarni yuzaga keltirmoqda. Bular orasida quyidagilarni alohida ta’kidlash
mumkin:
1.
Malakali kadrlar yetishmovchiligi.
Ko‘plab kichik biznes korxonalari
tajribali va malakali mutaxassislarni yollash imkoniga ega emas. Bu esa ishlab
chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish jarayonida sifatga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
2.
Rag‘batlantirish tizimining sustligi.
Kichik firmalarda moddiy
resurslar cheklangani sababli xodimlarni mukofotlash, motivatsiya berish yoki
karyera o‘sishini ta’minlash imkoniyatlari kamroq bo‘lib qolmoqda.
3.
Rasmiy HR tizimining yo‘qligi.
Ko‘pgina kichik va o’rta biznes
subyektlarida inson resurslarini boshqarish tizimi formal tarzda mavjud emas. Bu esa
tizimlashtirilmagan yondashuvlarga, hujjatlashtirishdagi kamchiliklarga va uzoq
muddatli rejalashtirishning yo‘qligiga olib kelmoqda.
4.
Xodimlar almashinuvi.
Iqtisodiyotning ushbu sektorida odatda
xodimlar tez-tez almashib turadi, bu esa korxonalarda barqaror ish muhitining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
342
shakllanishiga to‘sqinlik qiladi. Ayniqsa, yosh mutaxassislar qisqa muddatga ishga
kirib, tajriba orttirgach, yirik kompaniyalarga o‘tib ketmoqdalar.
5.
Texnologik yangilanishga sust yondashuv.
Kichik korxonalarda pul
aylanmasi va kapital yuqori bo‘lmaganligi sababli ko‘p hollarda raqamli
texnologiyalarni joriy qilishga yetarli e’tibor berilmaydi, natijada esa boshqaruvning
an’anaviy va samarasiz shakllari qo‘llanilish holatlari ko’p kuzatilmoqda.
Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun kichik va o‘rta biznes subyektlariga
mos, soddalashtirilgan, lekin samarali boshqaruv tamoyillarini joriy etish zarur. Bu
esa aynan ilg‘or boshqaruv yondashuvlari, xorijiy tajribalar va mahalliy imkoniyatlar
tahlili va integratsiyasi orqali amalga oshirilishi maqsadga muvofiq hisoblanadi.
An’anaviy boshqaruv yondashuvlarida xodimlar faqat ijrochi sifatida
qaralgan bo‘lsa, bugungi kunda xodimlar — bu tashkilotning asosiy boyligi,
intellektual kapitali, o‘sish va raqobatda ustunlik garovi sifatida talqin qilinmoqda.
Bugungi kunda
ilg‘or xodimlar boshqaruvi tamoyillari
zamonaviy xorijiy
korxonalarida amalda qo‘llanilib kelinmoqda va o’zining ijobiy tomonlarini namoyon
qilmoqda. Misol uchun:
-
Ish jarayonida xodimlar ishtirokini kuchaytirish.
Bu tamoyil xodimni
faqat ijrochi emas, balki qaror qabul qilish jarayonlarida faol ishtirok etuvchi subyekt
sifatida ko‘radi. Ishtirokchanlik orqali xodimlarda mas'uliyat hissi ortadi va sodiqlik
kuchayadi.
-
Samarali motivatsiya strategiyalarini amalga oshirish.
Xodimlarni
ruhlantiruvchi omillar masalan: tan olinish, o‘sish imkoniyati, namunali ish
sharoitlarini tashkil etish orqali xodimlarning ishlashga bo‘lgan ishtiyoqi
kuchaytirish.
-
Kichik biznes subyektlari o‘zgaruvchan bozor muhitiga moslasha olish
qobiliyatiga ega bo‘lishlari zarur bo‘lgani sababli xodimlarni boshqaruvida ham
moslashuvchan grafik, masofadan ishlash, natijaga asoslangan baholash kabi
yondashuvlar joriy qilish.
-
Zamonaviy HR boshqaruvi xodimlarning nafaqat hozirgi vazifalarini,
balki ularning uzoq muddatli rivojlanishini ham e’tiborga oladi. O‘quv dasturlari,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
343
malaka oshirish, ichki rotatsiya — bularning barchasi karera yo‘lini qo‘llab-
quvvatlovchi vositalardir.
-
Bugungi kunda xodimlar tashkilot ichidagi adolatga, ochiqlikka,
qarorlarning tushuntirilishiga katta ahamiyat beradi. Korxona rahbariyati shaffof
bo‘lishi — ishonch muhitini yaratadi va jamoani birlashtiradi.
-
Xodimlar yangi g‘oyalar berishga undaladi. Bu ham moddiy, ham
ma’naviy rag‘bat orqali amalga oshiriladi. Har bir xodim o‘z fikrini bemalol ifoda eta
oladigan muhit — innovatsion taraqqiyotning garovidir.
Bu tamoyillar kichik va o‘rta biznes subyektlarida ham qo‘llanilishi mumkin
va kerak. Asosiysi — ularni moslashtirilgan, soddalashtirilgan shaklda joriy etishdir.
Inson resurslarini boshqarishda dunyo mamlakatlarida ham turli tajribalarni
to‘plagan. Masalan:
AQSHda inson resurslari boshqaruvi strategik va tizimli yondashuvga
asoslanadi. Yirik korxonalardan tortib kichik firmalargacha HR bo‘limlar faoliyat
yuritadi. AQSH boshqaruv tizimining o’ziga hos jihatlari natijaga asoslangan
baholash tizimlari joriy etilishi, har bir xodimga nisbatan individual yondashuv va
shaxsiy rivojlanish dasturlarini joriy etish.
Kichik firmalarda ushbu vazifalar odatda universal menejerlar zimmasiga
yuklanadi va ular zamonaviy texnologiyalardan ham keng foydalanadilar.
Germaniyada korxonalarda kasbiy ta’lim va ishlab chiqarish integratsiyasi
yuqori darajada yo‘lga qo‘yilgan. "Dual education system" orqali xodimlar ish
jarayonida o‘rganadi. Kichik firmalarda ham kasbga yo‘naltirilgan stajirovka keng
tarqalgan. Boshqaruvda asosiy e’tibor kasbiy malakani uzluksiz oshirishga,
xodimlarning texnik bilimlarini yangilashga, jamoaviy qaror qabul qilishga
qaratilgan.
Yaponiyada xodim sodiqligi eng muhim qadriyat hisoblanadi. Kompaniyalar
xodimlarni uzoq muddatga yollaydi, hatto "umrbod ish o‘rni" modeli hanuz mavjud.
Boshqaruvda asosiy e’tibor ichki mehnat madaniyatiga, ijtimoiy qadriyatlar asosidagi
jamoaviylikka, ichki ierarxiya va karera ko‘tarilishiga asoslangan. Yaponiya kichik
firmalarida ham ish madaniyati yirik kompaniyalar darajasida jiddiy yuritiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
344
Skandinaviya
mamlakatlari
Norvegiya,
Shvetsiya,
Daniya
singari
mamlakatlarda HR yondashuvi insonparvarlik va ijtimoiy mas’uliyat tamoyillariga
asoslanadi. "Ish-hayot muvozanati" ga katta ahamiyat beriladi. Boshqaruv
moslashuvchan ish soatlari, ruhiy salomatlikka e’tibor, gender tengligi va
inklyuzivlikka asoslanadi.
Bu tamoyillar kichik korxonalarda ham madaniyat darajasida shakllangan
bo‘lib, yuridik majburiyatdan ko‘ra ichki qadriyat sifatida qaraladi.
Ushbu xorijiy tajribalar O‘zbekiston sharoitidagi kichik va o‘rta biznes
subyektlarining samarali faoliyat yuritishi uchun ham foydali hisoblanib, ularni
mahalliy sharoitga ham moslashtirish dolzarb masala bo‘lib hisoblanmoqda. Misol
uchun:
HR jarayonlarini soddalashtirish:
Yirik kompaniyalardagi murakkab HR
tizimlaridan kichik biznes o‘z sharoitiga mos qisqaroq, lekin samarali modellarni
qabul qilishi mumkin (masalan, oddiy KPI tizimi, ichki motivatsiya suhbati, qisqa
feedback jarayoni).
O‘rganish va rivojlanishni rag‘batlantirish:
Germaniya va AQSH
tajribasida bo‘lgani kabi, har bir kichik korxona ham o‘z xodimlariga kamida yiliga
bir marta malaka oshirish yoki yangi ko‘nikma o‘rganish imkoniyatini yaratishi
lozim.
Ichki sodiqlik va madaniyat yaratish:
Yaponiyadagi ishga sodiqlik tamoyili
va Skandinaviya mamlakatlaridagi ishonchli muhit yaratish madaniyati kichik
firmalarda ham amal qilishi mumkin.
Raqamlashtirish va avtomatlashtirish:
Zamonaviy onlayn HR platformalar
kichik bizneslar uchun mos variantlarni taklif qiladi. Ular orqali ish jadvali, mehnat
samaradorligi, ish haqi hisob-kitoblari avtomatlashtiriladi.
Tenglik va inklyuzivlik:
Skandinaviya tajribasida ayollar, yoshlar,
nogironligi bor insonlar uchun yaratilgan ish muhitini O‘zbekiston sharoitida ham
bosqichma-bosqich yo‘lga qo‘yish mumkin. Bu nafaqat ijtimoiy adolat, balki
samarali resurslardan foydalanishdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
345
Xulosa qilib aytganda, xorijiy ilg‘or tajribalarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirib
olish emas, balki ulardan
moslashtirib foydalanish
muhim. Har bir mamlakatning
madaniy, iqtisodiy va huquqiy sharoitlari farq qiladi. Ammo ilg‘or boshqaruv
tamoyillarini lokal realiyalarga mos holatda joriy etish orqali kichik va o‘rta bizneslar
o‘z salohiyatini ancha oshira oladi.
Kichik va o‘rta biznes korxonalari har bir mamlakat iqtisodiyotining tayanch
ustuni hisoblanadi. Ularning muvaffaqiyatli faoliyat yuritishida eng asosiy omillardan
biri bu — xodimlar boshqaruv tizimining samarali yo‘lga qo‘yilishidir. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, ilg‘or boshqaruv usullarini kichik hajmdagi
tashkilotlarda ham moslashtirish mumkin va ular real natija beradi.
Xodimlarni boshqarishda zamonaviy yondashuvlar — ishtirokchilik,
rag‘batlantirish, o‘z-o‘zini baholash, raqamli texnologiyalarni jalb etish,
moslashuvchan grafiklar, ichki o‘rganish tizimlari va salomatlikni qo‘llab-quvvatlash
tamoyillari asosiy omillar sifatida ajralib turadi. Ushbu yondashuvlar kichik va o‘rta
korxonalarda ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, kadrlar almashinuvini
kamaytirish hamda mehnat unumdorligini kuchaytirishda ijobiy natija beradi.
Shu bilan birga, ilg‘or boshqaruv texnologiyalarini joriy etishda korxona
resurslari, xodimlarning bilim va tayyorgarlik darajasi, mahalliy madaniy muhit kabi
omillar e’tiborga olinishi lozim. Bu holat xodimlar tomonidan yangi tizimga nisbatan
qarshilik bildirilmasligi va uni samarali o‘zlashtirish imkonini yaratadi.
Yakuniy xulosa shuki, kichik va o‘rta biznes korxonalarida ham ilg‘or
boshqaruv tamoyillarini bosqichma-bosqich joriy qilish orqali ularning umumiy
raqobatbardoshligini oshirish, barqaror o‘sishni ta’minlash va xodimlar salohiyatini
to‘liq yuzaga chiqarish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Жумаев А.Ж. “Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик”. – Т.:
“IQTISODIYOT”, 2020.
2.
Қурбонов А.Ҳ. “Микроиқтисодиёт: назарий асослар ва амалиёт”. – Т.:
“Sharq”, 2019.
3.
Mintzberg, H. (2009).
Managing
. San Francisco: Berrett-Koehler Publishers.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
346
4.
Armstrong, M. (2020).
Armstrong’s Handbook of Human Resource
Management Practice
. 15th ed. Kogan Page.
5.
Robbins, S. P., & Judge, T. A. (2017).
Organizational Behavior
. 17th ed.
Pearson.
6.
OECD (2021).
SME and Entrepreneurship Outlook
. OECD Publishing.
7.
Davletshin F., & Oripov S. (2022). “Kichik biznes korxonalarida inson
resurslarini boshqarish muammolari”,
Iqtisodiy tadqiqotlar jurnali
, №2.
8.
HRM Practice Reports – Uzbekistan HR Association (2023).
9.
World Bank Group (2022).
Uzbekistan: Enhancing SME Competitiveness
.
10.
Abdullaeva M. (2021). “Kichik biznesda boshqaruvning samarali tamoyillari”,
TDIU ilmiy axborotlari
, №4.
