MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
365
ASIRIY IJODIDA "QISSAI SAYID NASIMIY" DOSTONI: AN'ANA
VA O‘ZIGA XOSLIK
Gʻaffarova Dilshoda Ibrohim qizi
Samarqand davlat universiteti,talaba
e-mail dilshodagaffarova820@gmail.com,+9989889916644
Sobirjon Tohirov
Samarqand davlat universiteti
+998972884064
Annotatsiya: Bu maqolada 18-asr oxiri – 19-asr boshlarida yashab ijod
qilgan shoir va tarjimon Asiriyning "Qissai Sayid Nasimiy" dostoni tadqiq qilinadi.
Asar Nasimiyning hayoti, falsafiy qarashlari va ijodiga bagʻishlangan boʻlib, turkiy-
fors adabiy anʼanalarini oʻzida mujassam etgan. Maqolada dostonning badiiy
jihatlari, tarixiy konteksti, shuningdek, Asiriyning tarjimonlik uslubi tahlil qilinadi.
Kalit soʻzlar: Asiriy, Nasimiy, Qissai Sayid Nasimiy, tarjima, hurufiylik,
turkiy adabiyot, doston, falsafa, tasavvuf.
Аннотация: В данной статье исследуется дастан «Киссаи Саид
Насимий» поэта и переводчика Асирия, жившего и творившего в конце XVIII
— начале XIX века. Произведение посвящено жизни, философским взглядам и
творчеству Насимия, а также отражает тюрко-персидские литературные
традиции. В статье рассматриваются художественные особенности
дастана, его исторический контекст, а также переводческий стиль Асирия.
Ключевые слова: Асирий, Насимий, Киссаи Саид Насимий, перевод,
хурофизм, тюркская литература, дастан, философия, суфизм.
Annotation: This article examines the epic poem Qissai Sayid Nasimiy by the
poet and translator Asiriy, who lived and worked in the late 18th to early 19th
centuries. The work is dedicated to the life, philosophical views, and literary legacy
of Nasimi, and it embodies the traditions of Turkic-Persian literature. The article
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
366
analyzes the artistic aspects of the poem, its historical context, and Asiriy’s
translation style.
Keywords: Asiriy, Nasimi, Qissai Sayid Nasimiy, translation, Hurufism,
Turkic literature, epic poem, philosophy, Sufism.
Kirish
Asiriy (18-asr 2-yarmi – 19-asr boshlari) – oʻzbek adabiyotining taniqli shoiri
va tarjimoni boʻlib, turkiy va forsiy tillarida ijod qilgan. Uning "Qissai Sayid
Nasimiy" (1774) dostoni Imomiddin Nasimiy hayoti va merosiga bagʻishlangan
muhim asar hisoblanadi. Nasimiy (1369–1417) – Ozarbayjonning buyuk shoiri,
mutasavvif va hurufiylik tariqatining vakili boʻlib, uning gʻoyalari butun Sharq
adabiyotiga taʼsir koʻrsatgan.
Asiriy bu doston orqali Nasimiyning hayotiy qiyinchiliklari, falsafiy
qarashlari va sheʼriy merosini oʻziga xos badiiy uslubda aks ettirgan. Bu asar nafaqat
tarixiy shaxs haqidagi hikoya, balki turkiy adabiyotda tarjima va tadqiqot
anʼanalarining rivojida ham muhim oʻrin tutadi.
Tahlil va Muhokama
Asiriyning "Qissai Sayid Nasimiy" dostoni 18-asr oxiri va 19-asr boshlarida
yozilgan boʻlib, u nafaqat tarixiy shaxs haqidagi hikoya, balki turkiy adabiyotdagi
dostonchilik anʼanalarini davom ettiruvchi muhim asardir. Bu doston orqali shoir
Nasimiyning hayoti, falsafiy qarashlari va ijodiy merosi chuqur badiiy talqin bilan
ifodalangan. Asarni tahlil qilishda uning mazmuni, badiiy uslubi, tarixiy konteksti va
adabiy merosdagi oʻrni muhim jihatlardir.
Dostonning Mazmuni va Badiiy Jihatlari
Asiriy "Qissai Sayid Nasimiy"da Nasimiyning hayotini bosqichma-bosqich
yoritadi. Doston boshida Nasimiyning Shamaxida tugʻilishi, ilk taʼlim olishi, falsafa,
astronomiya, tibbiyot kabi fanlarni oʻrganishi tasvirlanadi. Keyinchalik u hurufiylik
tariqatiga kirishi, Fazlulloh Naimiy bilan uchrashuvi va uning taʼsirida ruhiy taraqqiy
etishi haqida hikoya qilinadi. Dostonning eng dramatik qismi Nasimiyning Halabda
qatl etilishi sahnalaridir. Bu yerda shoirning jasorati, oʻz aqidasiga sadoqati va
oʻlimdan qoʻrqmaganligi kuchli badiiy ifoda bilan berilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
367
Dostonning badiiy jihatlaridan biri uning sheʼriy tilining sodda, ammo chuqur
maʼnoli boʻlishidir. Asiriy Nasimiy sheʼrlariga xos boʻlgan xalqona uslubdan
foydalangan, lekin oʻzining lirik va falsafiy qoʻshimchalarini ham kiritgan. Masalan,
Nasimiyning "Anal-haq" ("Men Haqman") degan gʻoyasi dostonda keng yoritilgan.
Bu gʻoya orqali inson bilan Xudoning birdamligi, vahdat ul-vujud tushunchasi
tasavvufiy ramzlar bilan ifodalangan.
Dostonning yana bir badiiy jihati – tarixiy voqealarning badiiylashtirilishidir.
Asiriy faqat tarixiy faktlarni keltirmasdan, ularni sheʼriy tasvir, ramziy ifodalar va
hissiy ranglar bilan boyitgan. Misol uchun, Nasimiyning qatl etilishida uning
terisining shilinishi kabi dahshatli sahnalar ham sheʼriy obrazlar orqali yumshatilgan.
Bu usul oʻquvchiga nafaqat voqeani tushunishga, balki uning hissiy taʼsirini
chuqurroq his qilishga yordam beradi.
Asiriyning Tarjimonlik Uslubi va Anʼanalarga Munosabati
Asiriy nafaqat shoir, balki mohir tarjimon ham boʻlgan. Uning "Nuh manzar"
("Toʻqqiz manzara") asarini forsiydan turkiyga tarjima qilgani maʼlum. "Qissai Sayid
Nasimiy"da ham u Nasimiyning asarlariga tayanib, ularni oʻz davri oʻquvchilari
uchun qayta talqin qilgan. Bu jarayonda u anʼanaviy sheʼriy shakllardan (gʻazal,
ruboiy, masnaviy) keng foydalangan.
Tarjimonlikda Asiriyning uslubiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:
Manbalarga ishonchlilik:
Asiriy Ibn al-Imod Hanbaliy kabi tarixiy
manbalardan foydalangan, bu esa dostonning haqiqiylik darajasini oshirgan.
Ijodiy erkinlik:
Baʼzi voqealarni u badiiy jihatdan boyitib bergan.
Masalan, Nasimiyning hurufiylik gʻoyalarini targʻib qilish jarayonida uning
muxlislari bilan suhbatlari kengroq tasvirlangan.
Tilning boyligi:
Asar turkiy tilida yozilgan boʻlsa-da, unda fors va arab
tillaridan olingan soʻzlar, tasavvufiy atamalar keng qoʻllanilgan.
Nasimiy Merosining Ahamiyati va Asiriyning Unga Munosabati
Nasimiyning ijodi XV asrdan boshlab turkiy adabiyotga, jumladan, oʻzbek
adabiyotiga kuchli taʼsir koʻrsatgan. Alisher Navoiy "Nasoyim ul-muhabbat" asarida
uni "turkiy mashoyixlar" qatorida tilga olgan. Asiriy bu anʼanani davom ettirib,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
368
Nasimiyga hurmat bildirgan va uning gʻoyalarini keyingi avlodlarga yetkazishga
harakat qilgan.
Dostonning muhim jihatlaridan biri shundaki, u nafaqat tarixiy shaxs haqida
hikoya qiladi, balki oʻz davrining ijtimoiy, diniy va falsafiy muhitini ham aks ettiradi.
Nasimiyning hurufiylik gʻoyalari, uning Mansur Halloj bilan ruhiy yaqinligi, shu
bilan birga davlat va diniy hokimiyat tomonidan bosimga uchragani – barchasi
dostonning asosiy mavzularidir.
"Qissai Sayid Nasimiy"ning Oʻzbek Adabiyotidagi Oʻrni
Bu doston turkiy adabiyotdagi tarixiy-shaxsiy dostonlar anʼanasini davom
ettirgan. Ushbu janrda yozilgan asarlar odatda tarixiy shaxslarning hayoti, jasorati va
falsafiy qarashlarini sheʼriy shaklda ifodalaydi. Asiriy ham bu anʼanaga amal qilib,
Nasimiy haqidagi hikoyani sheʼriy vositalar yordamida boyitgan.
Dostonning oʻziga xos jihati shundaki, u nafaqat tarjima, balki mustaqil badiiy
asar sifatida ham qiymatlidir. Asiriy Nasimiyning hayotini oddiy tarzda aytib
bermasdan, uning ruhiy kechinmalari, izlanishlari va qiyinchiliklari haqida ham
chuqur fikr yuritadi. Bu esa asarni nafaqat tarixiy, balki falsafiy jihatdan ham
boyitadi.
Xulosa
Asiriyning "Qissai Sayid Nasimiy" dostoni turkiy adabiyotdagi tarixiy-
shaxsiy dostonlar anʼanasini davom ettirgan muhim asar hisoblanadi. Unda
Nasimiyning hayoti, falsafiy qarashlari va sheʼriy merosi badiiy jihatdan boyitilgan
holda aks ettirilgan. Asiriy bu asar orqali nafaqat tarjimonlik mahoratini namoyish
etgan, balki oʻzbek adabiyotidagi hurufiylik va tasavvuf mavzularini rivojlantirishga
ham hissa qoʻshgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
"Imomiddin Nasimiy"
– Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005).
"Nasimiy o‘limiga fatvo bergan ruhoniy talvasasi"
– Uza.uz (2019).
"Asiriy"
– Vikipediya.
"Imodiddin Nasimiy (1370—1417)"
– E-adabiyot.uz.
"Tarjima"
– Vikipediya.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
369
"Badiiy tarjima – chinakam ijoddir"
– Yoshlik jurnali (2018).
"Sayyid Imodiddin Nasimiy. Ruboiylar"
– Kh-davron.uz.
"Nasimiyning qoʻlyozma devonlari"
– Ozarbayjon qoʻlyozmalari instituti
(2019).
"Turkiy adabiyotdagi hurufiylik taʼsiri"
– Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi
nashriyoti (2010).
"XV–XIX asrlar oʻzbek adabiyotida tarjima anʼanalari"
– Toshkent: Fan
(2015).
