MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–2_Июль –2025
7
ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBURNING HAYOT VA
HOKIMYAT YO’LI. UNDAN QOLGAN MODDIY VA MA’NAVIY
ME’ROS .
O’zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti
Tarix yo’nalishi 1-kurs talabasi
Otaqulova Parinoz Ilyos qizi
Annotatsiya: Ushbu maqolada Zahiriddin Muhammad Boburning
hayot yo’li uning hokimyatga kelishi, Mouronnahrda hokimyatni qo’laga
kiritishga bo’lgan harakati, o’z ona diorini tashlab, Kobul va Badaxshon
tomon harakatlari va Hindistonni egallashi to’g’risida. Shuningdek Bobur
Mirzo tomonidan yaratilgan ajoyib moddiy me’ros va ma’naviy boylik
haqda tadqiqot qilindi.
Kalit soʻzlar: Bobur Mirzo, Movorounnahr taxti, Kobul va Badaxshon,
Boburiylar sulolasi, "Boburnoma", Bogʻi Bobur.
Abstract: This article examines the life of Zahiriddin Muhammad Babur, his
rise to power, his attempts to seize power in Maurannahr, his departure from his
homeland, his movements towards Kabul and Badakhshan, and his conquest of
India. It also examines the remarkable material and spiritual heritage created by
Babur Mirza.
Keywords: Babur Mirza, Throne of Movorunnahr, Kabul and Badakhshan,
Babur dynasty, "Baburnama", Garden of Babur.
Аннотация: В этой статье рассматривается жизнь Захириддина
Мухаммада Бабура, его приход к власти, его попытки захватить власть в
Мавераннахре, его отъезд с родины, его движения в сторону Кабула и
Бадахшана и его завоевание Индии. В ней также рассматривается
замечательное материальное и духовное наследие, созданное Бабуром Мирзой
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–2_Июль –2025
8
Ключевые слова: Бабур Мирза, Трон Моворуннахра, Кабул и Бадахшан,
династия Бабура, «Бабурнаме», Сад Бабура.
Har bir xalqning tarixi, madaniyati, milliy qiyofasi, o’tmishining
qay darajada yorqinligini ifodalovchi buyuk olim va yutuk shoir va
mutaffakirlari bo’ladi. Tarixga nazar tashlaydigan bo’lsak biz shuni
ko’ramizki tarixda el-yurt hukumdori bo’lib, qanchadan qancha urush-
yurushlar qilib shu bilan birga ijod qilga qalam tebratgan buyuk
shaxslarni ham uchratamiz, shunday buyuklardan biri Zahiridddin
Muhammad Boburdir.
O’zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom
Abdug’aniyevch Karimov takidlaganidek; “Bobomiz Zahiriddin Muhammad
Bobur nomi bilan har qancha fahirlansak arziydi. O’zbek xalqining
dovrug’ni dunyoga taratgan ulug’ ajdodlarimizdan biri ularoq ul zot
bizni tariximizni qadirlashga kelajakga buyuk ishonch bilan qarashga
urgatadi. Zahiridddin Muhammad Bobur singari mumtoz insonlarni
dunyoga bergan xalq hech qachon xalq hech qachon hor bo’lmaydi,
muqarrar tarzda saodatga erishadi.Biz Bobur Mirzoni ulkan davlat arbobi
qomusiy alloma, mumtoz shoir sifatida ham cheksiz qadirlaymiz, Bobur
o’bek xalqining buyuk farzandi, milliy g’ururi’’.[ 1.158.]
Zahiriddin Muhammad Bobur 1483-yilning 14-fevralida Andijonda,
Farg’ona ulusing hokimi Umarshaxy Mirzo oilasida tug’iladi. Manbalarda
keltirilishicha Umarshayx Mirzoning saltanati hududi kanggayib
borayotganidan tahlikaga tushgan o’z aksi Sulton Ahmad Mirzo Toshkent
hukumdori Yunusxon o’zaro ittifoq tuzib 1494-yil Andijonga qo’shin
tortadilar. Ammo 1494-yilning 9-iyunida shunday tahlikali davrda
Umarshayx Mirzo Axsi shahridagi qarorgohda elchi kaptarlarini uchurish
vaqtida birga aqtida kapatxonana bilan birga jarga qulab halok bo’ladi.
U “Boburnona’’asarida otasining o’limi haqda shunday ma’lumot
beradi. <<Bu asnoda shunday g’arib voqea dast berdi, mazkur bo’lib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–2_Июль –2025
9
edimkim, Axsi qo’rgoni baland jar yoqasida erdi. Ushbu tarixda
dushanba kun ramozon oyining to’rtida Umarshayx Mirzo jardin kabutar
va kabutarxona bila uchub shunqor bo’ldi>>. O’ttiz to’qqiz yoshda erdi[2.9]
Shu tariqa Bobur Mirzo siyosat maydoniga kirib keladi.
Umarshayx Mirzo bevaqt vafot etganidan so’ng Bobur qalamini qilichga
almashadi. Shu chog’da Bobur bobosi Amir Temur poytaxti bo’lga
Samarqand shahri tomon yo’l oldi. Sulton Muhammad Mirzoning o’g’illlari
Boysung’ur Mirzo bilan Sulton Ali Mirzo o’rtasida shunday
to’qnashuvlar bo’ldiki, Samarqandni himoya qilishda ikkovida ham kuch
qolmadi. Bu xabar Andijonga yitgach, Bobur podshoh Samarqandga
qarab yo’l oldi. Garchan mirzolar kuchsizlanib qolgan bo’lsada unga
qattiq qarshilik kursatishdi[3.47]
Katta qiyinchiliklar bilan bo’lsada Bobur Samarqand taxtini
egallaydi. Ammo Samarqand taxtiga egalik ham uzoqqa chuzilmadi, ya’ni
uning dushmani bulgan Tanbal tomonidan Andijon taxtiga Boburning
ukasi Jahongir Mirzoni taxtga ko’taradi. Jahongir taxtga ko’tarilganligi
to’g’risidagi habarni Bobur Mirzo Xo’jand huhudiga yitganda eshitadi.
Yaniki bu vziyztni shunday tariflasak bo’ladi, <<Bu yoqdan haydaldi-u
yoqqa yitolmadi.>> shunda Bobur tog’asi Sulton Muhammaddan madad
so’radi. Onasi Qutlug’ Nigorxonim va buvisi Eson Davlatbegim
sharofat bilan biroz muddat O’ratepadan qunim topdi. (deya yozadi,
Mirzo Muhammad Haydar “Tarixi rashidiy,, asarida)
Andijon hududidagi muommolarni Jahongir Mirzo bilan
muzokaralar va uzaro sulhlar natijasida hal qildi va yana harakatlarni
Samarqand hududiga tomon qaratdi. Bu to’rida Gulbadambegim shunday
yozdi << Jahongirlik bobida hazratimiz tortgan qadar mashaqqat va
harakatlar kam kishilarga uchragan. U Hazratga duch kelgan uqubat
va hatarlar oz podshohlarga duch kelgan. Ikki qayta Samarqandni
qilich zo’ri bilan fath qildilar. Birinchi marta podshoh Bobur xazratlari
o’ni ikki yoshda, ikkinchi marta o’n to’qqiz yoshda, uchunchi marta
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–2_Июль –2025
10
esa yigirma yoshda edilar. Olti oy davomida Samarqand olmoqqa
urundilar, lekin maqsadiga erisha olmadilar.(Chunki) Xurosondagi amakilari
Sulton Husayin Bayqaro kabi Qoshg’arda bo’lgan tog’alari-Sulton
Muxammad ham yordam yubormadilar. Hech joydan yordam kelmagach,
mayus bo’ldilar>>.
Ana shunday paytda Shoxibekxon(Shayboniyxon) “Agar o’z
singlinggiz Xonzodabegimni menga bersanggiz, oramizda sulh tuzuladi va
ittifoqchilik aloqalari o’rnatiladi, deb ayttirib yubordi. Xonzoda begimni
o’sha xonga berib, o’zlari qaytishlikka majbur bo’ldi.
Ikki yuz kishi piyoda, yilkalarida chopon, oyoqlarida
chopiq,qo’llarida tayoq bo’lgan holda, beyaro, hudoga tavakkal qilib
Badaxshon va Kobulga qarab yo’l oldilar. Qunduz va Badaxshonda
Xushruy shox askarlari va odamlari bilan turar edi. Xushruy shox
Boysung’ur Mirzoni o’ldirgan, Sulton Masud Mirzoning ko’ziga mil
tortgan edi. Bobur Mirzo bularning barchasidan habardor bo’lsada, ammo
undan aslo uch olmadi, balki <<gavhar, oltin va qo’rallardan kungli
hohlaganicha olsin>> dedilar.
Bu uchrashuvdan so’ng Bobur xazratlari Kobul tomon yo’l oldilar.
U vaqtda Kobul Zunnun Arg’unning o’g’li Muhammad Muqimning
qo’lida edi. 1504-yilning sentiyabr oyida Kobul qo’lga kiritildi, Kobuldan
so’ng Bankash egallandi. Shundan so’ng Movarounnahrni hududini egallash
hayollarini ko’nglidan butunlay chiqarib tashladilar’’. Ma’lum muddat
davomida Kobul taxti uning tasarruvida bo’ldi.
Bobur Mirzo doim Hindiston hududini egallashga havasmand
edi. Shu maqsad yo’lida dastlab Bujurni egalladi, keyin Bxaraga
yo’l oldi va bu hududda talonchilik ishlariga aslo yo’l qo’ymadi. Bir
necha marotaba Hindistonga tomon qo’shin tortdi va har safar Bxera,
Bujur, Sialkut, Devalpur av Lohur singzri hududlarni qo’lga kiritdi. Va
nihoyta 1526-yilning 12-aprelida Sulton Ibrohim bin Sulton Iskandar bin
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–2_Июль –2025
11
Bahlul Ludi bilan jang qildi, xudoning inoyati bilan g’olib
chiqdi.[4;29.30.31.35.]
Shu tariqa Bobur Boburiylar sulolasiga asos soladi. Bu sulola
1526-1858-yillar davomida Hindistonda hukumronlik qildi. Chet davlatlarda,
hatto Hindistonda ham Boburiylar va ularning avlodlarini “Buyuk
mo’g’illar” deb atash odat bo’lib kelgan aslida esa bu sulolaga Amir
Temur avloddidan bulgan buyuk bobomiz Zahiriddin Muhammad Bobur
tomonidan asos solingan. Bu to’g’rida Akademik V.V. dunyoga tarqalga
‘Buyuk mug’llar” iborasining xato ekanligini ko’rsatib, <<Yevropaliklar
Temurni va uning o’g’illari va nabiralarini mo’g’llardan tarqalagan deb
hisoblab, Bobur saltanati uchun “Buyuk mug’illar” degan nom to’qidilar
deb yozadi. Bu ibora Yevropadan Hindistonga ko’chib kelib hindlar
orasida inglizcha kitoblar vositasi bilan tarqalgandir. So’nggi yillarda
“Buyuk mug’illar” iborasining o’rniga “Boburiylar” iborasining qo’llanishi
tarixiy haquqatni to’g’ri aks ettiradi.[5;403]
Temuriylarda buyuk ajdodi Amir Temurdan qolgan bir
odat mavjud bu odat shuki ular qo’l ostidagi hududlarni obod
qiladi, go’zal inshootlar, jannati bo’g’lar barpo etishadi.
Masalan; Bog’i vafo-Kobul viloyatining Ningnahor tumanidagi
Odinapur qo’rg’onida 1509-yilda Bobur Mirzo tomonidan yaratiladi.
Bog’i Binafsha-Kobul yaqinida temuriylar tomonidan yaratilgan
bo’lib Bobur bu bog’da yaqin kishilari va hamsuhbatlari bilan majlis
va ziyofatlar tashkil qilgan.
Bog’ Zarafshon-Agra shahrida hozirgi Tojmahal maqbarasidan
besh chaqirim shimol tomonda joylashgan, Hindistonda Samarqandcha
chorbog’ usulida barpo qilingan birinchi bog’ 1528-yilda Bobur
Mirzoning aynan o’zi tanlagan joyda o’zi chizib berga tarxi buyicha
bunyod qilingan.
Bog’ Navruz/Bog’ Bobur/ Kobul shaxrining Chordexin tumanidagi
bog’,Sherdorvoza tog’ning etagida. Boqqa Ulug’bek Mirzo Kobuliy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–2_Июль –2025
12
tomonidan asos solingan onasi Qutlug’nigorxonim vafot etganida Bobur
Mirzo amakisining merosxurlaridan ruxsat olib marxumani shu bog’ga
dafn qiladi. Bobur Mirzo keyinchalik shu bog’ni sotib qoladi va
qaytadan obodonlashtirgan.
Bog’ Safo- Bobur Mirzo tomonidan bunyod qilingan bo’lib
ko’kamligi bilan mashhur tog’ etagida xushhavo va safoli joyda
bunyod qilingan.
Bog’ Fatx-Bobur Mirzo tomonidan bunyod qilingan Agra shahri
yonida Serki tog’ning etagida 1527-yilda Rano Sango ustidan qozonilgan
g’alaba sharafiga, hal qiluvchi jang bo’lgan joyda barpo qilingan va
Bog’ Fatx-G’alaba Bog’ deb atalgan.[6;193.195.198] Shular va yana
qanchadan - qancha bog’-rog’lar barpo ettirdi
Bobur 47-yillik umri davomida ayanchli taqdir hukumlar,
qismatning qaro kunlarini boshdan kechirdi va shu asnoda nazmda
ajoyib baytlar bitdi, “Boburnoma” asarida esa hududlar geografiyasi,
etnologiyasi, etnogirafiyasi, o’simlik va hayvonot olami to’g’risida ajoyib
ma’lumotlar qoldirdi. Bu to’g’rida “Boburnoma”ni 1926-yilda ingliz tiliga
tarjima qilgan ingliz olimlaridan biri Uilyam Eskinning shunday so’zlari
bor <<Saxovati va mardligi, iste’dodi, ilm-fan, san’atga muhabbati va
ular bilan muvoffaqiyatli shug’llanishi jihatidan Osiyodagi podsholar
orasida Boburga teng keladigan birorta podsho topilmaydi>>. “Boburnoma”-
sar o’zbek nasrining ilk va ibratli namunasi. Asrani yaratishda
Bobur Mirzo turli badiiy usul va til vositalaridan mahorat bilan
foydalanadi. Joylar manzaralari, topogirafiyasi, ob-havosi, o’simlik
dunyosi, aholisi, xalq va qabilalarning urf-odatini bilimdon olim, adib
va shoir, geograf va tabiatshunos sifatida bayon qiladi “Boburnoma”ning
lotin, firansuz, ingliz, nemis, hind, afg’on, fors, rus, qozoq va boshqa
tillarga tarjima qilinganligining va alohida mehr bilan o’qib
kelinayotganing boisi ham shunda.[7;9.10]
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–2_Июль –2025
13
Xulosa o’rnida shuni aytish joizki Bobur buyuk shaxs kelajak
avlod uchun ajoyib qahraman uning hayot yo’llarini o’ganar ekanmiz
uning naqadar sabir bardoshli, qatiyatli, ziyrak va dovyurak insonligini
ko’ramiz. Biz Bobur Mirzo singari ajdodlarimizdan har qancha fahirlansak
arziydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.Islom Abdug’aniyevich Karimov. “ Ma’naviy yuksalish yo’lida”. Toshkent-
.1996.
2.Zahiriddin Muhammad Bobur. “ Boburnoma”. 1989
3.Mirza Muhammad Haydar.”Tarixi Rashidiy”.
4.Gulbadambegim. “ Humoyunnoma” Toshkent-1998. Manaviyat nashiryoti.
5.Bo’riboy Axmedov “ Tarixdan saboqlar”. O’qituvchi nashiryoti-1994
6.Zahiriddin Muhammad Bobur “ Ensiklopediya”. Sharq nashiryoti-2014.
7.Zahiriddin Muhitdinov “ Bobur Mirzo”. Andijon-nashiryoti-2005.
