MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
396
MUSIQANING FUNKSIYALARI: EVOLYUTSION, IJTIMOIY VA
ESTETIK YONDASHUVLAR
Iskandarova Dilnoza Tolibjon qizi
Yunus Rajabiy nomidagi o‘zbek milliy musiqa san’ati instituti
3-kurs talabasi
Annotatsiya.
Maqolada musiqaning inson hayotidagi asosiy funksiyalari
nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Evolyutsion va ijtimoiy yondashuvlar orqali musiqa
tushunchasi turlicha izohlanadi.
Kalit so‘zlar:
musiqa funksiyalari, evolyutsion nazariya, ijtimoiy birdamlik,
estetik tajriba, psixososial ehtiyojlar, foydalanish va qoniqish, eksperimental
estetika, madaniy identitet, marosim musiqasi, o‘zbek musiqasi
Ko‘pgina olimlar musiqaning potentsial funksiyalarini faqat nazariy nuqtai
nazardan muhokama qilishgan. Ushbu yondashuvlar yoki nazariyalarning eng
ko‘zga ko‘ringanlari aniq evolyutsion da’volarni ilgari suradiganlardir. Biroq,
boshqa evolyutsion bo‘lmagan yondashuvlar ham mavjud, masalan, eksperimental
estetika yoki foydalanish va qoniqish yondashuvi. Musiqa funksiyalari bu
yondashuv va nazariyalardan deduktiv tarzda olingan. Bundan tashqari, adabiyotda
odatda musiqaga ega bo‘lishi mumkin bo‘lgan funksiyalar ro‘yxati yoki to‘plamlari
topiladi. Ushbu ro‘yxatlarning aksariyati adabiyotlarni qidirish natijasidir; boshqa
hollarda mualliflar o‘zlari sanab o‘tgan funksiyalar bilan qanday kelishganini aniq
tushuntirmaydilar. To‘liq ro‘yxatni yig‘ish maqsadini hisobga olgan holda, barcha
ishlar bizning xulosamizga kiritilgan.
Musiqa funksiyalari muayyan yondashuvlar yoki nazariyalardan kelib
chiqadi. Musiqaga evolyutsion nuqtai nazardan yondashish G. Darvinning ishlariga
borib taqaladi. U musiqaning kelib chiqishiga oid bir qancha ehtimollarni
ko‘rsatgan, biroq aniq xulosaga kelmagan
i
. Uning izdoshlari esa bu masalaga yanada
qat’iy yondashganlar. Miller, musiqa yaratish biologik moslikning oqilona
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
397
ko‘rsatkichi namoyon bo‘lishini ta’kidladi. Uning fikricha, musiqiy faoliyatga qodir
shaxslar jismonan sog‘lom va kuchli bo‘lishi lozim
ii
.
Boshqa nazariyalar esa musiqani hissiy va ijtimoiy aloqa vositasi sifatida
ko‘radi. Panksepp va Bernatzky musiqaning ajdodlarimiz ijtimoiy tuzilmalari,
ierarxiyasi va hamkorlik faoliyatini muvofiqlashtirishda muhim vosita bo‘lganini
ta’kidlaydilar
iii
.
Inson ijtimoiy mavjudot sifatida tarixan guruh bo‘lib yashashga moslashgan.
Ilk ajdodlarimiz daraxtzor hududlarda hayot kechirar ekan, ovoz orqali muloqot
qilish ayniqsa, melodik ohanglar (prosodiya) orqali hissiy ma’nolarni yetkazish
guruh ichidagi faoliyatni muvofiqlashtirish, ijtimoiy rishtalarni mustahkamlash,
nizolarni
bartaraf
etish,
bo‘ysunish
va
hukmronlik
ierarxiyasini
barqarorlashtirishning samarali usullaridan biri bo‘lgan. Bu jarayonda tovushlar,
ayniqsa musiqiy ohanglar, rag‘batlantiruvchi va uyg‘unlashtiruvchi vosita sifatida
xizmat qilgan bo‘lishi mumkin.
Ushbu fikrga yaqin yondashuv shuni ko‘rsatadiki, musiqa ijtimoiy
birdamlikni shakllantirishga hissa qo‘shadi va natijada guruh harakatlarining
samaradorligi ortadi. Tarixiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, mehnat qo‘shiqlari, urush
marshi, beshik navolari va milliy madhiyalar oilaviy, mahalliy yoki hatto milliy
darajadagi birlik va birdamlikni kuchaytiruvchi vositalar sifatida xizmat qilgan.
Shunga ko‘ra, musiqa ijtimoiy stress va tajovuzni kamaytirish, ijtimoiy muvozanatni
saqlash va qo‘llab-quvvatlashda samarali vosita bo‘lishi mumkin.
Ushbu holat O‘zbekiston va butun Markaziy Osiyo xalqlari madaniyatida
ayniqsa yorqin ko‘rinadi. Xususan, o‘zbek xalqining og‘zaki an’analarida musiqa
qadimdan ijtimoiy hamjihatlik, oilaviy birlik, ruhiy dalda va madaniy xotirani
saqlovchi kuch sifatida ishlatilgan. Chaqaloqlar uchun aytiladigan alla ona va go‘dak
o‘rtasidagi emotsional bog‘liqlikni mustahkamlab, xavfsizlik hissini vujudga
keltirgan. To‘y va xalq sayillaridagi doira sadolari, dostonchilik va baxshichilik
an’analari esa ijtimoiy marosimlarning emotsional birlashuvini ta’minlovchi vosita
bo‘lgan. Navro‘z bayrami, xatna marosimlarida ijro etilgan an’anaviy kuy va
qo‘shiqlar jamiyatni birlashtiruvchi rituallar shaklida davom etmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
398
Bugungi kunda ham O‘zbekistonda musiqa milliy g‘oya, vatanparvarlik va
madaniy o‘zlikni shakllantirishda faol vosita bo‘lib qolmoqda. Estrada, folklor va
zamonaviy uslublar uyg‘unligidagi musiqiy oqimlar, yosh avlodning musiqiy didi
orqali o‘z shaxsiy identitetini anglashiga xizmat qilmoqda. Bu holatlar musiqaning
“foydalanish va qoniqish” modeli bo‘yicha ham dolzarb tahlilini talab qiladi.
Musiqaning “ijtimoiy tsement” – ya’ni ijtimoiy barqarorlik va bog‘liqlikni
ta’minlovchi kuch sifatidagi funksiyasi haqida g‘oya ko‘plab olimlar tomonidan
ilgari surilgan. Jumladan, Huron
iv
, Mithen
v
va Bicknell
vi
musiqaning bu jihatini
chuqur tahlil qilganlar va uni insoniyat madaniy taraqqiyotidagi muhim omil sifatida
baholaganlar.
Yangi evolyutsion nazariya Folk tomonidan taklif qilingan bo‘lib, u musiqa
go‘dak va onaga bog‘liqlikni saqlab qolish uchun alla aytish natijasida paydo
bo‘lgan, deb hisoblagan
vii
.
Folk tomonidan ilgari surilgan “chaqaloqni qo‘yish gipotezasi”ga ko‘ra,
ibtidoiy onalar o‘z chaqaloqlarini bir muddat qo‘yib, qo‘llarini boshqa faoliyatlar
uchun bo‘shatish imkoniyatiga ega bo‘lganlar. Bu holatda, bola bilan bevosita
jismoniy aloqa uzilgan bo‘lsa-da, ona tomonidan aytilyotgan alla chaqaloq uchun
vasiyning yaqinligini bildiruvchi, tinchlantiruvchi ijtimoiy signal sifatida xizmat
qilgan. Ushbu vokal ifodalar bolaning xavfsizlik hissini ta’minlashda muhim rol
o‘ynagan.
Musiqaning inson ongi va ruhiyatidagi chuqur ildizlariga oid yana bir
qiziqarli faraz – bu uning o‘limga oid tashvishlarni yengillashtirishdagi roli bilan
bog‘liq. Jumladan, Dissanayake musiqa insonlarga hayotning o‘tkinchiligini
anglashda yordam berishi mumkinligini ta’kidlaydi
viii
. Bu jarayonda musiqa diniy
e’tiqodlar, oxirat haqidagi tasavvurlar yoki yuksak transsendental ma’nolar kabi,
inson ruhiyatiga yupanch beruvchi va mavjudlikka ma’no baxsh etuvchi vosita
sifatida xizmat qilishi mumkin.
Mazkur farazni tasdiqlovchi neyrofiziologik dalillar ham mavjud. Jumladan,
Blood va Zatorre tomonidan olib borilgan tadqiqotlar musiqaning chaqiruvchi
“titroq” tajribasi inson miyasi faoliyatida, ayniqsa tashvish va xavotir bilan bog‘liq
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
399
sohalarda susayish yuz berishini ko‘rsatadi
ix
. Bu holat musiqaning tinchlantiruvchi,
hissiy barqarorlikni ta’minlovchi tabiiy vosita sifatidagi potensialini dalillaydi.
Musiqaning transsendensial hissiyotlar bilan bog‘liq roliga oid qarashlar
ham mavjud. Xususan, Frith shunday ta’kidlaydi: “Biz hammamiz o‘zimizga
yoqadigan musiqani alohida bir narsa sifatida qabul qilamiz. U bizni oddiylikdan
yiroqlashtiradi, go‘yoki o‘zimizdan chiqarib, boshqa holatga olib kiradi”.
x
Shu
ma’noda, musiqa shunchaki estetik tajriba emas, balki ongni yuksaltiruvchi,
haqiqatdan qochish yoki undan yuqori ma’naviy holatga ko‘tarilish vositasi sifatida
ham qaralishi mumkin.
Bu fikrni qo‘llab-quvvatlovchi ilmiy kuzatuvlar mavjud. Masalan, musiqa
tinglash orqali yuzaga keluvchi “oqim” holatlari
xi
, “cho‘qqi tajribalari”
xii
yoki
“titroq” hodisasi
xiii
bularning barchasi transsendensial yoki ruhiy qochish
holatlarining namunasi sifatida izohlanadi
xiv
.
Shubertning fikriga ko‘ra, musiqaning eng muhim funksiyasi – bu uning
tinglovchi (va ijrochi)da zavq uyg‘otish qobiliyatidir
xv
. Uning nazarida, musiqaning
barcha boshqa funksiyalari aynan shu zavq uyg‘otish salohiyatiga bo‘ysunadi.
Shunga ko‘ra, musiqa insoniyat taraqqiyoti jarayonida vaqtni mazmunli va xavfsiz
o‘tkazish vositasi sifatida shakllangan bo‘lishi mumkin. Bu, o‘z navbatida, ko‘plab
yirtqich hayvonlarda kuzatiladigan uyqu holatlariga o‘xshash tarzda tushuntiriladi.
Huron ta’kidlaganidek, insonlar yanada samarali ovchilarga aylangan sari, musiqa
ular uchun hushyor holatda vaqt o‘tkazishning zarar yetkazmaydigan, ammo ruhiy
jihatdan to‘ldiruvchi usuli sifatida shakllangan bo‘lishi mumkin
xvi
.
Ushbu nazariy har birining o‘ziga xos yo‘nalishi bo‘lishiga qaramay, ular
musiqaning kelib chiqishiga oid turli ehtimollarni yoritadi. Shu bilan birga, bir
vaqtning o‘zida bir nechta funksiyalarni qamrab olgan murakkab yondashuvlar ham
mavjud. Xususan, musiqaning antropologik tadqiqotlarida uning ko‘p qirrali
ijtimoiy va madaniy funksiyalariga e’tibor qaratiladi. Masalan, Merriam o‘zining
“Musiqaning antropologiyasi” nomli asarida musiqaning jamiyatda bajarishi
mumkin bo‘lgan o‘nta asosiy ijtimoiy funksiyasini sanab o‘tgan
xvii
. Bular orasida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
400
hissiy ifoda, muloqot vositasi va ramziy vakillik kabi jihatlar mavjud. Merriamning
g‘oyalari musiqa sosiologiyasi va etnologiyasi sohasida katta ta’sirga ega bo‘lgan.
Merriam an’analariga sodiq holda, Dissanayake marosim musiqasining oltita
ijtimoiy funksiyasini ilgari suradi
xviii
. Ular orasida resurslarni namoyish qilish,
shaxsiy tajovuzni boshqarish yoki yo‘naltirish, va ijtimoiy uchrashuvlarni
muvofiqlashtirish kabi jihatlar alohida ta’kidlanadi. Bu esa musiqaning jamiyatdagi
tartibni saqlash va guruh ichidagi hamkorlikni ta’minlashda qanday ahamiyatga ega
ekanligini ko‘rsatadi.
So‘nggi yillarda ko‘plab tadqiqotchilar musiqaga oid evolyutsion
taxminlarga nisbatan tanqidiy yondashib, e’tiborni insonlarning kundalik
hayotlarida musiqadan foydalanish usullariga qaratmoqdalar. Bu boradagi eng
dolzarb yondashuvlardan biri “foydalanish va qoniqish” modeli hisoblanadi. Mazkur
yondashuv musiqa tinglovchilarining ehtiyojlari, hissiy holatlari va tashvishlarini
o‘rganadi hamda insonlarning o‘z ehtiyojlariga mos ravishda musiqa va boshqa
ommaviy axborot vositalarini qanday tanlashi va ulardan qanday foydalanishini
tushuntirishga harakat qiladi.
Arnett tomonidan ilgari surilgan konsepsiyaga ko‘ra, musiqa bir nechta
muhim funksiyalarni bajara oladi
xix
. Ular orasida dam olish va ko‘ngilocharlik,
shaxsiy identifikatsiyani shakllantirish, hissiy izlanishlar va madaniy o‘zlikni
aniqlash kabi jihatlar alohida ajralib turadi. Bunday yondashuv, musiqaning
psixologik va ijtimoiy motivatsiyalar asosida qanday iste’mol qilinishini chuqurroq
anglashga xizmat qiladi.
Tadqiqotning yana bir muhim yo‘nalishi bu – “eksperimental estetika”
maktabidir. Ushbu yondashuv estetik go‘zallikni subyektiv tajriba sifatida tahlil
qilishga yo‘naltirilgan bo‘lib, insonning sun’iy yoki tabiiy san’at asarlari bilan
o‘zaro munosabatidan kelib chiqadigan zavqlanish jarayonini o‘rganadi. Bu nazariy
yo‘nalish musiqani faqat biologik yoki ijtimoiy vosita sifatida emas, balki individual
emotsional va estetik tajriba manbai sifatida ham baholaydi.
Masalan, Bullough eksperimental estetikadagi o‘zining ilg‘or ishlanmalarida
tinglovchilarni bir nechta psixotipik guruhlarga ajratgan holda, musiqaning inson
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
401
ongida assotsiatsiyalarni, xotiralarni, shaxsiy tajribalarni, kayfiyatlarni va his-
tuyg‘ularni faollashtirishdagi rolini o‘rganadi. Unga ko‘ra, musiqa shunchaki
tovushlar to‘plami emas, balki u orqali ongda paydo bo‘ladigan estetik rezonans
estetik sezgi va emotsional aks-sado inson ruhiyatiga chuqur ta’sir ko‘rsatadi
xx
.
Shu tarzda, evolyutsion bo‘lmagan yondashuvlar musiqaning insoniy tajriba
va ehtiyojlar bilan o‘zaro aloqasini chuqurroq tushunishga xizmat qilmoqda. Bu
yondashuvlar musiqaning zamonaviy jamiyatdagi murakkab va ko‘p qatlamli
ijtimoiy-psixologik funksiyalarini tahlil qilishda muhim metodologik asos bo‘lib
xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, mavjud tadqiqotlar musiqaning turli funksiyalarini
tavsiflab, uning inson hayotidagi ko‘p qirrali ahamiyatini ochib beradi. Evolyutsion
yondashuvlar musiqani biologik moslik ko‘rsatkichi, ijtimoiy va hissiy aloqaning
vositasi, guruh ichidagi ierarxiyalarni tartibga soluvchi vosita, xavfsizlik va
tayyorgarlik belgisi, shuningdek, o‘lim haqidagi tashvishlarni yengillashtiruvchi
transsendental hodisa sifatida talqin qiladi. Shu bilan birga, musiqa odamlarni estetik
zavqga yetaklovchi va bo‘sh vaqtni samarali o‘tkazishga xizmat qiluvchi omil
sifatida ham e’tirof etiladi.
Antropologik yondashuvlar musiqaning ijtimoiy va madaniy funksiyalarini
bir vaqtning o‘zida bir necha darajada ko‘rsatadi. Jumladan, u hissiy ifoda, aloqa,
marosimiy birlik, shaxsiy identifikatsiya va ijtimoiy integratsiya kabi ko‘plab
ijtimoiy rollarni bajaradi.
Bundan tashqari, zamonaviy evolyutsion bo‘lmagan yondashuvlar, jumladan
“foydalanish va qoniqish” modeli hamda “eksperimental estetika” yondashuvi orqali
musiqa inson ehtiyojlariga asoslangan kognitiv, emotsional va psixososial holatlarni
tartibga solishda faol ishtirok etishini ko‘rsatadi. Bu yondashuvlar musiqani
individual psixologik holatlarni boshqaruvchi va estetik tajribaning markaziy
elementi sifatida talqin etadi.
Shunday qilib, musiqa insoniyatning biologik, psixologik, ijtimoiy va
madaniy taraqqiyotida murakkab va o‘zaro bog‘liq funksiyalarni bajaruvchi
universal hodisa sifatida o‘rganilmoqda. Shu asosda, uning ilmiy tadqiqi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
402
multidisiplinar yondashuvni talab etadi va bu borada izchil konseptual tizim yaratish
zarurati tug‘ilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
i
Darwin, C. (1872). The expression of the emotions in man and animals. London:
John Murray.
ii
Miller, G. (2000). The mating mind: How sexual choice shaped the evolution of
human nature. Doubleday.
iii
Panksepp, J., & Bernatzky, G. (2002). Emotional sounds and the brain: The neuro-
affective foundations of musical appreciation. Behavioural Processes, 60(2), 133–
155.
iv
Huron, D. (2001). Is music an evolutionary adaptation? Annals of the New York
Academy
of
Sciences,
930,
43–61.
https://doi.org/10.1111/j.1749-
6632.2001.tb05724.x.
v
Mithen, S. (2006).
The singing Neanderthals: The origins of music, language,
mind, and div
. Harvard University Press.
vi
Bicknell, J. (2007).
Why music moves us
. Palgrave Macmillan.
vii
Folk, C. L. (2004a). The evolution of music and its role in infant care. Journal of
Social and Evolutionary Systems, 26(2), 123–135.
Folk, C. L. (2004b). Mothers’ lullabies as tools of emotional regulation.
Infant
Behavior and Development, 27
(4), 540–554.
viii
Dissanayake, E. (2009).
Art and intimacy: How the arts began
. University of
Washington Press.
ix
Blood, A. J., & Zatorre, R. J. (2001). Intensely pleasurable responses to music
correlate with activity in brain regions implicated in reward and emotion.
Proceedings of the National Academy of Sciences, 98
(20), 11818–11823.
https://doi.org/10.1073/pnas.191355898.
x
Frith, S. (1996).
Performing rites: On the value of popular music
. Harvard
University Press.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
403
xi
Nakamura, J., & Csikszentmihalyi, M. (2009). Flow theory and research. In C. R.
Snyder & S. J. Lopez (Eds.),
Oxford handbook of positive psychology
(2nd ed., pp.
195–206). Oxford University Press.
xii
Maslow, A. H. (1968).
Toward a psychology of being
(2nd ed.). Van Nostrand.
xiii
Panksepp, J. (1995). The emotional sources of “chills” induced by music.
Music
Perception, 13
(2), 171–207. https://doi.org/10.2307/40285693.
xiv
Fachner, J. (2008). The “tuning of the brain” with music.
Music and Medicine,
1
(1), 29–36. https://doi.org/10.1177/1943862108329522.
xv
Shubert, E. (2009). The fundamental function of music.
Musicae Scientiae,
13
(2_suppl), 63–81. https://doi.org/10.1177/10298649090130S205.
xvi
Huron, D. (2001). Is music an evolutionary adaptation?
Annals of the New York
Academy
of
Sciences,
930
,
43–61.
https://doi.org/10.1111/j.1749-
6632.2001.tb05724.x.
xvii
Merriam, A. P. (1964).
The anthropology of music
. Northwestern University
Press.
xviii
Dissanayake, E. (2006). Ritual and ritualization: Musical means of conveying
and shaping emotion in humans and other animals. In N. L. Wallin, B. Merker, & S.
Brown (Eds.), The origins of music (pp. 31–42). MIT Press.
xix
Arnett, J. J. (1995). Adolescents' uses of media for self-socialization.
Journal of
Youth and Adolescence, 24
(5), 519–533. https://doi.org/10.1007/BF01537054.
xx
Bullough, E. (1921). The aesthetic appreciation of music. British Journal of
Psychology.
