MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
324
SHIRINLIK EMAS SUV YETISHMOVCHILIGI TISHLARNI
YEMIRYABDI- BOLALARDA YASHIRIN KARIYES EPIDEMIYASI
Allamurodova Baxtigul Boymurodovna
Termiz iqtisodiyot va servis Universiteti Tibbiyot fakulteti
Stomatologiya yoʻnalishi 3 - bosqich talabasi
allamurodovabaxtigul4@gmail.com
Ilmiy rahbar: Saidov Jasur Baxtiyorovich
Tibbiy klinik fanlar kafedrasi mudiri o‘qituvchi
Annotatsiya: Ushbu maqolada bolalar orasida keng tarqalgan yashirin
kariyes holatlari, uning asosiy sabablari sifatida shirinlik iste’moli emas, balki toza
ichimlik suvi tanqisligi va suvsizlantirilgan hayot tarzi tahlil qilinadi. Maqolada
gigiyena, ichimlik suvining sifati, florid yetishmovchiligi va og‘iz salomatligining
bog‘liqligi bo‘yicha zamonaviy ilmiy yondashuvlar bayon etiladi. Tadqiqot
natijalari bolalar tish sog‘lig‘ini saqlashda sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish
zarurligini ko‘rsatmoqda.
Kalit so’zlar: Kariyes, tish, sog’lom turmush tarzi, gigiyena, suv tanqisligi,
og’iz gigiyenasi.
So‘nggi yillarda bolalar o‘rtasida tish kariyesi, xususan, yashirin shakllari
(yuzasida sezilmaydigan, ammo tish ichida chuqurlashib boradigan kariyes) sezilarli
darajada oshib bormoqda. Ko‘plab stomatologlar buni ko‘proq shirinliklar iste’moli
bilan bog‘lashsa-da, zamonaviy tadqiqotlar ichimlik suvi yetishmovchiligi va og‘iz
gigiyenasiga e’tiborning pasayishi kabi omillarni asosiy sabab sifatida
ko‘rsatmoqda.
1. Yashirin kariyes nima va nima uchun u xavfli?
Yashirin kariyes – bu dastlab tashqi belgilar sezilmaydigan, biroq tish ichki
qatlamlarida rivojlanadigan kariyes turi bo‘lib, u og‘riq bermaguncha yoki tish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
325
buzilmaguncha aniqlanmasligi mumkin. Bu holat asosan doimiy gigiyenaning
yetarli emasligi, so‘lak tarkibining o‘zgarishi va florid moddasining tanqisligi bilan
bog‘liq.
2. Ichimlik suvi tanqisligi va tish salomatligi
Ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, ichimlik suvi tarkibidagi florid
moddasining etarli darajada bo‘lmasligi tish emalini kuchsizlantiradi. Bu holat
qishloq joylarda, yer osti suvlari chuqurlikda joylashgan hududlarda ayniqsa
dolzarb. Shuningdek, suv yetishmovchiligi natijasida bolalar ichimlik sifatida shirin
gazli ichimliklarga murojaat qilishadi, bu esa kariyes xavfini yanada kuchaytiradi.
3. Gigiyena va resurs yetishmovchiligi
Suvning cheklanganligi shaxsiy gigiyena vositalaridan foydalanishni ham
qiyinlashtiradi. Tish yuvish tez-tez amalga oshirilmaydi, yoki bu jarayon faqat
ertalabki oddiy yuvinish bilan cheklanadi. Bu esa og‘iz bo‘shlig‘ida bakteriyalarning
ko‘payishiga, tish emalining yemirilishiga olib keladi.
4. Profilaktika va yechimlar
Fluorli tish pastalaridan foydalanishni keng targ‘ib qilish
Maktablarda stomatologik skrining dasturlarini joriy etish
Ichimlik suvini markazlashtirilgan dezinfeksiyalash va floridlash
tizimlarini takomillashtirish
Ota-onalar va bolalar o‘rtasida og‘iz gigiyenasi bo‘yicha ma’rifiy
ishlarni kuchaytirish
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, bolalarda uchrayotgan yashirin kariyes
holatlari ko‘pincha noto‘g‘ri oziqlanish yoki shirinlik iste’molidan ko‘ra, ichimlik
suvi sifatining pastligi, organizmda florid yetishmovchiligi va og‘iz gigiyenasiga
e’tiborning sustligi bilan chambarchas bog‘liq. Ko‘plab hududlarda suv ta’minoti
markazlashmagan, mavjud suv manbalari esa sanitariya-me’yorlarga javob
bermaydi. Bu holat nafaqat suvsizlanishga, balki og‘iz bo‘shlig‘ida tabiiy himoya
qatlamining zaiflashishiga olib kelmoqda.
Bundan tashqari, yosh bolalarda tish shifokoriga borish madaniyatining
pastligi, stomatologik skrining va profilaktika choralari yetarli darajada yo‘lga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
326
qo‘yilmaganligi muammoning chuqurlashuviga sabab bo‘lmoqda. Aksariyat
holatlarda kariyes tashqi belgilarsiz kechadi va ota-onalar tishdagi buzilishlarni
kechikkan bosqichda payqaydi.
Shuningdek, bolalar orasida shirin gazli ichimliklar va sun’iy sharbatlarga
bo‘lgan talabning ortishi ham gigiyena yetishmovchiligi bilan birgalikda kariyes
rivojlanishiga sabab bo‘lmoqda. Lekin asosiy xavf omili sifatida organizmning
suvsizlanishi va sifatsiz ichimlik suvidan foydalanish alohida ajralib turadi.
Yashirin kariyesning bolalar orasida keng tarqalishi faqatgina ovqatlanish
muammosi emas, balki ekologik va ijtimoiy-sanitariya muammosidir. Suv sifati,
gigiyena madaniyati, stomatologik xizmatlarning mavjudligi va ota-onalar ongining
pastligi bu muammoni yanada chuqurlashtirmoqda.
Muammoni hal qilish uchun quyidagi chora-tadbirlar zarur:
1.
Aholini sifatli ichimlik suvi bilan ta’minlash va florid moddasining
normativ darajada bo‘lishini nazorat qilish.
2.
Maktab va maktabgacha ta’lim muassasalarida og‘iz gigiyenasi
bo‘yicha muntazam ma’rifiy ishlarni tashkil qilish.
3.
Bolalarda stomatologik ko‘rik va profilaktika ishlarini tizimli yo‘lga
qo‘yish.
4.
Ota-onalar bilan doimiy muloqot orqali ularni bolalar tish salomatligi
mas’uliyatiga jalb etish.
Yuqoridagi
omillarni
inobatga
olgan
holda,
yashirin
kariyes
epidemiyasining oldini olish mumkin. Sog‘lom tishlar – bu sog‘lom avlod garovidir.
Yashirin kariyes epidemiyasi bilan kurashish uchun shirinlik iste’molini
cheklash yetarli emas. Ichimlik suvi sifatini yaxshilash, bolalarda gigiyenani
oshirish va profilaktik stomatologik xizmatlarni kengaytirish orqali bu muammoni
hal qilish mumkin. Aks holda, yashirin kariyes uzoq muddatli stomatologik
muammolar, hatto butun organizmga ta’sir qiluvchi og‘ir asoratlar bilan
yakunlanishi mumkin.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
World Health Organization (2023).
Oral health status report
.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
327
2.
Ibragimova N.M. (2021). “Tish kariyesining yashirin shakllari: diagnostika
va profilaktika”.
Tibbiyot jurnali
, 4(2), 56–62.
3.
Qodirov A.R. (2022). “Ichimlik suvi va bolalar salomatligi o‘rtasidagi
bog‘liqlik”.
O‘zbekiston sog‘liqni saqlash axborotnomasi
, 6(1), 14–20.
4.
American Dental Association (ADA). (2022).
Fluoride and Dental Health in
Children
.
