MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
318
ABDULLA QODIRIY – O’ZBEK REALIST ADABIYOTINING
YORQIN NAMOYONDASI
Ruxshona Xasanboyeva Nurmatjon qizi,
Namangan davlat universiteti, Tarix yo’nalishi talabasi
Ilmiy rahbar: Madraximov Zoxid Sharofovich,
Namangan davlat universiteti dotsenti, t.f.n.
Annotatsiya: Ushbu maqolada XX asr boshlaridagi oʻzbek adabiyoti
taraqqiyotiga beqiyos hissa qoʻshgan, yangi uslub va gʻoyalarni olib kirgan adib
Abdulla Qodiriyning hayoti va ijodiy merosi keng qamrab olingan. Asarda
yozuvchining jadidchilik harakatidagi oʻrni, roman janrini oʻzbek adabiyotiga olib
kirishdagi xizmatlari, “Oʻtgan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlarining
badiiy xususiyatlari, tarixiy va ijtimoiy ahamiyati tahlil etiladi. Shuningdek, Qodiriy
asarlarida realizm, milliy uygʻonish va mustamlaka davri tanqidi qanday aks etgani
tahliliy yondashuvda ochib beriladi. Maqolada adib merosining bugungi kunda ham
dolzarbligi, yoshlar tarbiyasida tutgan oʻrni haqida fikr yuritiladi.
Kalit soʻzlar: Abdulla Qodiriy, jadidchilik, realizm, roman, “Oʻtgan
kunlar”, “Mehrobdan chayon”, milliy uygʻonish, “Mushtum”, “Sadoi Turkiston”,
“To’y”, “Fikr aylag’il”, “Millatimga”, adabiy meros.
XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkiston vohasida yuzaga kelgan
ijtimoiy-siyosiy, madaniy-ma'rifiy yangilanish harakati – jadidchilik, o‘zbek
xalqining milliy uyg‘onish davridagi eng muhim va hal qiluvchi bosqichlaridan biri
bo‘lib tarixda muhrlanadi. Bu harakat nafaqat maktab-maorif sohasini isloh qilishga,
balki adabiyot, san’at, matbuot, tafakkur va milliy ongni o‘zgartirishga qaratilgan
keng ko‘lamli g‘oyaviy oqim bo‘ldi. Jadidlar Turkiston jamiyatini jaholat, urf-
odatlar va eskicha qarashlar changalidan qutqarib, zamonaviy bilimlar, ilg‘or
texnologiyalar, ijtimoiy adolat va xalq manfaatlarini ilgari surishga intildilar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
319
Jadidchilik harakatining yetakchilari orasida Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvar
Qori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Abdurauf Fitrat kabi ma'rifatparvar zotlar
bo‘lsa, adabiyot maydonida esa bu g‘oyalarning yorqin targ‘ibotchisi sifatida
Abdulla Qodiriy namoyon bo‘ldi. Abdulla Qodiriy o‘zining roman, hikoya,
publitsistik va dramatik asarlari orqali jadidchilik mafkurasining eng chuqur, eng
ta’sirchan badiiy ifodasini yaratdi. Ayniqsa, o‘zbek adabiyotida roman janriga asos
solgan “O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” asarlari milliy o‘zlik, tarixiy xotira
va ijtimoiy o‘zgarishlar timsoliga aylandi. Jadidlar adabiyotni insonni tarbiyalovchi,
jamiyatni uyg‘otuvchi qudratli vosita deb bilganlar. Abdulla Qodiriy esa bu
nazariyani badiiy jihatdan amalda isbotlab, adabiyot orqali xalqni o‘z tarixiga,
o‘zligiga qaytarishga harakat qilgan. Qodiriy asarlarida Turkiston jamiyatidagi
sinfiy farqlar, diniy xurofot, ayollar erkinligi, o‘zbek ziyolilarining fojiali taqdiri
chuqur aks etgan. Shu jihatdan u nafaqat jadid adabiyotining, balki umuman yangi
o‘zbek adabiyotining asoschilaridan biri sifatida e’tirof etiladi [1. 5-b.].
Ulkan iste'dod egasi Abdulla Qodiriy 1894-yil 10-aprelda Toshkentda
bog'bon oilasida dunyoga kelgan. Bo'lajak adib hayot mohiyatini, turmushdagi
tirikchilik tashvishlari-yu ziddiyatlarini juda erta anglagan. XX asr avvali ijtimoiy
hayotidagi tang holatlar yosh Abdullaning bolaligi-ga ham soya tashlagan. U
bolaligidanoq turmush tashvishlari ichiga sho'ng'igan. Shu ma'noda adib o'z
tarjimayi holiga Abdulla Qodiriyning bolaligi oid manbalarda o'sha zamonlarni
xotirlab shunday yozadi:
“Men qaysi yilda va qaysi oyda tug'ilg'onimni bilmayman.
Har holda bemavridroq bo'lsa kerak, kambag'al, bog'bonlik bilan kun kechiruvchi
bir oilada tug'ulib, yaqinlarimning so'zlariga qaraganda, mustabid Nikolay taxtga
o'tirgan yilida tug'ulg'onman. Boshida boy oilada tug'uldimmi yoki kambag'al
oiladami, albatta, bilmadim. Ammo yoshim 7-8 ga yetgach, qornim oshg'a
to'ymag'onidan, ustum tuzukroq kiyim ko'rmaganidan aniq bildimki, besh jonning
tomog'i faqat 80 yoshlik chol otamning mehnatidan. 1300 sarjin bog'ning yozda
yetishtirib beradigan hosilidan kelar ekan. Agar bahor yomon kelib, bog' mevalari
ofatga uchrab qolsa, biz ham ochliqqa duch kelib, qishi bilan jourashib chiqar
ekanmiz”
. Abdulla Qodiriy bolaligida duradgorlikni o'rganadi; akasi bilan toqichilik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
320
qildi. Shuningdek, u esini tanigan chog'idan boshlab, otasiga bog' ishlariga
qarashadi. Bu yumush unga umr bo'yi hamroh bo'lgani ma'lum gap [2. 4-5 b.].
Yoshligidan ilmga qiziqqan, oilaviy qiyinchiliklarga qaramay eski maktab va
madrasada tahsil olgan, rus-tuzem maktabida oʻqigan. Jadidlar bilan muloqotda
boʻlgan, ularning gʻoyalari taʼsirida oʻzining ijtimoiy pozitsiyasini shakllantirgan.
Abdulla Qodiriy jadidchilik harakatining faol ishtirokchilaridan biri sifatida
matbuotda faol qatnashgan, “Mushtum”, “Sadoi Turkiston”, “Inqilob” kabi
nashrlarda maqolalar yozgan. Adibning “
Yangi masjid va maktab”
sarlavhali asari
matbuotda birinchi chiqishi edi. Shundan so’ng,
“To’y”, “Ahvolimiz”,
“Millatimga”, “Fikr aylag’il’’
she’rlari nashrdan chiqadi. “Fikr aylag’il” she’rida
oqil insonlarga murojaat qilib:
Oqilo, fikr aylagilki, na ishlayur ahli vatan,
Qaysi fosiq, qaysi johil, qaysisi bo’ldi chapan? –
deb kuyunadi [3. 44-b.]. Jadidchilik gʻoyasi Qodiriy ijodida maʼrifat, milliy
uygʻonish, mustamlakachilikka qarshi kurash, islohot va adolat kabi tushunchalar
orqali namoyon. Adib oʻzining “
Oʻtgan kunlar
” (1922) romani orqali nafaqat
oʻzbek adabiyoti tarixida yangi sahifa ochdi, balki xalq hayotini badiiy obrazlar
orqali tasvirlash, millatning oʻtmishidan saboq chiqarish kabi dolzarb gʻoyalarni
ilgari surdi. Uning asarlari – butun Turkiston tarixining o‘ziga xos badiiy hujjati,
jadidlik ruhining so‘zdagi ifodasi hisoblanadi.
Abdulla Qodiriyning eng mashhur va oʻzbek adabiyotining ilk realistik
romanlaridan biri
“Oʻtgan kunlar
” asaridir. Ushbu roman 1922-yilda eʼlon qilingan
boʻlib, Turkistonning XIX asr oxirlaridagi ijtimoiy hayotini aks ettiradi [4. 23-b.].
Asarda Otabek va Kumush obrazlari orqali adib o‘zbek jamiyatidagi ma’naviy
inqiroz, urf-odatlar, adolatsizliklarni fosh qiladi. Otabek obrazi Qodiriyning oʻzi
eʼtirof etganidek, yangi fikrli, jadidona qarashdagi, vatanparvar, adolatparast
kishining timsolidir. Kumush esa oʻsha davr ayolining gʻamli, lekin eʼtiqodli
siymosidir [5. 18-b.]. Bu asarda jamiyatning turli qatlamlari, savdogarlar, dehqonlar,
mansabdorlar, ulamolar aniq tasvirlangan. Roman tilining xalqonaligi, obrazlarning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
321
jonliligi, syujetdagi dramatizm uni oʻzbek adabiyotining eng yuksak namunalaridan
biriga aylantirdi [6. 79-b.].
Abdulla Qodiriyning ikkinchi romani – “
Mehrobdan chayon
” (1929)da –
adib jamiyatdagi mansabparastlik, diniy riyo, johillik va erkni buzuvchi omillarni
keskin tanqid qiladi. Romandagi Baxtiyorbek, Hamidxon kabi obrazlar orqali o‘sha
davrdagi amaldorlarning loqaydligi va zolimligini ochib beradi. Shuningdek,
Abdulla Qodiriy romandagi Xudoyorxon obrazidan olabo'ji yasashni emas, balki
hukmdor inson siymosini, hayot ziddiyatlari ichra o'z holicha ko'rsatishni o'z oldiga
maqsad qilib qo'ygan. E'tibor berilsa, Abdulla Qodiriy “Mehrobdan chayon”dagi
Xudoyorxon obraziga aynan tilga e'tibor masalasida milliy tuyg'ularni singdiradi:
“
Xudoyor muhr bosish asnosi yozilgan yorlig' va nomalarni o'qutib eshitar,
munshilarning eshitilmagan arab va fors so'zlari orqaliq to'qug'an yarimturkiy
jumlalariga aksar vaqt tushunmas: "Enalaring arapqa tekkanma?” deb mirzo,
muftilarni koyir edi. Ammo Anvarning yozg'an har bir jumlasini musiqiy kabi
rohatlanib, tushunib tinglar va “shu bala barilaringdan ham o'qug'anraq chiqar!”
deb, boshqa mirzolarning yuragiga o't yoqar edi” –
deb yozadi asarda [2. 87-88-b.].
Bu roman oʻzbek adabiyotida siyosiy-ijtimoiy tanqidning yuksak namunasi
hisoblanadi. Unda ilgari surilgan gʻoyalar sho’ro hukumatining noroziligiga sabab
boʻlib, Qodiriy keyinchalik tazyiqlarga uchradi [7. 32-b.].
Sho’ro hukumatining 1937-yilgi qatagʻon siyosati Abdulla Qodiriy taqdiriga
ham ogʻir taʼsir koʻrsatdi. Shu yil 31-dekabr kuni Qodiriy “
xalq dushmani
” degan
tuhmat bilan qamoqqa olinib, soʻroqlardan soʻng otib tashlandi. Abdulla
Qodiriyning nabirasi Sherkon Qodiriyning yozishicha, o'shanda tergov mahali ham
adib:
“Menga qo'yilgan ayblarni boshdan-oyoq rad etaman. Haqiqat yo'lida har
qanday, hech qanday jazodan
,
qiynoqdan qo'rqmayman. Agar otmoqchi
bo'lsalaring ko'kragimni kerib turaman...”
deb mardona turadi. Uning asarlari uzoq
yillar ta’qiqlanib, faqat 1956-yildan keyin oqlanib, qayta nashr etila boshlandi [8. 6
b.].
Abdulla Qodiriy oqlangandan keyin 1958-yildan boshlab, uning qutlug'
nomi tiklanib, asarlari xalqqa qaytarila boshlandi. Adib va uning asarlari haqida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
322
qator
tadqiqotlar
va
risolalar
maydonga
keldi.
1991-yil
O'zbekiston
Respublikasining mustaqilligi e'lon qilingandan so'nggina Abdulla Qodiriyga
yuksak hurmat va ehtirom ko'rsatila boshlandi. Abdulla Qodiriy Alisher Navoiy
nomidagi O'zbekiston Respublikasi Davlat mukofoti va “
Mustaqillik”
ordeni bilan
taqdirlandi. Abdulla Qodiriy haqida Xayriddin Sultonov “
Ra'no
gulining
suvi
”,
“
Moziydan bir sahifa”
, Abdulhamid Ismoil “Jinlar Abdulla Qodiriy bazmi yoxud
katta o'yin”, Xurshid Do'stmuhammad “
Yolg'iz”
kabi asarlar yozdi. Shuningdek,
Abdulla Qodiriy hayoti va ijodiga doir arxiv manbalarini oʻrganish natijasida
Nabijon Boqiyning “Qatlnoma” nomli hujjatli qissasi maydonga keldi. Adibning
hayoti, ijodiga bag'ishlab hujjatli fil’m, asarlari asosida kinofil’m va pyesalar paydo
bo'ldi. “O'tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlari negizida badiiy fil’m,
videofil’mlar ishlanib, sahnalarda namoyish etildi. O'zbekiston xalq rassomi Alisher
Mirzo tomonidan Abdulla Qodiriy asarlariga qator rasmlar ishlandi. 2019-yil
dekabrida Toshkentda Abdulla Qodiriy yashagan uyda, shuningdek, poytaxtning
Abdulla Qodiriy bog'ida muzeylar tashkil etildi. Toshkent shahrida Abdulla Qodiriy
nomidagi ijod maktabi ishlab turibdi [2. 15-16-b.].
Xulosa o’rnida aytganda, Abdulla Qodiriy oʻzining hayoti, qarashlari va
asarlari bilan oʻzbek milliy uygʻonishining ramziga aylangan. Uning romanlari
oʻzbek adabiyotida realizm, tarixiylik, tanqidiy tafakkur kabi yondashuvlarni
rivojlantirdi. Jadidchilik ruhidagi bu asarlar bugun ham oʻz dolzarbligini
yoʻqotmagan. Ularning yosh avlodni tarbiyalashda, tarixni anglashda, maʼnaviyatni
shakllantirishda tutgan oʻrni beqiyosdir.Bugun Abdulla Qodiriy nafaqat
adabiyotshunoslikda, balki umumxalq xotirasida millat fidoyisi, soʻz sanʼatini
yuksak choʻqqilarga olib chiqqan ijodkor sifatida yashaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Abdulla Qodiriy. O’tgan kunlar. – Toshkent: G’afur G’ulom nomidagi nashriyot,
2014.
2. Karimov B. Jadidlar Abdulla Qodiriy. – Toshkent: Yoshlar nashriyot uyi, 2022.
3. Karimov B. O’tgan kunlar ibrati. – Toshkent: Yozuvchi, 2019.
4. Normatov U. Abdulla Qodiriy va uning adabiy merosi. – Toshkent: Fan, 1994.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
323
5. Madrahimov S. XX asr o’zbek adabiyoti. – Samarqand: Navoiy nomidagi
universitet nashriyoti, 2015.
6. Zunnunov A. O’zbek romanchiligi tarixi. – Toshkent: Fan, 1982.
7. Qayumov A. Ma’naviyat, ma’rifat va qatag’on. – Toshkent: Akademnashr, 2008.
8. Qodiriyni qo’msab. Abdulla Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashriyoti, 1994.
