MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
268
TURKISTONDA MATBAACHILIKNING VUJUDGA KELISH
SHART–SHAROITLARI
Toshkent Kimyo xalqaro universiteti
Tarix yo’nalishi 3-bosqich talabasi
Rahimjonova Irodabonu Nodirbek qizi
XIX asrning ikkinchi yarmida Turkistonda birinchi marta bosma kitob nashr
etila boshlandi. Bu g’oyat muhim tarixiy voqea edi. Lekin O`rta Osiyoning markaziy
shaharlarida bosmaxonalarning tashkil etilishini mustamlakachi ruslarning
o`lkaga ko`rsatgan “marhamati” sifatida qabul qilish kerak emas.
Birinchidan,
noshirlik jahon mamlakatlarida keng tarqalib bo`lgan edi.
Ikkinchidan,
Turkiston
o`lkasidagi
ijtimoiy–siyosiy
vaziyat
rus
hukumatidan bu yerda mustamlakachilikka qarshi kurash avj olib ketishini
bartaraf etish uchun muayyan jihatdan mahalliy ijtimoiy talablarga yon berishni
talab qilar, bu borada bosmaxona kabi ijtimoiy dunyoqarashga ijobiy ta`sir
ko`rsatadigan, lekin mavjud mustamlakachilik siyosatiga halal bermaydigan siyosiy
vositalardan foydalanishga majbur etardi.
Uchinchidan,
bosmaxonalar Turkiston o`lkasidagi kitobga bo`lgan yuksak
talabdan kelib chiqib, iqtisodiy foyda olishni ko`zlagan holda tashkil etilgan, bu
o`rinda Turkistonga sehrli o`lka sifatida qaragan
rus burjuaziyasining nafsi ham
yaxshigina rol o`ynagan edi. Bosmaxonalarniig tashkil etilishiga, ayniqsa, oxirgi
sabab katta turtki berganini bu o`lkadagi noshirlik korxonalarining, asosan rus
muhojirlari tomonidan tashkil etilib boshqarilgani ham tasdiqlaydi.
Lekin bu siyosiy jarayonlar O`rta Osiyo xalqlarining savodini chiqarish,
madaniy merosiga hissa qo`shish,
ilm–ma`rifatni oshirish, qo`shni mamlakatlar
xalqlari madaniyati bilan tanishtirish, jahonda yuz berayotgan o`zgarishlardan
voqif qilish yo`lida olib borilgan harakatlar sifatida baholanishi haqiqiy siyosiy
maqsadlarni niqoblash uchungina edi, xolos. To`g’ri, bundan o`lka xalqlariga hech
qanday foyda bo`lmadi, deyish xato bo`ladi. Ammo siyosatga berilgan ta`riflardan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
269
birida sadaqa berib quldek ishlatish aynan siyosatdagi ifloslik, ya`ni manfaat yo`lida
vijdon va axloqni ifloslikka bo`ysundirish, deya ta`riflanadi.
Ruslarning Turkistonga ko`rsatgan yonbosishlari huddi mana shu ta`rif
mohiyatiga muvofiq kelar edi. Xullas, Turkistonda rus zodagonlarining
manfaatlariga, qolaversa, o`sha mafkuraviy tuzum siyosatiga xizmat qiluvchi
ma`naviy qurol sifatida bosmaxonalar tashkil etildi. Bu ayni vaqtda o`zbek
madaniyatida kitoblarni bir vaqtning o`zida ko`plab nusxada nashr etilishining
boshlanishini bildirar edi
1
.
Turkistonda dastlab ish boshlagan bosmaxonalarda avvalo dunyoviy ilm-
fan — geografiya, tarix, ma`danshunoslik, bog’dorchilik, dehqonchilik, tabobat,
aniq fanlarga oid Yevropa mamlakatlari va Rossiya ilmiy hamda ommaviy
jamoatchiligiga noma`lum bo`lgan asarlarga katta e`tibor qaratilgan. Rivojlangan
xorijiy mamlakatlarda bu manbalarga talab va ehtiyoj kattaligi e`tiborga olingan.
Samarqand universitetining kutubxonasida o`sha vaqtda nashr etilgan bunday
kitoblarni ko`plab ko`rish mumkin. Jumladan, 1830 yilda Tohir ibn Qozi Abu
Saidxo`ja Samarqandiy tomonidan fors tilida yozilgan Samarqandning bunyod
etilish tarixi, shaharning “Samarqand” deb atalishi sababi, jug’rofiy holati va XIX
asrning uchinchi choragiga qadar saqlanib qolgan osori–atiqalari, shuningdek,
masjid va madrasalar, ko`shklar va mozorlar to`g’risida ma`lumotlar beruvchi
“Samariya” asari ham mavjud. Nodir qo`lyozmalar bo`limida saqlanayotgan
she`riy arifmetika jamlanmasi muallifi matematik, shoir, tilshunos, XIX asrda
yashagan samarqandlik Boboyor Mirzaqulovdir. U geometriya darsligini o`zbek
tiliga tarjima qilib, matematik grafika haqida tushuncha bergan, shuningdek,
raqamlar turkumini 46 matematik belgiga ajratgan. Muallif qadimiy o`zbek
qabilalarining 92 nomini birinchi bo`lib hisoblab chiqqan edi
2
.
Turkistonda kitob bosish Rossiya imperiyasining o`z hukmronligini
o`rnatishi bilan keng rivoj topdi. Toshkentda 1868 yilda birinchi bosmaxona harbiy
okrug shtabi huzurida tashkil qilindi. Bu bosmaxona dastlabki davrda yaxshi
1
Абдуазизова Н.А. Миллий журналистика тарихи ( Генезис ва эволюция ). Биринчи жилд, – Т.: Шарқ, 2008. –
Б. 68.
2
Дадахонов Ф. Нодир қўлёзмалар хазинаси // Жамият. – Т., 2008. – №5. – Б. 8.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
270
jihozlanmagan edi. Shu sababli bu yerda turli blankalar, ish qog’ozlari bosilgan.
Mazkur bosmaxona gazeta nashr qilishga moslashmagani uchun 1869 yilda
boshqa bosmaxona tashkil etilgan. Bu yerda ishlash uchun Rossiyadan harf
teruvchilar ham chaqirildi. Ushbu bosmaxona 1870 yildan arab harfi shriftiga ega
bo`ladi.
XIX asr 70-yillaridan boshlab o`zbek tilida ham kitoblar nashr etila
boshlanadi. 1872 yili nashr etilgan Shohimardon Ibrohimovning “Kalendar” kitobi
ularning dastlabkisi edi. Kitob 500 nusxada, 17x13,5 santimetr o`lchamda,
muqovasiz chiqarilgan
3
.
XIX asrning ikkinchi yarmida Turkistonda xususiy bosmaxonalar paydo
bo`la boshladi. 1877 yilda S.I. Laxtin tashkil etgan bosmaxona shularning
dastlabkisidir. Mazkur bosmaxona litografiya jihozlariga ega bo`lib, mahalliy tilda
kitoblar nashr qilgan. Shuni alohida qayd qilish kerakki, Turkistonda, garchi
bosmaxona kech tashkil topgan bo`lsada, lekin litografiya yo`li bilan kitob nashr
qilish ancha rivojlangan edi. Bunga sabab shuki, litografiya texnikasi uncha
murakkab bo`lmay, bosmaxona uskunalariga nisbatan birmuncha arzon edi. O`rta
Osiyoda birinchi litografiya Xiva shahrida 1874 yili vujudga keldi. Uning
tashkilotchisi Otajon Abdalov edi. U eronlik ustozi Ibrohim Sulton rahbarligida
Xivada toshbosma tashkil etishga muvaffaq bo`ldi. Shu paytdan boshlab u “Otajon
bosmachi” (matbaachi) degan nom oldi. Biroq, bu ish uzoqqa cho`zilmadi.
Xonlikdan moddiy yordam bo`lmagach, uning faoliyati to`xtab qoldi. Keyingi
davrlarda tashkil etilgan litografiyalar mahalliy burjuaziya vakillaridan iborat
ayrim shaxslar qo`lida edi. Temir sotuvchi Esonboy Husayinboev ham dastlabki
o`zbek nashriyotchilaridan biridir. Uning litografiyasi Toshkentda 1883 yilda ishga
tushirildi. Mazkur litografiya uchun asbob–uskunalar Rossiyadan 50 dan ortiq
tuyada keltirilgan. Ma’rifat yo’lida jon kuydiruvchisi bo’lgan o`zbek nashriyotchisi
kitoblarni o`z ona tilida chiqara boshladi. 1888 yilning oxirida Toshkentda S.A.
Portsev tomonidan yana bir bosmaxona ishga tushirildi. Umuman, 1868 yildan
1898 yilga qadar Turkistonda matbaa korxonalarining soni 15 ga etdi. Ulardan 6 tasi
3
Эрназаров Т., Акбаров А. Туркистонда вақтли матбуот. – Т.: Ўздавнашр, 1959. – Б. 10.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
271
bosmaxona bo`lib, qolganlari litografiya yoki tipolitografiyaga ega bo`lgan
bosmaxonalardir
4
.
1893 yilda Otajon Abdalov yangidan toshbosma tashkil qilishga kirishdi.
U o`z hisobidan 200 so`mga toshbosma sotib olib, nashriyotchilik faoliyatini
davom ettirdi. O.Abdalov tarixiy asarlarni, Xorazm mumtoz adabiyoti
namoyondalaridan Munis, Ogahiy kabi shoirlarning asarlarini toshbosmada
ko`paytirib, omma orasiga keng tarqatadi.
Keyinchalik litografiyalar Toshkent, Buxoro, Samarqand, Andijon va
boshqa shaharlarda paydo bo`la boshladi. Litografiya uchun asbob–uskunalar
Rossiya, Hindiston, Eron, Misr va boshqa mamlakatlardan keltiriladi.
Ilk davrlarda matbaa korxonalari texnika jihatidan qoloq, mahsulot ishlab
chiqarish jihatidan sifatsiz edi. Matbaa sanoati korxonalarida ishlayotgan
xodimlarning tarkibi ham o’ziga xos edi, xususan mahalliy millat vakillari 72 kishi
bo`lib, bulardan 16 kishigina malakali xodim edi. Bosmaxona va litografiyada
ishlayotgan ishchilar orasida birgina ayol bor edi, xolos. Turkiston Rossiya
imperiyasi tomonidan zabt etilgach, dastlabki davrdayoq kitob bosish uchun
moddiy–texnika bazasi yaratildi. Rus burjuaziyasi tomonidan siyosiy maqsadlarda
ko`rsatgan tashabbusi tez orada mahalliy ziyolilarning uni o`z qo’llariga olishlariga
imkoniyat yaratdi. Mahalliy nashriyot vujudga kelishi Turkiston ning o`sha
davrdagi madaniy hayotida g’oyat katta voqea bo`ldi.
Kitob nashr qilish yangi ishlab chiqarish munosabatlarining mahsuli
bo`lib, uning kashf qilinishi burjua jamiyati vujudga kelishiga muhim shart–
sharoit yaratgan edi. Binobarin, Turkistonda kitob bosishning kech rivojlanishi
uning iqtisodiy va texnik jihatdan nisbatan qoloqligi natijasidir. Ruslarning
joylardagi ma`murlari kitob nashr qilishdan manfaatdormidi ? Albatta, manfaatdor
edi. Ular kitob nashr qilishdan mustamlaka hokimiyatni mustahkamlash, Turkiston
general–gubernatorligining obro`sini oshirish, ruslarning mustamlakachilik
4
Эрназаров Т., Акбаров А. Туркистонда вақтли матбуот. – Т.: Ўздавнашр, 1959. – Б. 8.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
272
siyosatini amalga oshirish uchun foydalanardilar. Buning evaziga ular katta sarmoya
ham to`playdilar.
O`lkadagi ijtimoiy iqtisoliy, siyosiy, xarbiy hamda iqtisodiy shart-sharoit
kitob nashr qilishga olib kelgan asosiy sabablardan biri bo`ldi.
Shunday qilib, Turkistonda XIX asrning ikkinchi yarmida kitob bosish keng
yo`lga qo`yildi. Natijada, Rossiya imperiyasi hukumati o`z oldiga qo`ygan muhim
vazifalarni hal qilish imkoniyatiga erishdi
5
.
Bundan tashqari, Sharqda kitob nashri Yevropadagiga qaraganda, o`ziga
xos xususiyatga ega bo`lib, kitoblarning asosiy qismi litografiya usuli bilan chop
etilar edi. Matbaa usuli bilan chop etish harf terishni, turli shriftlar, bosma
mashina va boshqa texnik vositalar singari rivojlangan matbaa bazasini
yaratishni talab qilar edi. Shu bilan birga, joylarda nashr ishlari mutaxassislarini
tayyorlash muammosini yuzaga keltirdi, harflarning murakkabligi anchagina
qiyinchiliklarni keltirib chiqarar edi. Rus hukumati o`z ehtiyojidan kelib chiqib, kitob
nashri uchun moddiy–texnik baza yaratdi. Nashr ishlarining yo`lga qo`yilishi
kitoblarni
aholi orasiga chuqurroq kirib borishiga yo`l ochdi, yurtimizda matbuot
ishi rivojlanishiga turtki bo`ldi, fan–madaniyatdagi ilg’or, shuningdek, yot
g’oyalarning tarqalishiga yordam berdi.
Turkiston o`lkasini mute yurtga aylantirish maqsadida uning tabiiy sharoiti,
iqtisodi, ishlab chiqarish kuchlari, mahalliy aholi turmush tarzini tadqiq etgan rus
olimlarining kitoblari dastlabki bosma nashrlari hisoblanardi.
Alisher Navoiy nomidagi O`zbekiston Milliy kutubxonasida “Turkiston
to`plami” (“Turkestanskiy sbornik”) nomli g’oyat qimmatli majmua saqlanadi.
594 jilddan iborat bu kitoblar majmui O`rta Osiyo, asosan, Turkiston tarixi uchun
katta ilmiy ahamiyatga ega. Fidoyi rus bibliografi V.I. Mejov tomonidan 1867
yildan 1888 yilgacha “To`plam” ning 416 jildi tuzilgan. 1888 yildan 1907 yilgacha
mablag’ yetishmaganligi sababli uni tuzish to`xtab qolgan. U “To`plam” ni Sankt–
Peterburgda tuzib, Toshkentga – Turkiston ommaviy kutubxonasiga jo`natib
turgan. 1907–1916 yillar mobaynida bibliograf va sharqshunos olimlar:
5
Муродов А. Ўрта Осиё хаттотлик санъати тарихидан. – Т.: Ўзбекистон , 1972. – Б. 26.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
273
N.V.Dmitrovskiy,
A.A.Divaev,
A.A.Semyonov,
Yu.F.Bonch–Smolovskiy,
I.I.Geyer va Turkiston ommaviy kutubxonasi direktori I.P.Zikov tomonidan 175
jildi tuzilgan. Faqatgina, 1939 yili respublikadagi kutubxona xodimi E.K.Betger
tomonidan qolgan 3 (592, 593, 594) jildini tuzadi. “To`plam” salkam 11000 ilmiy
maqola va kitobni o`z ichiga oladi. Majmuani bibliograf A.G.Qosimova o`zining
“Turkestanskiy sbornik” (1985) kitobida quyidagicha ta`riflaydi: “Turkiston tarixi,
etnografiyasi, arxeologiyasi, iqtisodi, jug’rofiyasi va bu o`lka xalqlari madaniyati
to`g’risidagi maqola va kitoblardan tashkil topgan bu “To`plam” Oktabr
inqilobigacha bo`lgan O`rta Osiyoni o`rganishda ilmiy tadqiqotchilar uchun muhim
manba bo`lib xizmat qiladi”
6
.
Turkiston to`plamining noyobligi shundaki, XIX asr ikkinchi yarmi – XX
asr boshlarida Rossiya va boshqa mamlakatlarda rus, fransuz, ingliz, nemis,
italyan, ispan va lotin tillarida chiqqan gazetalar, jurnal hamda kitoblarning faqat
Osiyo, asosan, Turkiston o`lkasi haqida yozilganlari bu yerga to`planib, shunday
nodir majmua yaratilgan. Bu haqda “Golos” gazetasi 1878 yildagi 5-sonida shunday
yozadi: “To`plamda faqat rus matbuotidagina emas, balki boshqa xalqlar
matbuotida ham Turkiston haqida yozilgan maqolalar va yirik asarlar yilma–yil,
izchil yig’ib to`plangan”
7
. Shu bilan birga, “To`plam” da Hindiston, Eron,
Afg’oniston, Xitoy, Mo`g’uliston tarixiga oid manbalar ham mavjud.
“To`plam” ning 8, 40, 53, 58, 67, 77 va boshqa jildlariga ruslarning
Toshkent, Farg’ona, Samarqand, Buxoro, Xivaga qilgan harbiy yurishlari va
mahalliy xalqlarning bosqinchi dushmanga ko`rsatgan qarshiliklari haqida
manbalar kiritilgan. Mazkur manbalar ko`p tillarda yozilganki, bu hol “To`plam”
ning ilmiy ahamiyatini yanada oshiradi
8
.
V.I. Mejovning “Turkiston to`plami” nodir kitob bo`lib, juda katta
bibliografik ahamiyat kasb etadi. Unga O`zbekiston biblio graflari tomonidan
maxsus adabiyotlarda keng sharh berilgan. “Turkiston to`plami” o`lka haqida
6
Абдуазизова Н.А. Туркистон матбуоти тарихи ( 1870–1917 й.й.). – Т .: Академия, 2000. – Б. 35.
7
Абдуазизова Н.А. Миллий журналистика тарихи ( Генезис ва эволюция ). Биринчи жилд, – Т.: Шарқ, 2008. –
Б. 73.
8
Кураҳмедов А. “Туркистон тўплами” да Самарқанд // “Ўзбекистон адабиёти ва санъати”. – Т., 1996. – №3.
– Б. 14.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
274
barcha ma`lumotni bilmoqchi bo`lgan birinchi general-gubernatori graf K.P. fon
Kaufman farmoyishi bilan boshlangan. “Turkiston to`plami” ning S.I. Idarov
tomonidan tuzilgan besh jildi ham bor.
Shunday qilib, ayrim kamchiliklarga qaramay, “Turkiston to`plami” XIX
asr ikkinchi yarmi – XX asr boshida Turkiston o`lkasi va O`rta Osiyo tarixini
o`rganuvchilar uchun muhim manba hisoblanadi.
Mazkur an`anani davom ettirar ekan, taniqli tarixchi, kitobshunos,
o`lkashunos G.N.Chabrov “Turkiston to`plami” ga o`xshab “O`zbekiston madaniy
hayoti yilnomasi” bibliografik qo`llanmasini tuzdi. U 1940 yildan 1973 yilgacha
bo`lgan davrni o`z ichiga olgan. Bu “Pravda Vostoka”, “Tashkentskaya pravda”,
“Komsomolets Uzbekistana”, “Vecherniy Tashkent” gazetalari va boshqa davriy
nashrlardan qirqmalardir. U 58 jild bo`lib, 11 mingta maqoladan iborat, 6375
varaqni tashkil etadi. Undan foydalanish oson, chunki to`plamdagi ma`lumotlar
tadrijiy tarzda qo`yib chiqilgan, manbalar ko`rsatilgan. Hozirgi vaqtda bu
bibliografik ma`lumotnoma Samarqand Davlat universiteti kutubxonasida
saqlanmoqda va u o`lka tadqiqotchilari uchun yaxshigina yordam berishi
mumkin
9
.
1868 yili Toshkentdagi o`lka shtabida birinchi bosmaxona ochildi. Unda
N.A.Severtsovning “Chu va Norin cho`qqilaridagi mamlakat va u orkali Xitoy
Turkistoniga o`tish yo`llari to`g’risida ma`lumotlar” nomli kitobchasi rus tilida
nashr etildi.
Asta–sekin o`lkaning boshqa shaharlarida ham bosmaxonalar ochiladi.
1880 yili YAngi Marg’ilon, 1905 yili Andijonda bosmaxonalar ish boshladi.
Mahalliy tilda nashr etilayotgan adabiyotlar rus tilidagiga nisbatan
dengizdan tomchidek edi. Ba`zi bosmaxonalarning moddiy bazasi anchagina
qashshoq, shuning uchun ular asosan tipolitografiya va litografiyadan iborat edi.
Shunga qaramay, o`zbek tilidagi kitoblar salmog’i ortib bordi. Litografiya usuli bilan
o`zbek mumtoz adabiyoti namunalari, eski qo`lyozma matnlardan olingan nazm va
diniy asarlar, zamondosh shoirlarning she`rlari, folklor, tarjimalar, shuningdek,
9
Бобожонова О. Ўзбекистоннинг кўхна китоблари // “Мозийдан садо”. – Т., 2006. – №4. – Б. 8.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
275
o`quv qo`llanmalar ham nashr etildi. Marg’ilonning eski shahar qismidagi Hoji
Muhammad Azimjon Marg’iloniy bosmaxonasida 1889–1890 yillar Farididdin
Attorning “Mantiq ut–tayr” asari, “Ta`birnomai Xorun ar-Rashid”, “Fiqhi
kaydoniy” (Musulmon qonunshunosligi) va Xo`ja Hofiz Sheroziyning she`rlar
to`plami nashr etildi. 1902 yilda Husayn Makaev, Hoji Muhammad Azimjon
Marg’iloniy va boshqalar xususiy litografiya egalari bo`lishdi. G’ulom Hasan
Orifjonov litografiyasida 1908–1913 yillarda Alisher Navoiyning kitoblari 10
martadan ko`p nashr
qilindi. Namangan uyezdi, To`raqo`rg’on qishlog’ida
Is’hoqxon Ibrat tomonidan 1909 yilda ochilgan “Matbaai Is’hoqiya”
tipolitografiyasi “Ibrat lirikasi she`rlar to`plami” (1909) va “Yozuv tarixi
to`plami” (1911) kabi asarlarni nashr qildi
10
.
Davlat, jamoat va siyosat arbobi, Turkistonning yirik sarmoya-dorlaridan
biri Obidjon Abdulxoliq o`g’li Mahmudov Farg’ona taraqqiyparvarlarining
peshqadam vakili edi. Uning tashabbusi va bevosita rahbarligi ostida 1914 yili
Qo’qonda bosmaxona tashkil qilingan edi. Bu bosmaxonada faqat “Sadoi Farg’ona”
gazetasi bosilgan, xolos.
Rus hukumati boshqa sohalar kabi noshirlik ishlaridan ham o`lkani
ma`naviy jihatdan tobe qilish, umumruslashtirish siyosatini kuchaytirish kabi
strategik vazifalarni hal etishda foydalanishga intildi. Ammo rus hukumatining
mafkuraviy va ma`muriy tadbirlariga qaramay, keng xalq ommasi, milliy ziyolilar
asriy an`analarni asrab qolishga intildilar, o`tmish ma`naviy merosini boyitishga
kirishdilar. Noshirchilik ishlarida milliy taraqqiyot uchun o`ziga xos shafqatsiz
kurash avj oldi. Bu esa, o`z navbatida, Turkistondagi milliy ozodlik kurashining
ajralmas qismi bo`lib qoldi.
10
Абдуазизова Н.А. Миллий журналистика тарихи ( Генезис ва эволюция ). Биринчи жилд, – Т.: Шарқ, 2008.
– Б. 74.
