MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
263
AMIR TEMUR DAVRIDA ILM-FAN TARAQQIYOTI
Toshloq tumani 2-son politexnikumi “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi
o’qituvchisi
Mamadaliyeva Nargiza Mamirovna
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Amir Temur hukmronlik qilgan davrda ilm-
fan va madaniyat sohalarida yuz bergan yuksalishlar tahlil qilinadi. Buyuk sarkarda
nafaqat harbiy yurishlar, balki ilm-fan, madaniyat, arxitektura va adabiyotning
taraqqiyotiga ham alohida e’tibor qaratgan. Maqolada Temur tomonidan qurilgan
ilmiy va diniy maskanlar, olimlarga ko‘rsatilgan hurmat-ehtirom, Temuriylar
davrining buyuk allomalari – Qazizoda Rumiy, Ulug‘bek, G‘iyosiddin Koshiy kabi
olimlarning faoliyati haqida ma’lumotlar bayon etiladi. Shuningdek, bu davrning
ilmiy-madaniy merosi bugungi kunda ham muhim ahamiyatga ega ekani
ta’kidlanadi.
Kalit so’zlar: Amir Temur, ilm-fan, Temuriylar davri, Ulug‘bek, Qazizoda
Rumiy, G‘iyosiddin Koshiy, madaniyat, taraqqiyot, ilmiy markazlar, tarixiy meros,
Samarqand, madrasa, astronomiya, matematika.
Amir Temur davrida ilm-fanning taraqqiy etishiga ta’sir kо‘rsatgan omillar
haqida gapirar ekanmiz, birinchi navbatda, Sohibqironning mamlakatda qat’iy tartib
о‘rnatishga erishganini, har bir ishni, shu jumladan, ilm va ta’lim ishlarini
belgilangan qonun va qoidalarga muvofiq amalga oshirganini, bu qonun-qoidalarni
esa saltanatdagi kishilarning turli xil toifalari bilan bog‘lab tuzganini ta’kidlab о‘tish
zarur. Bu haqda “Temur tuzuklari”da quyidagi sо‘zlar bitilgan: “Saltanatim
martabasiga zebu ziynat berdim. Saltanatimni о‘n ikki toifaga bо‘lib, ularga
tayangan holda ish yurgizdim. Saltanatim qonun-qoidalarini ham ana shu о‘n ikki
toifaga bog‘lab tuzdim” [1].
Amir Temurning ulamo, fuzalo, fozillar toifasiga (birinchi toifa) alohida
e’tibor bergani, ularni о‘ziga yaqinlashtirishga harakat qilgani, davlat miqyosida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
264
amalga oshiriladigan tadbirlarni belgilash, muhim qarorlar qabul qilishdan avval
kengashlar chaqirib, ular bilan maslahatlashgani Sohibqironning ilm-fan ahliga katta
ishonch bildirganligidan dalolat beradi. Temur kengashib, maslahatlashib
о‘tkazilgan tadbir sanoqsiz lashkar ojizlik qilgan kuchni yengishga imkon beradi,
deb hisoblagan. Ana shuning uchun ham u olimlar va ruhoniylarga murojaat qilib,
ulardan mamlakatni boshqarishda о‘z maslahatlari bilan yordam berishlarini
sо‘ragan. Bu jihatdan Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma” kitobi berilgan Amir
Temurning yangidan bunyod etilgan Boilkan shahrida olim fuzalolar bilan о‘tkazgan
kengashi haqidagi ma’lumot diqqatga sazovordir. Bu kengashdagi nutqida u
shunday degan: “Fan va dinning mashhur kishilari о‘z maslahatlari bilan
podshohlarga yordam berib kelganlar. Sizlar esa menga nisbatan bunday
qilmayapsizlar. Mening maqsadim, mamlakatda adolat о‘rnatish, tartib va tinchlikni
mustahkamlash, fuqaroning turmushini yaxshilash, yurtimizda qurilishni
kuchaytirish, davlatimizni rivojlantirishdir. Sizlar bu ishlarni amalga oshirishda
menga о‘z maslahatlaringiz bilan kо‘maklashishlaringiz kerak”. Amir Temurning
ilm-fan ahliga bо‘lgan munosabati davlatni idora qilish, saltanat saroyida о‘tirish,
maoshlar tayinlash va shu kabilar tuzuklarda alohida qayd qilingan. Xususan, u
olimlar, donishmandlarga saroyda о‘tkaziladigan majlislarda о‘zining о‘ng tarafidan
ul kishilar uchun mо‘ljallangan tomonidan о‘rin bergan. Umrining kо‘p qismini
harbiy yurishlarda о‘tkazgan Amir Temur safarlarda ham olimlar bilan hamsuhbat
bо‘lar edi. Jumladan, Damashq muhosara qilingan paytda, mashhur arab tarixchisi
va mutafakkiri ibn Xaldun (1332 – 1406) bilan suhbatda bо‘lgan. Uchrashuv
chog‘ida mashhur tarixchi Sohibqironga Qur’oni Karimning gо‘zal bir nusxasini
hadya qiladi va Amir 57 Temur о‘rnidan turib, muqaddas kitobni о‘pib, boshiga
qо‘ygan [2]. Xuddi ana shunday hurmat va ehtiromni Sohibqiron о‘zi zabt etgan
mamlakatlardagi olim-u fuzalo, dono kishilarga nisbatan ham kо‘rsatgan “Qaysi
mamlakatni zabt etgan bо‘lsam, – deb ta’kidlaydi bu haqda Amir Temur, – о‘sha
yerning obrо‘-e’tiborlik kishilarini aziz tutib, sayyidlari, ulamolari, fuzalo va
mashoyixlariga ta’zim bajo keltirdim va hurmatladim, ularga suyurg‘ol, vazifalar
berib, maoshlarini belgiladim”. Temur davrida ilm-fanning qaytadan rivoj topishiga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
265
ta’sir kо‘rsatgan omillardan yana biri qо‘shni mamlakatlar, ayniqsa Xitoy [1],
Hindiston bilan iqtisodiy va madaniy aloqalarning kuchayishi bо‘ldi. Turli
mamlakatlardagi ilmiy markazlar, olimlar о‘rtasida aloqalarning о‘rnatilishi,
xalqlarning bir-birining tarixiy madaniyatini о‘rganishi, ilm-fan sohasidagi erishgan
natijalari bilan tanishishi ilmiy bilimlar taraqqiyoti uchun qulay sharoit tug‘dirgan.
Temur saltanatida ilm-fanning taraqqiy etishida о‘tmish madaniyati, boyliklarini
о‘rganishga e’tibor berilishi ham muhim ahamiyatga ega bо‘ldi. Bu davr olimlari
qadimgi Yunoniston mutafakkirlarining ilmiy meroslari, xususan, Arastu
asarlarining al-Kindiy tomonidan amalga oshirilgan tarjimasi, Evklidning
matematikaga oid 13 kitobini о‘z ichiga olgan “Asoslar” asarining, Ptolomeyning
“Almagest” kitobining Beruniy tomonidan sanskrit tiliga tarjimalari va shu kabilar
bilan tanish edilar. Ularda Xitoy va hind olimlarining riyoziyot, falakiyot, tibbiyot,
kimyo, adabiyot, tarix kabi ilm sohalaridagi tadqiqotlariga, chunonchi, hindlarning
“Kalila va Dimna” asariga bо‘lgan qiziqishi kuchli edi. Shuningdek, XIV-XV
asrlarda ilm-fanning yuksalishi uchun IX-XII asrlarda О‘rta Osiyoda yaratilgan
madaniyatning, xususan, Xorazmiy, Forobiy, ibn Sino, Beruniy, Umar Hayyom,
Nasriddin Tusiy kabi jahonga mashhur bо‘lgan allomalar ilmiy merosining g‘oyaviy
manba bо‘lib xizmat qilganligini alohida ta’kidlab о‘tish zarur. Yuqorida qayd etib
о‘tilgan omillar va boshqa shunga о‘xshash hodisalar О‘rta Osiyoda ilm-fanning
istilolar, siyosiy vaziyatlarining о‘zgarish ta’sirida taraqqiyotdan tо‘xtab qolishga
yо‘l qо‘ymagan va ilmiy bilimlar rivojidagi vorislikning saqlanishiga yordam
bergan. Bunday vorislikni Temur va Temuriylar davridagi ilm-u fan taraqqiyotining
barcha yо‘nalishlarida, xususan, riyoziyot sohasida kuzatish mumkin. Taniqli
gollandiyalik matematik va fan tarixi bilimdoni D. Y. Stroykning fikricha, “islom
dunyosida bо‘lgan kо‘p urushlar, siyosiy va etnologik о‘zgarishlar matematika va
astronomiya rivojida yuksalish na qulashlarga sabab bо‘lsa-da, ilmiy markazlardan
birining yо‘qolishi va boshqalarining paydo bо‘lishiga olib kelgan bо‘lsa-da, bu
fanlarning umumiy xarakteri, taraqqiyotining asosiy yо‘nalishiga ta’sir eta olmagan”
[3]. Haqiqatan ham al-Xorazmiyning asarlaridagi hindlarning о‘nlik sanoq
sistemasining talqini va rivojlantirilishi, “Kitob al-jabr nal-muqobala”da taklif
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
266
qilingan tenglamalarni yechishning ikki xil usuli va shu kabi muhim kashfiyotlar al-
Koshiyning о‘nlik kasrlarni ixtiro qilishida, uchinchi darajali tenglamalarni yechish
usulini topishida va umuman, yuqori darajali algebraik tenglamalarni yechish
metodini kо‘rsatishda о‘z davomini topgan va chuqurlashtirgan bо‘lib, riyoziyotdagi
algoritmik-algebraik ruhning mustahkamlanishiga xizmat qilgan. Shunisi diqqatga
sazovorki, islom mamlakatlarida riyoziyot aynan ana shu algoritmikalgebraik
yо‘nalishda qadimgi dunyodagi riyoziyotga nisbatan ilgarilab ketgan va u darajaga
G‘arbiy Yevropada faqat XVI asrdagina erishgan. Yana shuni aytish kerakki, XIX
asr о‘rtalarigacha algebrada uning Sharqdan kelib chiqqanligi, aksiomatik
metodning ishlatilmasligi bilan Evklid geometriyasidan keskin farq qilishi sezilib
turgan. Ularning kelib chiqishidagi farq hatto hozirgi paytdagi algebra va
geometriyaga oid maktab darsliklarida ham sezilib turadi. Albatta, yuqorida
bildirilgan fikrlar islom mamlakatlarida, shu jumladan, Temur va Temuriylar
boshqargan davlatda riyoziyotning boshqa yо‘nalishlarida tadqiqotlar yetarli
darajada olib borilmagan, degan ma’noni anglatmaydi. Buni tasdiqlovchi dalillar
mavjud. Masalan, Umar Hayyomning “Evklid kitobining qiyin postulatlariga
sharhlar” asarida Evklidning parallel chiziqlar haqidagi postulatini isbot qilishga
urinib, tо‘rtburchakning о‘tkir, о‘tmas va tо‘g‘riburchaklari tо‘g‘risida kо‘rgan
uchta farazi, ilgari surgan g‘oyalari Nasriddin Tusiy asarlarida tasdiqlanadi hamda
keyinchalik al-Koshiyning aylananing uzunligini о‘lchashi, p sonining qiymatini
aniqlashi bilan tо‘ldiriladi. Riyoziyotning bu yо‘nalishida qilingan ishlar geometrik
trigonometriyalarni yuksak chо‘qqilarga kо‘tarib, XIX asrda noevkli geometriyasini
yaratish uchun zarur shart-sharoitlarini tashkil etgan.
Xulosa.
Amir Temur davrida ilm-fan va madaniyat sohalarida erishilgan
yutuqlar nafaqat o‘z zamonasi uchun, balki keyingi asrlar uchun ham katta turtki
bo‘ldi. Temur ilm-fanni harbiy kuch va siyosiy barqarorlik bilan barobar qo‘ygan
buyuk shaxs edi. Uning vorislari esa bu siyosatni davom ettirib, ilm-fanni yuksak
darajaga olib chiqdi. Bugungi kunda bu meros O‘zbekiston xalqining faxri va ilhom
manbaiga aylangan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
267
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1. Temur tuzuklari. – T., 1991. – B.64.
2. Maxsudov D. Amir Temur saltanatida ilm-fan rivoji xususida // Temuriylar davri:
tadqiqotlar va muammolar. – T.: “Navrо‘z”, 2014. – B.226-228.
3. Choriyev A. Sohibqiron ma’naviyati. – T.: “Yangi asr avlodi”, 2021. – B.53.
