MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
237
OROLBO‘YI HUDUDINING EKOLOGIK XAVF ZONALARI VA
ULARNING ZAMONAVIY KARTOGRAFIK MODELI
Tuxtamuratova Dilnoza Dilmurodovna
Buxoro davlat Pedagogika instituti
Annotatsiya: Mazkur maqolada Orolbo‘yi hududining ekologik xavf
zonalari va ularni zamonaviy geoinformatsion tizimlar asosida modellashtirish
masalalari yoritilgan. Tadqiqotda joyning tuproq, havo, suv holati, o‘simlik qoplami
va demografik bosim omillari hisobga olingan holda xavf zonalari tasnifi berilgan.
Zamonaviy kartografik modellashtirish orqali ekologik xavflarning hududiy
tarqalish xaritasi ishlab chiqilgan. Natijalar ekologik muammolarni boshqarishda
GAT (GIS) texnologiyalarining dolzarbligini tasdiqlaydi.
Kalit so‘zlar: Orolbo‘yi, ekologik xavf, cho‘llanish, GIS, GAT
texnologiyalari, tuproq degradatsiyasi, Orolqum, ekologik xaritalash.
Orol dengizi inqirozi XX asrning eng yirik ekologik fojialaridan biri
hisoblanadi. Uning qurib borishi O‘zbekistonning g‘arbiy hududlarida, xususan,
Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Xorazm viloyati va Navoiy viloyatining ayrim
qismlarida ekologik muvozanatning izdan chiqishiga olib keldi. Natijada,
cho‘llanish, sho‘rlanish, suv tanqisligi, biologik xilma-xillikning kamayishi kabi
muammolar kuchaydi.
Ushbu maqola Orolbo‘yi ekologik xavf zonalarini aniqlash, ularni
geoinformatsion texnologiyalar asosida modellashtirish va zamonaviy ekologik
xaritalarni yaratishga qaratilgan. Mazkur yondashuv ekologik rejalashtirish, aholi
salomatligi va tabiiy resurslarni boshqarish sohalarida muhim amaliy ahamiyat kasb
etadi.
Tadqiqot quyidagi metodlarga asoslandi:
Masofadan zondlash (Remote Sensing)
– NASA Landsat va Sentinel-2
sun’iy yo‘ldosh suratlari orqali vegetatsiya va tuproq namligini baholash;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
238
Geoinformatsion tizimlar (GIS)
– xavf zonalarini modellashtirish uchun
ArcGIS dasturida qatlamli tahlil (layer analysis) usuli qo‘llandi;
Ekologik indikatorlar
:
1.
Tuproqning sho‘rlanish darajasi
2.
Havoning changlanganligi (PM2.5 va PM10)
3.
Suv resurslarining sathi va sifat ko‘rsatkichlari
4.
O‘simlik qoplamining NDVI indekslari
Xavf zonalari tasnifi
: zonalar 4 darajada (past, o‘rta, yuqori, favqulodda
xavf)ga ajratildi.
Mahalliy monitoring ma’lumotlari
: Nukus, Beruniy, To‘rtko‘l va
Mo‘ynoq tumanlarida olingan dala tadqiqotlari asosida aniqlik kiritildi.
GIS tahlil asosida quyidagi asosiy xavf zonalari ajratildi:
Favqulodda xavf zonasi
– Mo‘ynoq, Orol dengizi tubi, Orolqum
hududi. Havo tarkibida tuz-chang aralashmalari yuqori, vegetatsiya deyarli yo‘q,
aholi salomatligiga tahdid kuchli.
Yuqori xavf zonasi
– Qanliko‘l, Qo‘ng‘irot, Bo‘zatov tumanlari.
Tuproqda sho‘rlanish kuchli, suv manbalari kamaygan, dehqonchilik yaroqsiz.
O‘rtacha xavf zonasi
– Beruniy, To‘rtko‘l, Ellikqal’a. O‘simlik
qoplami saqlangan, lekin suv tanqisligi mavjud.
Past xavf zonasi
– Xiva, Urganch atrofi, Amudaryo bo‘yidagi
hududlar. Suv resurslari nisbatan barqaror, dehqonchilik saqlanmoqda.
Ekologik
xarita
modeli
(ArcGIS
asosida):
– Har bir zona ranglar bilan (qizil – favqulodda, sariq – yuqori, yashil – past)
belgilangan,
interaktiv
qatlami
mavjud.
–
Har
bir
zona
uchun
asosiy
ekologik
indikatorlar
kiritilgan.
– Ma’lumotlar real vaqtda yangilanishga moslashtirilgan.
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, Orolbo‘yi hududidagi ekologik xavflar faqatgina
tabiiy omillar bilan emas, balki antropogen (inson faoliyati) omillar bilan ham
bog‘liq. Orol dengizining qurishi natijasida vujudga kelgan Orolqum hududi sun’iy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
239
cho‘lga aylangan va bu yerda chang-ko‘tarilish hodisalari yiliga o‘rtacha 90 kunni
tashkil etmoqda.
Zamonaviy GAT texnologiyalarining afzalligi shundaki, ular xavf zonalarini
aniqlashda aniq, qatlamli, va dinamik ma’lumotlar taqdim etadi. Bunday yondashuv
ekologik monitoring, aholini joylashtirish, favqulodda xizmatlarning tayyorgarlik
darajasini oshirish uchun muhim vositadir.
Shuningdek, tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, Orolbo‘yi hududida ekologik
tiklash ishlari (yashil zonalarni tiklash, himoya o‘rmonzorlar barpo etish, “Orolqum”
milliy bog‘i loyihasi) bosqichma-bosqich ijobiy natijalar bermoqda, biroq ular xavf
zonalarining o‘zgaruvchan xarakterini inobatga olib muntazam yangilanib turilishi
lozim.
Ekologik xavf zonalarining shakllanishi va dinamikasi Orolbo‘yi hududining
tabiiy-geografik va antropogen omillari bilan bevosita bog‘liq. Xususan, tuproqning
sho‘rlanishi, vegetatsiyaning pasayishi, shamol eroziyasi, va ichimlik suvi
ta’minotidagi muammolar bu zonalarning chegaralarini o‘zgartirib boradi. GIS
asosida yaratilgan kartografik modellar shuni ko‘rsatmoqdaki, har yili ayrim xavf
zonalari o‘z maydonini 2–3% ga kengaytiradi. Bu esa ekologik holatning
beqarorligini tasdiqlaydi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, xavf zonalarining darajasi aholining sog‘lig‘iga,
ijtimoiy holatiga va iqtisodiy faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Masalan,
favqulodda xavf zonalari
da joylashgan Mo‘ynoq va uning atrofi aholisi orasida
nafas yo‘llari kasalliklari, allergik reaksiyalar va suv taqchilligi bilan bog‘liq
muammolar ko‘proq uchramoqda. Bunday zonalarda yashayotgan aholi, ayniqsa,
bolalar va keksalar sog‘liq nuqtai nazaridan doimiy xavf ostidadir.
Zamonaviy kartografik modellarning ustunliklari quyidagilardan
iborat:
Xavf darajasini qatlamlar bo‘yicha aniq ko‘rsatadi
– bu ekologik
monitoringni rejalashtirishda muhim;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
240
Rejalashtirish va qaror qabul qilishda vosita sifatida xizmat qiladi
– ekologik loyihalar (masalan, himoya o‘rmonzorlari barpo etish) aynan xavf
darajalariga asoslanadi;
Respublika
va
xalqaro
darajadagi
ekologik
dasturlarda
foydalanuvchilarga (BMT, GEF, FAO) tushunarli, vizual axborot taqdim etadi;
Dinamik xarakterga ega
– ya’ni, vaqti-vaqti bilan yangilab turish
orqali o‘zgarishlarni kuzatish imkonini beradi.
Shuningdek, ekologik xavf zonalari modeli orqali
mahalliy va markaziy
hokimiyatlar
suv resurslari taqsimoti, migratsiyani boshqarish, ijtimoiy xizmatlar
(sog‘liqni saqlash, ta’lim)ni zonaviy joylashtirish bo‘yicha aniq qarorlar qabul
qilishi mumkin. Ayniqsa, ekologik inqiroz hududlarida yashayotgan aholiga
ko‘chirish, kompensatsiya berish va yashash sharoitlarini yaxshilash borasida
kartografik tahlil muhim vosita sifatida qaralmoqda.
E’tiborga loyiq holat shundaki
, Orolbo‘yi mintaqasidagi ekologik
tiklanish jarayonlari (masalan, “Orolqum” milliy bog‘i, Suv omborlari tizimini
yaratish, tuz-chang ko‘tarilishiga qarshi o‘rmonzorlar barpo etish) mavjud xavf
zonalarini qisqartirishga yo‘naltirilgan bo‘lsa-da, bu choralarning natijalari faqat
zamonaviy monitoring orqali samarali baholanadi.
Shu bois, bu maqolada ishlab chiqilgan
xavf zonalari xaritasi
ekologik
siyosat va hududiy boshqaruv uchun zaruriy vosita sifatida qaralishi lozim. Modelga
asoslangan holda yilma-yil hisobotlar va progress xaritalari ishlab chiqilishi tavsiya
etiladi.
Orolbo‘yi hududining ekologik xavf zonalarini zamonaviy kartografik
modellashtirish ekologik muammolarni boshqarishda muhim vosita bo‘lib xizmat
qilmoqda. Tadqiqot natijalaridan kelib chiqib, quyidagi tavsiyalarni ilgari surish
mumkin:
Har yili yangilanadigan
interaktiv ekologik xavf xaritalarini
ishlab
chiqish va aholiga ochiq qilish;
Favqulodda xavf zonalarida
sog‘liqni saqlash va ekologik xavfsizlik
infratuzilmasini kuchaytirish
;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
241
“Yashil hududlar” barpo etish
orqali chang-ko‘tarilish va tuproq
eroziyasini kamaytirish;
Orolbo‘yi ekologik tiklash strategiyasiga
GIS asosli monitoring
tizimlarini integratsiyalash
.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
UNEP (2022).
Environmental Degradation in the Aral Sea Basin
.
2.
O‘zbekiston Ekologiya vazirligi (2023).
Orolbo‘yi hududining ekologik holati
bo‘yicha hisobot
.
3.
FAO Uzbekistan (2021).
Land Degradation Assessment in Aral Sea Region
.
4.
Esanov B. (2020).
Orol dengizi fojiasi va Orolqum shakllanishi
. Nukus:
Qoraqalpoq nashriyoti.
5.
ArcGIS Pro Help (2024).
Cartographic Modeling of Environmental Risk
Zones
.
