MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
208
O‘ZBEKISTONDA INKLYUZIV TA’LIM SIYOSATINING
AMALIYOTGA TA’SIRI: MAKTABLAR, O‘QITUVCHILAR VA OTA-
ONALAR NUQTAYI NAZARIDAN TAHLIL
Sharipov Mirjalol Jamoladdin o’g’li
Chirchiq Davlat Pedagogika Universiteti talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida amalga
oshirilayotgan inklyuziv ta’lim siyosatining amaliyotga ta’siri chuqur o‘rganiladi.
Tadqiqotda maktab muassasalari, pedagoglar va ota-onalar pozitsiyasi asosida
mavjud holat tahlil qilinadi. Inklyuziv ta’lim jarayonida duch kelinayotgan
muammolar, ijobiy tajribalar va takomillashtirishga doir takliflar keltiriladi..
Аннотация:В данной статье рассматривается влияние политики
инклюзивного образования, реализуемой в Республике Узбекистан, на
практическую сферу. Исследование основано на анализе мнений школьных
учреждений, педагогов и родителей. Раскрываются актуальные проблемы,
положительный опыт и предлагаются пути усовершенствования
инклюзивной практики.
Abstract: This article explores the practical impact of inclusive education
policy implemented in the Republic of Uzbekistan. The study analyzes the
perspectives of schools, teachers, and parents to assess the current state of inclusion.
It highlights key challenges, positive practices, and provides suggestions for
improvement.
Kalit so‘zlar: Inklyuziv ta’lim, ta’lim siyosati, maktab, o‘qituvchi, ota-ona,
ijtimoiy adolat, teng imkoniyatlar, amaliy tahlil.
Ключевые слова: Инклюзивное образование, образовательная
политика, школа, учитель, родитель, социальная справедливость, равные
возможности, практический анализ.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
209
Keywords: Inclusive education, education policy, school, teacher, parent,
social justice, equal opportunities, practical analysis.
XXI asrda ijtimoiy adolat va inson huquqlarini ta’minlashda inklyuziv ta’lim
konsepsiyasi butun dunyoda dolzarb masalaga aylandi. Bu yondashuv ta’limning
barcha bosqichlarida farzandlar teng huquq asosida sifatli bilim olishini ko‘zda
tutadi. Inklyuziv ta’lim — bu nafaqat nogironligi bo‘lgan bolalar, balki barcha
maxsus ehtiyojli o‘quvchilar uchun ochiq, teng va qulay muhitni yaratishdir.
O‘zbekiston Respublikasida ta’lim tizimida olib borilayotgan tub islohotlar
doirasida inklyuziv ta’lim konsepsiyasi o‘ziga xos dolzarb mavzuga aylandi.
Inklyuziv ta’lim — bu barcha bolalarga, shu jumladan nogironligi yoki
rivojlanishida turli xildagi cheklovlarga ega bo‘lgan bolalarga ham ta’lim olish
imkonini yaratish tamoyiliga asoslanadi. Ta’lim tizimining asosiy vazifasi — hech
kimni ortda qoldirmaslik tamoyilidan kelib chiqib, sharoitlar, metodlar va vositalarni
farqlangan ehtiyojlarga moslashtirish orqali bilimga bo‘lgan teng huquqni
kafolatlashdan iborat. YUNESKO tomonidan 1994-yilda qabul qilingan Salamanca
deklaratsiyasida ta’kidlanganidek, ta’lim tizimi har bir bola uchun ochiq bo‘lishi
lozim va maxsus ehtiyojga ega o‘quvchilar umumiy ta’lim muassasalarida boshqa
tengdoshlari bilan birga o‘qishlari kerak.
O‘zbekiston Respublikasi ta’lim siyosatida so‘nggi yillarda inklyuzivlik
tamoyilini qonuniy asosda mustahkamlash bo‘yicha muhim qadamlar qo‘yilgan.
2020-yil 23-sentyabrda qabul qilingan “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunda inklyuziv
ta’lim alohida ta’lim shakli sifatida tan olingan bo‘lib, mazkur hujjatning 5-
moddasida har bir shaxsga ta’lim olishda teng imkoniyatlar yaratish, inklyuziv
ta’limni tashkil qilish majburiyati aniq belgilangan. Shu bilan birga, O‘zbekiston
2021-yil iyun oyida Birlashgan Millatlar Tashkilotining “Nogironlar huquqlari
to‘g‘risida”gi Konvensiyasini ratifikatsiya qilgan. Mazkur konvensiyaning 24-
moddasida nogironligi bo‘lgan shaxslarning umumiy ta’lim tizimida, teng huquq
asosida, hech qanday kamsitishlarsiz bilim olishini ta’minlash xalqaro majburiyat
sifatida e’tirof etilgan.
1
1
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
210
O‘zbekiston hukumati tomonidan 2021-yilda “2021–2025-yillarda inklyuziv
ta’limni rivojlantirish bo‘yicha davlat dasturi” tasdiqlangan bo‘lib, bu dasturning
maqsadi — inklyuziv ta’limning huquqiy, metodik, tashkiliy asoslarini
mustahkamlash, barcha hududlarda inklyuziv maktablar sonini oshirish, maxsus
ehtiyojli bolalar uchun moslashtirilgan o‘quv muhitini yaratishdan iborat. Ushbu
dasturga muvofiq, Xalq ta’limi vazirligi tomonidan darsliklar, o‘quv-uslubiy
qo‘llanmalar va maxsus vositalarni yaratish ustida izchil ishlar olib borilmoqda.
Respublikada inklyuziv ta’limni rivojlantirishda xalqaro tashkilotlar bilan
hamkorlik alohida ahamiyat kasb etadi. YUNISEF, JICA, KOICA kabi
tashkilotlarning texnik va metodik ko‘magi orqali bir qancha tajriba maktablari
tashkil etilgan, o‘qituvchilar uchun malaka oshirish kurslari joriy etilgan.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, inklyuziv ta’limning amaliyotga tatbiq
etilishi ko‘plab omillarga bog‘liq. Jumladan, o‘qituvchilarning inklyuziv
metodikalar bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarining yetishmasligi, maktab
infratuzilmasining fizik jihatdan moslashtirilmaganligi, ota-onalarning ongida
mavjud bo‘lgan stereotiplar jarayonning samaradorligiga ta’sir ko‘rsatmoqda. 2022-
yilda Andijon, Samarqand va Toshkent viloyatlaridagi 28 ta umumiy o‘rta ta’lim
maktablari asosida olib borilgan monitoring natijalari shuni ko‘rsatdiki, mavjud
maktablarning 60 foizdan ortig‘i pandus, lift, maxsus sanitariya shoxobchalari,
didaktik materiallar bilan ta’minlanmagan. Pedagoglarning 72 foizi esa inklyuziv
ta’lim sohasida maxsus tayyorgarlikdan o‘tmaganini bildirgan.
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 27-sentyabrdagi
“Nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash tizimini tubdan takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori bilan nogiron bolalarning umumta’lim
muassasalariga integratsiyalashuvi uchun qulay shart-sharoitlar yaratish vazifasi
yuklatilgan. Shu asosda ayrim hududlarda maxsus sinflar tashkil etilgan bo‘lsa-da,
ularning soni cheklangan va yagona metodik yondashuv mavjud emas. O‘quv
dasturlari ko‘pincha umumiy o‘quvchilarga mo‘ljallangan bo‘lib, psixologik,
fiziologik ehtiyojlar inobatga olinmagan.
2
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
211
Ota-onalar inklyuziv ta’limga nisbatan ikki xil munosabat bildirmoqda.
Ayrimlari farzandining ijtimoiylashtirilishi, muloqot qilish ko‘nikmalarini
rivojlantirish maqsadida umumiy ta’lim maktablarini afzal ko‘rsa, boshqalari
maxsus maktab-internatlardagi sharoitlar ancha yaxshiroq deb hisoblaydi. Bu holat,
avvalo, umumta’lim maktablarining tayyor emasligi, o‘qituvchilarning yondashuvi
va infratuzilmaning zaifligi bilan izohlanadi. Shu bois, ta’lim siyosatida nafaqat
moddiy-texnik baza, balki jamiyatda psixologik iqlim va ijtimoiy qarashlarni
o‘zgartirish choralari ham muhim o‘rin tutadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, maktab jamoalari, o‘qituvchilar va ota-onalar
orasida inklyuziv ta’lim bo‘yicha bir xil tushuncha mavjud emas. Ko‘pchilik bu
jarayonni faqat nogiron bolalarning maktablarga kelishi sifatida baholaydi. Aslida
inklyuziya bu — ta’lim muassasasining farq qiluvchi ehtiyojlarga moslashuvi, o‘quv
muhitining fleksibilligidir. Demak, inklyuzivlik faqat maktabgacha ta’lim yoki
boshlang‘ich sinflargacha emas, balki oliy ta’limgacha bo‘lgan uzluksiz tizimda
amalga oshirilishi kerak.
Davlat siyosatida ushbu tizimni rivojlantirish uchun qator chora-tadbirlar
amalga oshirilmoqda. Jumladan, 2023-yil dekabr oyida tasdiqlangan “Ilmli avlod –
yurt tayanchi” strategiyasida maxsus ehtiyojli bolalar uchun mo‘ljallangan raqamli
platformalar ishlab chiqish, moslashtirilgan darsliklar yaratish, logoped,
surdopedagog va tiflopedagoglarni tayyorlashga oid aniq vazifalar belgilab berilgan.
Shu bilan birga, har bir viloyatda maxsus ko‘maklashuvchi markazlar tashkil etish
masalasi ham kun tartibida turibdi.
Inklyuziv ta’lim samaradorligini ta’minlashda ilmiy yondashuv alohida o‘rin
tutadi. Psixologik-pedagogik nazariyalarga ko‘ra, har bir bolaning rivojlanish
darajasi va individual imkoniyatlari inobatga olingan holda ta’limni shaxsga
yo‘naltirilgan tarzda olib borish zarur. Vigotskiy, Bronfenbrenner va Piage kabi
olimlarning ishlanmalari asosida tuzilgan zamonaviy ta’lim modellari inklyuziv
metodikalarni pedagogik amaliyotga joriy qilish imkonini beradi. Bugungi kunda
Toshkent davlat pedagogika universiteti, Nukus davlat pedagogika instituti va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
212
boshqa ilmiy markazlar tomonidan olib borilayotgan amaliy tadqiqotlar ham bu
yo‘nalishda muhim o‘rinni egallaydi.
O‘zbekistonning inklyuziv ta’limdagi strategik yo‘nalishi — faqatgina
alohida sinflar tashkil etish emas, balki umumiy ta’lim muassasalarini moslashtirish,
o‘qituvchilarni
tayyorlash
va
ijtimoiy
qo‘llab-quvvatlash
tizimini
mustahkamlashdir. Bu borada xalqaro tajribalar, xususan, Finlandiya, Janubiy
Koreya, Italiya tajribalari o‘rganilmoqda. Jumladan, Koreya modeliga ko‘ra, har bir
maktabda inklyuziv koordinatori faoliyat olib boradi va ular o‘qituvchilar, ota-
onalar hamda ijtimoiy xizmatlar bilan doimiy muloqotda bo‘ladi.
3
Xulosalarga ko‘ra, O‘zbekistonda inklyuziv ta’lim siyosati huquqiy va
tashkiliy jihatdan asoslangan bo‘lsa-da, amaliyotda bu yo‘nalishning to‘liq joriy
qilinishi uchun muayyan tizimli qadamlar zarur. Pedagogik kadrlarni tayyorlash,
moddiy-texnik bazani kuchaytirish, ota-onalar bilan psixologik-ma’rifiy ishlarni
yo‘lga qo‘yish, ijtimoiy ongni o‘zgartirish va jamiyatda turli ehtiyojli shaxslar bilan
hamkorlik madaniyatini shakllantirish ustuvor vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yangi O‘zbekiston — yangi
2.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. “Inklyuziv ta’limni
rivojlantirish dasturi (2021–2025 yillar)” —
3.
UNESCO. (2020).
Inclusion and education: All means all
. Global Education
https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000373718
4.
Florian, L., & Black-Hawkins, K. (2011). Exploring inclusive pedagogy.
British
Educational
Research
Journal
,
37(5),
813–828.
—
https://doi.org/10.1080/01411926.2010.501096
5.
Booth, T., & Ainscow, M. (2016).
The Index for Inclusion: Developing
learning and participation in schools
. Bristol: Centre for Studies on Inclusive
Education. — http://www.csie.org.uk/resources/inclusion-index-explained.shtml
3
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
213
6.
O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim sifati nazorat inspeksiyasi hisobotlari
7.
European Agency for Special Needs and Inclusive Education. (2018).
Inclusive Education in Action
https://www.european-agency.org
8.
Miles, S., & Singal, N. (2010). The education for all and inclusive education
debate: Conflict, contradiction or opportunity?
International Journal of Inclusive
Education
, 14(1), 1–15. — https://doi.org/10.1080/13603110802265125
9.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi hamda Maktabgacha va
maktab ta’limi vazirligining qo‘shma qarorlari (2022-yil). —
10.
Norqulova, N. (2022). O‘zbekistonda inklyuziv ta’lim amaliyoti: muammo va
yechimlar.
Ta’lim va innovatsiya
jurnali, 3(4), 45–51.
