MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
158
IJTIMOIY TARMOQLARDA TILNING O‘ZGARISHI: YOZMA
NUTQDAGI NORASMIYLIK SABABLARI
ERGASHEVA ZEBO ODILJON QIZI
TERMIZ DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI OʻZBEK TILI VA
ADABIYOTI YOʻNALISHI TALABASI
Annotatsiya: Ushbu maqolada ijtimoiy tarmoqlarda yozma nutqdagi
norasmiylik
hodisasi
sotsiolingvistik
jihatdan
tahlil
qilinadi.
Raqamli
kommunikatsiya muhiti tilning strukturaviy va uslubiy xususiyatlariga qanday ta’sir
ko‘rsatayotgani, ayniqsa, o‘zbek tilining zamonaviy yozma shakli qanday
o‘zgarishlarga uchrayotgani ilmiy nuqtai nazardan yoritiladi. Yozma nutqda rasmiy
uslubdan chekinish sabablari sifatida kommunikatsiya tezligi, ijtimoiy yaqinlik,
emojilar va kod almashtirish kabi omillar ko‘rsatilib, tilning raqamli muhitga
moslashuvi ijobiy va salbiy jihatlari bilan baholanadi. Maqolada ijtimoiy
tarmoqlardagi norasmiy yozuvni til xatolari emas, balki yangi kommunikatsion
ehtiyojlarga moslashish jarayoni sifatida baholash taklif qilinadi.
Kalit so’zlar: ijtimoiy tarmoqlar, yozma nutq, norasmiylik, raqamli
kommunikatsiya, kod almashtirish, emojilar, o‘zbek tili, yozuv madaniyati, lingvistik
o‘zgarish, digital orality.
Raqamli kommunikatsiya vositalarining jadal rivojlanishi va ijtimoiy
tarmoqlarning hayotimizda muhim o‘rin egallashi tilga, xususan yozma nutqqa
sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatmoqda. An’anaviy yozma nutq normalari qat’iy,
uslubiy qoidalarga asoslangan bo‘lsa, ijtimoiy tarmoqlardagi yozishmalarda bu
mezonlar tobora bo‘shashmoqda. Tilshunoslik nuqtai nazaridan bu hodisa “yozma
nutqdagi norasmiylik” deb ataladi. Ayniqsa yoshlar, blogerlar, internet
foydalanuvchilari o‘rtasida tilning strukturaviy jihatdan soddalashuvi, emojilarning
qo‘llanilishi, so‘z qisqartmalari, kod almashtirish va hatto talaffuzga yaqin yozuv
shakllarining keng tarqalishi kuzatilmoqda. Bu esa zamonaviy o‘zbek tilining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
159
dinamik taraqqiyoti jarayonida yangi lingvistik muhit – raqamli yozma uslub
shakllanayotganidan dalolat beradi.
Yozma norasmiylikning birinchi asosiy sababi – kommunikatsiyaning tezligi
va qulayligidir. Ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari fikrini iloji boricha tez, sodda va
qisqa shaklda yetkazishni maqsad qilgan holda rasmiy yozuv andozalarini chetlab
o‘tadi. Ikkinchi sabab – ishtirokchilar o‘rtasidagi ijtimoiy masofa yo‘qligi.
Telegram, Instagram, Facebook, X (Twitter) kabi platformalarda suhbatdoshlar
ko‘pincha do‘st, tanish yoki tengdosh bo‘lib, ular orasida til rasmiylik darajasi
avtomatik ravishda pasayadi. Uchinchi sabab – raqamli vositalarda ifoda
vositalarining kengligi. Emojilar, GIFlar, stikerlar nafaqat so‘zlar o‘rnini bosmoqda,
balki ularning o‘zaro kombinatsiyasi ham yangi kommunikatsion kodeksga
aylangan. Bular tilning ijtimoiy kontekstda moslashuvchanligini aks ettiradi.
Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarda tilga bo‘lgan yondashuv pragmatik
xarakter kasb etmoqda. Ya’ni foydalanuvchi so‘z tanlovi, sintaktik qurilishi,
xatboshi yoki tinish belgilariga rioya etishdan ko‘ra, o‘z g‘oyasini tezroq, hissiyroq
va ta’sirchanroq yetkazishga intiladi. Bu esa norasmiylikka asoslangan yangi yozma
muloqot uslubini shakllantiradi. Bu hodisa nafaqat o‘zbek tiliga, balki boshqa
tillarga ham xos bo‘lib, uni global tilshunoslik doirasida "digital orality" yoki
"secondary orality" deb ham atashadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy tarmoqlarda norasmiy yozma nutq
me'yorlariga zid bo‘lishiga qaramay, bu holatni faqat grammatik og‘ish deb emas,
balki tilning yangi kommunikativ vazifalariga moslashuvi sifatida talqin etish
mumkin. Biroq bu jarayonni boshqarish, til madaniyatini saqlash hamda raqamli
savodxonlikni oshirish bugungi til siyosati va ta’lim tizimi oldida turgan muhim
vazifalardan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Crystal, D. (2011).
Internet Linguistics: A Student Guide
. Routledge.
2.
Baron, N. S. (2008).
Always On: Language in an Online and Mobile World
.
Oxford University Press.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
160
3.
G‘afurov, A. (2020). “Ijtimoiy tarmoqlarda tilning o‘zgarishi va uning
jamiyatga ta’siri.” //
O‘zbek tili va adabiyoti
, №2, 45–52.
4.
Sultonova, D. (2021). “Yoshlar nutqida raqamli norasmiylik: tendensiya va
tahlil.” //
Filologiya fanlari
, №1, 33–39.
5.
UNESCO (2021).
Digital Literacy and Linguistic Diversity
. Paris: UNESCO.
6.
Tagg, C. (2015).
Exploring Digital Communication
. Routledge.
7.
Zaynutdinova, G. (2022). “Yozma nutqdagi emojilar: semantik va pragmatik
tahlil.” //
Til va jamiyat
, №4, 60–66.
8.
Androutsopoulos, J. (2014).
Mediatization and Sociolinguistic Change
. De
Gruyter.
