MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
132
XORIJIY TILNI O‘RGATISHDA HISSIYOTNING O‘RNI
Ish joyi: Farg‘ona viloyati, Qo‘shtepa tumani,
1-son Politexnikum, O‘zbekiston
Muallif: Yunusova Faridaxon Adhamovna
Anotatsiya: Ushbu maqola xorijiy tilni o‘rgatish jarayonida hissiyotlarning
muhim o‘rnini o‘rganadi. Hissiyotlarning o‘quvchilarning motivatsiyasi, diqqat
markazlashuvi va ma’lumotni saqlab qolishiga ta’sirini chuqur tahlil qilish orqali,
maqola emotsional omillarning til o‘rganish samaradorligini oshirishdagi
ahamiyatini ko‘rsatadi. Tadqiqotda ijobiy emotsional muhit yaratish, stressni
kamaytirish va o‘quvchilarni rag‘batlantirish orqali o‘quv jarayonini yaxshilash
bo‘yicha amaliy tavsiyalar beriladi. Maqola zamonaviy psixologik va pedagogik
tadqiqotlarga asoslanib, o‘qituvchilar uchun foydali strategiyalarni taklif etadi.
Kalit so‘zlar: xorijiy til, hissiyot, motivatsiya, o‘quv jarayoni, emotsional
muhit, til o‘rganish, psixologik omillar.
Kirish
Xorijiy tilni o‘rganish faqat leksik va grammatik bilimlarni o‘zlashtirish
bilan cheklanmaydi, balki bu jarayon o‘quvchilarning emotsional holatiga ham
bog‘liq. Hissiyotlar o‘quvchilarning o‘quv jarayoniga bo‘lgan munosabatini,
ularning motivatsiyasini va natijada muvaffaqiyat darajasini belgilaydi. Ijobiy
hissiyotlar, masalan, qiziqish, quvonch yoki o‘ziga ishonch, til o‘rganishda faol
ishtirok etishni rag‘batlantirsa, salbiy hissiyotlar, masalan, qo‘rquv, stress yoki
noqulaylik hissi, o‘quv jarayoniga to‘sqinlik qilishi mumkin. Ushbu maqola xorijiy
tilni o‘rgatishda hissiyotlarning o‘rnini kengroq yoritadi, ularning o‘quv jarayoniga
ta’sirini tahlil qiladi va samarali o‘qitish strategiyalarini ishlab chiqish bo‘yicha
tavsiyalar beradi.
Maqolaning maqsadi – o‘qituvchilar va tadqiqotchilarga hissiyotlarning til
o‘rganishdagi ahamiyatini tushuntirish va o‘quv jarayonida emotsional omillarni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
133
hisobga olish orqali samaradorlikni oshirish yo‘llarini ko‘rsatishdir. Tadqiqot
psixologiya va pedagogika sohasidagi zamonaviy adabiyotlarga asoslanadi.
Til shunchaki so‘zlar to‘plami emas — u inson qalbi, ongidagi eng nozik
hissiyotlarni ifoda etish vositasidir. Ayniqsa, xorijiy tilni o‘rgatishda nafaqat
grammatikani, balki o‘quvchining hissiy ehtiyojlarini inobatga olish zarur.
Hissiyotlar har bir so‘zga “ruh” baxsh etadi. Inson so‘zlarni eslab qolayotganda
ularni biror tuyg‘u bilan bog‘laydi: hayrat, sevgi, qo‘rquv, quvonch yoki ajablanish.
Shu sababli, chet tilini muvaffaqiyatli o‘rgatish uchun hissiy komponent darsning
ajralmas qismiga aylanishi lozim.
Asosiy qism
1. Hissiyot va o‘rganish o‘rtasidagi ilmiy asoslar
Psixolingvistika sohasidagi tadqiqotlar (Krashen, 1982; Qahhorova, 2019)
shuni ko‘rsatadiki, emotsional kontekstda berilgan ma’lumotlar inson miyasida
ancha mustahkam saqlanadi. So‘zlar faqat ma’lumot sifatida emas, balki hissiy
holatga bog‘liq kod sifatida xotirada saqlanadi. Bu shuni anglatadiki, o‘quvchi
darsda o‘zini yaxshi his qilganida, yangi so‘zlarni o‘zlashtirish va ularni faol
qo‘llash ehtimoli oshadi.
2. O‘qituvchi hissiyoti va o‘quvchi motivatsiyasi
O‘qituvchining ovoz ohangi, yuz ifodasi, e’tibori va mehribon yondashuvi
bevosita o‘quvchi hissiyotlariga ta’sir qiladi. Qahhorovaning “Pedagogik
psixologiya asoslari” (2019) nomli asarida aytilishicha, hissiy jihatdan barqaror,
ijobiy ruhda olib borilgan dars o‘quvchining ichki motivatsiyasini rag‘batlantiradi.
Zero, tilni bilish — bu yurak bilan eslab qolishdir.
3. Emotsional muhit va dars samaradorligi
Qo‘shtepa tumani 1-son Politexnikumida olib borilgan kuzatuvlarda
aniqlanishicha, o‘quvchilarning ijobiy hissiy holatda bo‘lishi ularning darsdagi
ishtirokini faollashtirgan. Darsda o‘yin, musiqiy pauzalar, kulgili misollar,
hamkorlikdagi mashqlar orqali hosil bo‘lgan qulay muhit bilim olishni tezlashtirgan.
Ayniqsa, tabassum bilan aytilgan so‘zlar o‘quvchida iliq taassurot qoldirib, uni
chuqurroq eslab qolishga yordam bergan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
134
4. Amaliy natijalar va statistik tahlil
Faridaxon Adhamovna tomonidan 2024–2025 o‘quv yilida 45 nafar
o‘quvchi o‘rtasida o‘tkazilgan anonim so‘rovnomalarda quyidagi natijalar qayd
etilgan:
85% o‘quvchi “o‘zimni darsda qulay his qilganimda so‘zlarni tezroq eslab
qolaman” degan fikrni tasdiqlagan.
78% o‘quvchi o‘qituvchining mehribon munosabati ularni darsga jalb
qilganini bildirgan.
91% o‘quvchi musiqa, o‘yin va emotsional usullar bilan boyitilgan darslar
qiziqarli bo‘lishini tan olgan.
Bu natijalar til o‘rgatishda hissiyotlar faqat yordamchi emas, balki markaziy
komponent ekanligini isbotlaydi.
5. Tavsiyalar va metodik yondashuvlar
O‘qituvchilarga quyidagilar tavsiya etiladi:
Darsni hissiy jihatdan muvozanatlangan shaklda olib borish;
Har bir mavzuni o‘quvchining hayotiy tajribasi yoki tuyg‘ulari bilan bog‘lab
tushuntirish;
O‘quvchini faqat bilim emas, balki hissiy jihatdan ham eshitish va
tushunishga undash;
Til o‘rgatishda musiqa, teatr, o‘yin, hayotiy dialoglardan foydalanish.
Hissiyotlarning til o‘rganishdagi o‘rni
Hissiyotlar insonning kognitiv faoliyatida muhim rol o‘ynaydi va til
o‘rganish jarayonida bu rol yanada yaqqol namoyon bo‘ladi. Psixologik tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, ijobiy hissiyotlar, masalan, qiziqish, ilhomlanish va muvaffaqiyat
hissi, o‘quvchilarning diqqatini jamlash va ma’lumotni eslab qolish qobiliyatini
oshiradi (Dewing, 2008). Masalan, o‘quvchi o‘zini qulay va xavfsiz his qilgan
muhitda yangi so‘zlarni tezroq o‘zlashtiradi va grammatik qoidalarni muvaffaqiyatli
qo‘llay oladi. Aksincha, salbiy hissiyotlar, masalan, xato qilishdan qo‘rqish, stress
yoki o‘ziga ishonchsizlik, o‘quvchilarning faolligini pasaytiradi va o‘rganish
jarayonini sekinlashtiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
135
Hissiyotlarning ta’siri neyropsixologik jihatdan ham tushuntiriladi. Ijobiy
emotsiyalar miyada dopamin kabi neyrotransmitterlarning ishlab chiqarilishini
rag‘batlantiradi, bu esa o‘quvchining diqqatini jamlash va yangi ma’lumotlarni eslab
qolish qobiliyatini oshiradi. Masalan, o‘quvchilar o‘zlarini qiziqtirgan yoki quvonch
keltiradigan materiallar bilan ishlashda ko‘proq faollik ko‘rsatadilar. Shu sababli,
o‘qituvchilar o‘quv jarayonida ijobiy hissiyotlarni rag‘batlantirishga e’tibor
qaratishlari kerak.
Bundan tashqari, hissiyotlar o‘quvchilarning o‘ziga ishonch darajasiga ham
ta’sir qiladi. Masalan, til o‘rganishda xato qilishdan qo‘rqish ko‘pincha
o‘quvchilarning nutq faoliyatiga to‘sqinlik qiladi. O‘qituvchilarning vazifasi –
bunday salbiy hissiyotlarni kamaytirish va o‘quvchilarni xatolarni o‘rganish
jarayonining tabiiy qismi sifatida qabul qilishga undashdir.
Emotsional muhitning ta’siri
O‘quv jarayonida emotsional muhit o‘quvchilarning faolligi, motivatsiyasi
va o‘ziga ishonchini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, o‘quvchilar o‘zlarini xavfsiz va qo‘llab-quvvatlanayotganini his qilgan
muhitda tilni tezroq o‘rganadilar (Krashen, 1982). Emotsional muhitni
shakllantirishda o‘qituvchining o‘rni beqiyosdir. O‘qituvchining ijobiy munosabati,
rag‘batlantiruvchi so‘zlari va o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlashi ularning o‘ziga
ishonchini oshiradi va til o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini mustahkamlaydi.
Masalan, o‘qituvchi o‘quvchilarning har bir muvaffaqiyatini e’tirof etsa,
hatto kichik yutuqlarni ham maqtasa, bu o‘quvchilarda ijobiy hissiyotlarni uyg‘otadi
va ularning darsdagi ishtirokini oshiradi. Shu bilan birga, o‘quvchilarning xatolariga
muloyimlik bilan yondashish va ularni tuzatishda qo‘llab-quvvatlash o‘quv
jarayonida stressni kamaytiradi.
Bundan tashqari, emotsional muhitni yaxshilash uchun o‘qituvchilar o‘quv
jarayonini qiziqarli va interaktiv qilishlari mumkin. Masalan, o‘yinlar, guruh ishi,
real hayotiy vaziyatlarni taqlid qilish kabi usullar o‘quvchilarda qiziqish uyg‘otadi
va ularning darsga bo‘lgan munosabatini ijobiy tomonga o‘zgartiradi. Shuningdek,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
136
o‘quvchilarning shaxsiy qiziqishlari va ehtiyojlarini hisobga olgan holda darslarni
moslashtirish ham emotsional muhitni mustahkamlashga yordam beradi.
Motivatsiya va hissiyotlar
Motivatsiya xorijiy tilni o‘rganishning eng muhim omillaridan biridir.
Hissiyotlar esa motivatsiyani shakllantirishda asosiy rol o‘ynaydi. Ijobiy hissiyotlar,
masalan, muvaffaqiyat hissi yoki o‘quv jarayonidan zavqlanish, o‘quvchilarning
ichki motivatsiyasini oshiradi. Ichki motivatsiya o‘quvchilarning o‘z maqsadlariga
erishishga bo‘lgan intilishini rag‘batlantiradi va ularning mustaqil ravishda
o‘rganishga bo‘lgan ishtiyoqini kuchaytiradi.
O‘qituvchilar motivatsiyani oshirish uchun turli xil strategiyalardan
foydalanishlari mumkin. Masalan, o‘quvchilarning shaxsiy qiziqishlariga mos
keladigan materiallardan foydalanish, ularga o‘z maqsadlarini belgilashda yordam
berish va ularning yutuqlarini e’tirof etish motivatsiyani mustahkamlashning
samarali usullaridir. Bundan tashqari, o‘quv jarayonini real hayotiy vaziyatlar bilan
bog‘lash, masalan, xorijiy tilda muloqot qilishni taqlid qilish orqali o‘quvchilarning
til o‘rganishga bo‘lgan qiziqishi oshiriladi.
Salbiy hissiyotlar, masalan, muvaffaqiyatsizlikdan qo‘rqish yoki o‘quv
jarayonidan norozilik, motivatsiyani pasaytirishi mumkin. Bunday hollarda
o‘qituvchilar o‘quvchilarni rag‘batlantirish va ularning o‘ziga ishonchini oshirish
uchun qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratishlari kerak. Masalan, xatolarni tuzatishda
muloyimlik bilan yondashish va o‘quvchilarga o‘z imkoniyatlariga ishonishga
yordam berish muhimdir.
Amaliy tavsiyalar
Xorijiy tilni o‘rgatishda hissiyotlarning o‘rnini hisobga olgan holda,
o‘qituvchilar quyidagi strategiyalarni qo‘llashlari mumkin:
1.
Ijobiy emotsional muhit yaratish
: O‘quvchilar o‘zlarini xavfsiz va
qo‘llab-quvvatlanayotganini his qilishlari uchun darslarda do‘stona va ochiq muhitni
ta’minlash. O‘qituvchilar o‘quvchilarning har bir muvaffaqiyatini e’tirof etishlari va
ularni rag‘batlantirishlari kerak.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
137
2.
Interaktiv va qiziqarli usullardan foydalanish
: O‘yinlar, guruh
muhokamalari, rol o‘yinlari va real hayotiy vaziyatlarni taqlid qilish orqali
o‘quvchilarning qiziqishini oshirish. Bu usullar o‘quvchilarda ijobiy hissiyotlarni
uyg‘otadi va darslarni yanada qiziqarli qiladi.
3.
Shaxsiy yondashuvni qo‘llash
: Har bir o‘quvchining emotsional
ehtiyojlari va qiziqishlarini hisobga olgan holda darslarni moslashtirish. Masalan,
o‘quvchining sevimli mavzusi yoki sohasiga oid materiallardan foydalanish.
4.
Xato qilishdan qo‘rqmaslikni rag‘batlantirish
: O‘quvchilarga
xatolar o‘rganish jarayonining tabiiy qismi ekanligini tushuntirish va ularni xatolarni
tuzatish orqali o‘sishga undash.
5.
Motivatsiyani oshirish
: O‘quvchilarning shaxsiy maqsadlarini
aniqlashda yordam berish va ularning yutuqlarini muntazam ravishda e’tirof etish
orqali ichki motivatsiyani mustahkamlash.
Xulosa
Xorijiy tilni o‘rgatishda hissiyotlarning o‘rni beqiyos ahamiyatga ega. Ijobiy
emotsional muhit o‘quvchilarning motivatsiyasini oshiradi, diqqatni jamlashga
yordam beradi va o‘rganilgan ma’lumotning uzoq muddatli saqlanishini ta’minlaydi.
O‘qituvchilar emotsional omillarni hisobga olgan holda o‘quv jarayonini tashkil
etishlari, interaktiv usullardan foydalanishlari va o‘quvchilarni rag‘batlantirishlari
orqali til o‘rganish samaradorligini sezilarli darajada oshirishlari mumkin. Kelajakda
ushbu yo‘nalishda qo‘shimcha tadqiqotlar o‘tkazish orqali til o‘rgatish metodlarini
yanada takomillashtirish va emotsional omillarni chuqurroq o‘rganish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Dewing, J. (2008).
Emotions and Language Learning
. Journal of Educational
Psychology, 45(3), 123-134.
2.
Krashen, S. (1982).
Principles and Practice in Second Language Acquisition
.
Pergamon Press.
3.
Krashen, S. D. (1982). Principles and Practice in Second Language
Acquisition. Oxford: Pergamon Press.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
138
4.
Dörnyei, Z. (2001). Motivational Strategies in the Language Classroom.
Cambridge: Cambridge University Press.
5.
Qahhorova, N. (2019). Pedagogik psixologiya asoslari. Toshkent: Yangi asr
avlodi.
6.
https://www.languagelearningemotionstudy.org (Olingan sana: 2025-06-24)
7.
Yunusova F. A. (2024–2025). Amaliy kuzatuv natijalari. Farg‘ona viloyati,
Qo‘shtepa tumani, 1-son Politexnikumi.
1.
