MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
124
MAHALLIY DAVLAT HOKIMIYATI ORGANLARI TOMONIDAN
CHIQARILADIGAN QARORLARNING KORRUPSIYAVIY
XATARLARINI KAMAYTIRISH BO‘YICHA KONSTITUTSIYAVIY-
HUQUQIY CHORA-TADBIRLAR
Aliqulov Komiljon Urol o‘g‘li O’zbekiston Respublikasi IIV Surxondaryo
akademik litseyi Huquqshunoslik fani o’qituvchisi
94-462-57-73
Annotatsiya. Mazkur maqolada mahalliy davlat hokimiyati organlari
tomonidan chiqariladigan qarorlarning konstitutsiyaviy-huquqiy asoslari, ularning
korrupsiyaviy xatarlarini tahlil qilish hamda bu xatarlarni kamaytirish yo‘llari
chuqur o‘rganiladi. Muallif O‘zbekiston Respublikasida mahalliy boshqaruv tizimi
ochiqligini ta’minlash, fuqarolarning qaror qabul qilishdagi ishtirokini kengaytirish
va nazorat mexanizmlarini kuchaytirish orqali korrupsiyani oldini olish yo‘llarini
taklif qiladi. Xorijiy tajriba tahlili orqali milliy qonunchilikni takomillashtirish
bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar: mahalliy boshqaruv, korrupsiya, konstitutsiyaviy huquq,
ochiqlik, qarorlar, jamoatchilik nazorati.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida korrupsiyaga qarshi kurash
borasida keng ko‘lamli islohotlar olib borilmoqda. Xususan, 2023-yilda
Konstitutsiyaning yangilangan tahririda fuqarolarning davlat boshqaruvida ishtirok
etish huquqlari mustahkamlandi. Ammo, ayniqsa,
mahalliy davlat hokimiyati
organlari tomonidan qabul qilinayotgan qarorlar sohasida korrupsiyaviy
xatarlar saqlanib qolmoqda
. Qarorlarning yopiq muhokamalarda qabul qilinishi,
manfaatlar to‘qnashuvi holatlari va nazoratning sustligi bu xatarlarni kuchaytiradi.
Bu maqola ushbu muammolarning konstitutsiyaviy-huquqiy ildizlarini ochib
berishga va ularni bartaraf etish mexanizmlarini ishlab chiqishga qaratilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
125
O‘zbekistonlik olimlar (J.Abdullayeva, A.Xo‘jayev, D.Muminova)
korrupsiyaning davlat boshqaruvi, ayniqsa, mahalliy darajadagi salbiy oqibatlarini
yoritib bergan. Xalqaro doirada Transparency International va World Bank’ning
tadqiqotlari korrupsiya ko‘rsatkichlari va uni kamaytirish bo‘yicha samarali chora-
tadbirlarni ko‘rsatadi. Shu bilan birga, korrupsiya holatlari ko‘pincha institutsional
zaiflik, qarorlar ustidan jamoatchilik va sud nazoratining yetishmasligi, fuqarolar va
ommaviy axborot vositalarining qarorlar qabul qilish jarayonida ishtirok etmasligi
bilan bog‘liq ekani aniqlangan.
O‘zbekiston Respublikasi Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligining
2024-yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, 1 yilda 350 dan ortiq mahalliy hokimiyat
qarorlarida qonun buzilishlari aniqlangan. Shundan 23 foizi — yer ajratish, 19 foizi
— ruxsatnomalar berish va 15 foizi — moliyaviy mablag‘lar ajratish bilan bog‘liq.
Bu holatlar Konstitutsiyaviy prinsiplar — qonuniylik, ochiqlik, javobgarlik
va hisobdorlikka zid keladi.
2023-yil Konstitutsiyasi 100-moddasida mahalliy ijro organlarining faoliyati
ochiqlik asosida amalga oshirilishi lozimligi belgilangan. 32-modda esa
fuqarolarning boshqaruvda ishtirok etish huquqini kafolatlaydi.
Shuningdek:
“Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi Qonun (2017)
“Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligi
to‘g‘risida”gi Qonun (2014)
“Mahalliy davlat hokimiyati to‘g‘risida”gi Qonun (1993)
mazkur muammoni hal etish uchun zarur huquqiy asosni belgilab beradi,
ammo amaliy mexanizmlar zaif.
Korrupsiyaviy xatarlarni kamaytirish chora-tadbirlari
a) Qarorlar ochiqligini kuchaytirish
Har bir qaror loyihasi hokimlik veb-saytlarida e’lon qilinishi majburiy
bo‘lishi kerak.
Qaror e’lon qilinmaguncha kuchga kirmasligi kerak.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
126
b) Jamoatchilik ishtirokini ta’minlash
Har bir hududda jamoatchilik kengashlari faoliyat yuritishi va qarorlar
loyihasini muhokama qilishi lozim.
Ovozli muhokamalar, ochiq eshittirishlar joriy etilishi mumkin.
c) Sud nazorati
Ma’muriy sudlar tomonidan mahalliy qarorlar ustidan shikoyat ko‘rib
chiqish tartibi soddalashtirilishi kerak.
Fuqarolar va NNTlar da’vogarlik huquqiga ega bo‘lishi lozim.
d) Raqamlashtirish
Qarorlarni qabul qilish jarayonlari (masalan, yer ajratish) raqamli
platformalarda yuritilishi kerak (masalan, “Open Data” portali orqali).
Xorijiy tajriba
Estoniya:
Har bir mahalliy hokimiyat qarori elektron portalda jamoatchilik
muhokamasiga qo‘yiladi.
Gruziya:
Fuqarolar hokimiyat qarorlariga e’tiroz bildirish huquqiga ega;
jamoatchilik ekspertizasi instituti mavjud.
Polsha:
Mahalliy hokimiyat organlarining qarorlari ustidan OAV nazorati
kuchli; qonunchilikda jurnalistlarga ustuvor huquqlar berilgan.
Xulosa va takliflar
Mahalliy hokimiyat qarorlarining konstitutsiyaviylik darajasi bevosita
ularning ochiqligi, qonuniyligi va jamoatchilik bilan aloqasiga bog‘liq. O‘zbekiston
uchun quyidagi takliflar dolzarb hisoblanadi:
1.
Huquqiy mexanizmlarni kuchaytirish
: qarorlarni sudda bekor qilish
mexanizmlarini soddalashtirish.
2.
Qarorlarning majburiy ochiqligi
: qonuniy kuchga kirishi uchun e’lon
qilishni majburiy etish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
127
3.
Fuqarolik jamiyatini jalb qilish
: mahalla, NNT va OAVlar ishtirokini
qonun bilan mustahkamlash.
4.
Antikorrupsion audit joriy etish
: har yili qarorlar bo‘yicha mustaqil
audit o‘tkazish tizimini yaratish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023-yil)
2.
O‘zbekiston Respublikasi “Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi
Qonuni. 03.01.2017 y.
3.
“Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligi
to‘g‘risida”gi Qonun. 2014-yil.
4.
Transparency International. Corruption Perceptions Index 2023.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi. Statistika,
2024-y.
6.
Bobonazarova S. Mahalliy boshqaruvda shaffoflik va jamoatchilik ishtiroki.
// Huquq va Davlat, 2023.
7.
World Bank. Enhancing Local Governance and Anti-Corruption
Mechanisms. Washington, 2022.
8.
Gruziya Davlat boshqaruvi strategiyasi. (Gov.ge, 2022)
9.
Estoniya E-Hokimiyat portali (Eesti.ee)
