MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
118
ASTRONOMIYA DARSLARIDA VIRTUAL LABORATORIYA
MASHGʻULOTLARINING O‘RNI VA AHAMIYATI
f.-m.f.n. Meliyev Fatto Muhammadiyevich, Ikramov Amirxon Qilichevich
Oʻzbekiston-Finlandiya pedagogika instituti
Annotatsiya:Maqolada samoviy jismlarni kuzatish va fanga kognitiv
qiziqishni Revojlantirish uchun astranomiya darslarida virtual laboratoriya
mashgʻulotlarini oʻtkazish zarurligi muhokama qilinadi. Tadqiqotda virtual
laboratoriya mashg‘ulotlarining kognitiv rivojlanishga ta’siri nazariy va amaliy
jihatdan yoritilgan. Stellarium dasturi yordamida vertual laboratoriya
mashgʻulotlarini bajarilishiga misollar keltirilgan.
Kalit soʻzlar: vertual laboratoriya mashgʻulotlari,Stellarium dasturi,
astranomiya, astranomiya oʻqitish metodikasi, quyosh va oy tutilishi.
Kirish
Maʼlumki hozirgi zamon talablariga koʻra boshqa fanlar qatorida astanomiya
fanini ham belgilangan dastur asosida oʻtkaziladigan oʻquv mashgʻulotlari
innavatsion uslublar asosida, interaktiv texnalogiyalarni qoʻllagan holatda
oʻtkazilishi maqsadga muvofiqdir [1,8].
Astranomiya mashgʻulotlarida samoviy obektlarni sutkaning yorugʻ
vaqtlarida kuzatish ancha qiyinchiliklar tugʻdiradi. Bundan tashqari osmon
jismlarini kuzatish va ularni astrofizik xususiyatlarini oʻlchash uchun kerakli asbob-
uskunalar (teleskoplar, fotometrlar va h.k.) yetarli darajada mavjud boʻlmagan
hollarda mashgʻulotlarni samarali oʻtkazishda muammolar yuzaga keladi albatta [2,
5, 6].
Ushbu muammolarning mumkin boʻlgan yechimlaridan biri Stellarium
dasturidan foydalangan holda vertual laboratoriya mashgʻulotlarini oʻtkazish
uslubini quyidagi misolda keltiramiz [3, 4, 7]. Virtual laboratoriyalar amaliy
bilimlarni mustahkamlashda an’anaviy usullarga nisbatan yuqori samaradorlik
ko‘rsatadi. Masalan, astranomiya fanida virtual dasturlar yulduzlar va
sayyoralarning dinamikasini vizual tarzda namoyon qilish imkonini beradi [9].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
119
Laboratoriya ishining mavzusi
: “Stellarium” dasturi bilan tanishish.
“Osmon jismlarining koordinatalarini aniqlash”.
Ishning
maqsadi:
Stellarium
virtual
planetariysining
funksional
imkoniyatlari bilan tanishish va samoviy koordinatalar tizimidan qanday
foydalanishni oʻrganish.
Kerakli uskunalar
: Stellarium funksional dastur imkoniyatlari bilan
tanishish va dastur oʻrnatilgan induvidial kompyuter.
Qisqacha nazariya
Dasturda ishlash va uning funksiyalaridan foydalanish uchun kompyuter
sichqonchasining oʻzi yetarli.
1.Osmonning koʻrinadigan sohasini oʻzgartirish uchun sichqonchaning chap
tugmasini bosib, kerakli tomonga surish kerak.
2.Koʻrish maydoni burchagini sichqoncha gʻildiragi yordamida oʻzgartirish
mumkin, bu sizga kichik yoki uzoq obyektlarga yaqinlashish yoki aksincha, butun
osmon yarim sharini koʻrish uchun kosmik obyektlardan uzoqlashish imkonini
beradi.
3. Kursorni obyektga yoʻnaltirib, chap tugmani bosish orqali tanlangan
obyekt tavsifini chaqirish, oʻng tugmani bosish orqali esa tanlashni bekor qilish
mumkin.
4. Dasturni boshqarish elementlari ikkita - vertikal (chapdan yon tomonga)
va gorizontal (ekranning pastki chekkasi) suriladigan panellarda joylashgan.
Vertikal panel quyidagi yorliqlarni oʻz ichiga oladi:
Joylashuv oynasi;
Sana/vaqtni sozlash oynasi;
Osmonni sozlash va kuzatish oynasi;
Qidiruv oynasi;
Sozlash oynasi;
Astronomik hisob-kitoblar oynasi;
Yordam.
Gorizontal panel guruhlarga ajratilgan tugmalardan iborat:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
120
1.
Ekvatorial toʻr;
2.
Azimutal toʻr;
3.
Yer;
4.
Dunyo tomonlari;
5.
Atmosfera;
6.
Chuqur ( uzoq masofalardagi) kosmik obyektlar;
7.
Sayyoralar nomlari;
8.
Ekvatorial/azimutal koʻtarilish;
9.
Tanlangan obyektni markazlashtirish;
10.
Tungi rejim;
11.
Toʻliq ekran rejimi;
12.
Burchak oʻlchagich;
13.
Ekzosayyoralarni koʻrsatish;
14.
Meteor oqimlarini almashtirish;
15.
Qidiruv dialogini koʻrsatish;
16.
Obʼektrlani koʻrinishli qilish;
17.
Teleskop okulyaridagi koʻrinish;
18.
Yerning sunʼiy yoʻldoshlarini koʻrinadigan qilish.
Vaqtni boshqarishning toʻrtta tugmasidan iborat piktogrammasi:
1. Vaqtni sekinlashtirish;
2. Pauza/ishga tushirish;
3. Joriy vaqtga qaytish;
4. Vaqt oʻtishini tezlashtirish.
Pastki panelning oxirgi tugmasi (oʻng tomondagi eng chetki tugma) "выход
из программы- Programmadan chiqish".
Ishni bajarish tartibi:
1. Dasturni ishga tushirish, interfeys va boshqaruv bilan tanishish;
2. Manzil, sana va vaqtni koʻrsatish;
3. Ekvatorial toʻr va yulduz turkumlari nomini kiritish;
4. Virtual planetariy yordamida 1-jadvalni toʻldiring.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
121
1-jadval
Yulduzlarni nomlari
Yulduz
turkumlari
Yulduzlarning
koʻrinma
kattaligi.
Koordinatalari
Polyarnaya
Dubxe
Sirius
Vega
Altair
Deneb
Arktur
1-jadvalda berilgan julduzlarni adabiyotlarda uchraydigan oʻzbekcha
nomlanishlari keltirilgan.
2- jadval
Inglizcha nomi
Oʻzbekcha nomi / Izohi
Polaris
(Polyar yulduzi)
Qutb yulduzi
Dubhe
Dubhe
(Boshqa nomlanishi yoʻq, Baqra yulduzi deb
ham ataladi baʼzan, Buyuk Ayiq yulduzi tarkibida)
Sirius
Siriyus
yoki
Yaltıroq yulduz
(eng yorqin yulduz)
Vega
Vega
(Oʻzbek tilida ham shunday atashadi, Lira yulduz
turkumi tarkibida)
Altair
Altair
(Baʼzan
Chayon qanoti yulduzi
deb ataladi;
Toʻqchiboylar orasida boshqa nomlar boʻlishi mumkin)
Deneb
Deneb
(Baʼzida
Quyruq yulduzi
deb ham ataladi,
Chunki u Cygnus – “Qoʻngʻiroqchi qush” yulduz
turkumidagi “qush quyruq” yulduzidir)
Arcturus
Arktur
yoki
Boʻriqush yulduzi
(Baʼzida “Yozgi
yulduz” deb ham ataladi)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
122
5. Ekvatorial toʻrni oʻchiring va azimut panjarasini yoqing. 3-jadvalni
toʻldiring.
3- jadval
Obektni nomi
Azimut
Balandligi
Qutb yulduzi
Venera ( Zuhra)
Yupiter (Mushtariy)
Aldebaran
(“
Buzoqlar yulduzi”
yoki
“Buqa koʻzi”)
Oʻquvchilar bilimlarini tekshirish uchun savollar:
1.Yerdan kuzatish uchun mavjud samoviy jismlarning asosiy turlarini sanab
bering.
2. Ekvatorial va azimutal koordinata toʻrlariga taʼriflar bering.
Xulosa
Ushbu turdagi laboratoriya ishlarini bajarish nafaqat talabalarning
atanomiyaga qiziqishlarini oshiradi, balki olingan bilimlarini amaliyotda qoʻllash
yoʻllarini ham koʻrsatadi. Shu asosda virtual laboratoriyalar talabalarning mantiqiy
fikrlashi, muammoli vaziyatni tahlil qilish va raqamli vositalarni qo‘llay olish
malakasini rivojlantirishda muhim omil hisoblanadi.
ADABIYOTLAR
1.
Астрович, Н.П. Цифровые технологии в астрономическом образовании. –
М., 2021.
2.
Brown, P. Teaching Astronomy in the Digital Era. – Int. Journal of Science
Education, 2020.
3. https://stellarium-web.org/
4. https://vellisa.ru/stellarium/stellarium.htm
5. Абрамов, И.И. Информационные технологии в преподавании физики и
астрономии. – Вестник образования, №3, 2020.
6. Юнусов Б. Zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanib astronomiya fanini
o‘qitish. – Pedagogika, №4, 2023.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
123
https://stellarium.org/doc/2022-0/
8. Murodov, D. Raqamli texnologiyalar yordamida tabiiy fanlarni o‘qitishda
innovatsion yondashuvlar. – O‘qituvchi, 2022.
9. G. Akhmedov. Fizika va astronomiya fanlarida raqamli vositalardan foydalanish.
– Ilmiy ta’lim, №2, 2023.
