MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
7
DORIVOR VALERIANA O'SIMLIGINI DORIVOR
XUSUSIYATI XAQIDA
Haydarov Eldorbek Raximjon o’g’li, Isroiljanova Kamola Anvarjon qizi
Toxirjonov Abdulaziz Tolibjon o’g’li
University of Business and Science
Annotatsiya: Valeriana (officinalis) o‘simligining bialogiyasi va tabobatda
qo‘llanilishi bayon etiladi. Valeriana o‘simligi yurtimizning unumdor va
sug‘ariladigan yerlarda yaxshi o‘sadi. Vodiy, Toshkent va Samarqand viloyatlarida
plantatsiyalari bor. Tabobatda yurak va qon-tomir kasalliklarini oldini olish hamda
davolashda, ayniqsa asab sistemasini tinchlantirishda dorivor o‘simliklar va
ulardan olinadigan dori vositalari keng miqyosda ishlatiladi.Dorivor valeriana -
Valeriana officinalis.L. Valerianaceae oilasiga kiradi Rossiyaning Yevropa
qismida, O‘rta Osiyo cho‘li va Sibirning shimolida, Shimoliy Kavkazning ayrim
tumanlari. Markaziy Osiyodagi joylarda, Kasnodar o‘lkasida, O‘zbekistonda
madaniy sharoitlarda o‘stiriladi. Ba‘zi turlar Yevropa, Shimoliy Amerika va Janubiy
Amerika mamlakatlarida mahalliy hisoblanadi.
Qadimgi Yunoniston, Rim, Misr, Hindiston, Sharq tabiblari valeriananing
yuqori asabiy faoliyatga foydali ta'sir ko'rsatish xususiyatlarini allaqachon bilishgan.
U miyani tinchlantirish va mustahkamlash, hatto fikrlarni boshqarish qobiliyatiga
ega edi. Rasmiy tibbiyot o'simlikni faqat XIX asrda tan olgan va uning dorivor
salohiyati butun dunyodagi zamonaviy olimlarning ongini hayajonlantirishda
davom etmoqda va ko'plab tadqiqotlar va ishlarga sabab bo'lmoqda. Tibbiy
amaliyotda valeriana yumshoq sedativ, spazmolitik va safro haydash xususiyatlari
uchun qadrlanadi. Unga asoslangan dorilar dunyoning ko'plab mamlakatlarida
uyqusizlik, asabiy qo'zg'alish, yurak-qon tomir tizimining nevrozi, astma, epilepsiya
va qalqonsimon bez kasalliklarini davolashda qo'llaniladi. Xalq tabobatida o'simlik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
8
oshqozon, tinchlantiruvchi va siydik haydovchi choylarning tarkibiy qismi sifatida
qaynatmalar, damlamalar, kukunlar, ekstraktlar shaklida qo'llaniladi. Tibbiy
maqsadlarda ildizli ildizpoyadan foydalaniladi, chunki ularda o'simlikning barcha
foydali biologik faol moddalari: efir moylari, organik kislotalar, oshlovchi
moddalar, saponinlar, xatinin va valerin, makro- va mikroelementlar, shu jumladan
kaltsiy, temir, rux, kaliy, marganets, magniy, selen to'planadi.
1.
Rasm Valeriana (officinalis)
Eng katta qiymat valeriana efir moylari bo'lib, ular tarkibida borneol va
izovalerian kislotasi esteri, borneol asetat mavjud bo'lib, bu valeriananing sedativ
xususiyatlarini tushuntirib beradi:
1.
Asab tizimini tinchlantiradi;
2.
Silliq mushaklar va koronar tomirlarning spazmini bo'shashtiradi;
3.
Asabiylikni pasaytiradi;
4.
Bosimni pasaytirishga yordam beradi;
5.
Qon aylanishini rag'batlantiradi;
6.
Uyquni normallashtirishga yordam beradi.
Bundan tashqari, valeriana ekstrakti gamma-aminobutirik kislota
retseptorlarining
sezgirligini
oshiradi
– miyaning asosiy tormozlovchi
neyromediatorlari, bu ham o'simlikning sedativ ta'sirini tushuntiradi, u asta-sekin
o'zini namoyon qiladi, faqat tizimli va uzoq muddatli avolanish bilan to'liq ochiladi.
Valeriananing Markaziy asab tizimiga yumshoq va tinchlantiruvchi ta'sir
ko'rsatishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
9
isbotlangan xususiyati tufayli o'simlik ekstrakti hissiy muvozanatni saqlash
va stress bilan kurashishga qaratilgan bir nechta Siberian Wellness mahsulotlarining
tarkibiy qismiga kiradi:
1.
"Valerian va Melissa" – o'simlik asosli antistress-kompleks;
2.
Stress Re.Live – asab tizimini himoya qilish va stressni oldini olish,
uyquni normallashtirish va kayfiyatni yaxshilsh uchun innovatsion organik
kompleks.
3.
Yovvoyi giyohlardan fitochoy (tabiiy antistress) – asabiy qo'zg'alishni
kamaytiradi, stressni yengishga yordam beradi, uyqu sifatini yaxshilaydi.
Dori vositalari tayyorlash uchun valerianani ildizi va ildizpoyasi ishlatiladi.
Buni dorishunoslik amaliyotida “Valeriana ildizi” deb atashadi. Valerianani
urug‘lari pishib yetilgandan so‘ng, yer ostki qismlari kovlab olinadi. Plantatsiyalarda
o‘stirilgan valerianani vegetatsiyani ikkinchi yili maxsus konstruksiyali pluglar
yordamida yoki ketmonlar vositasida kovlab yig‘ib olinadi va ildizpoyasi poyadan
ajratiladi.
Valeriana o‘simligini ildizi va ildizpoyasi tarkibida 0.5-2% efir moyi va sof
holda izovalerian kislotasi bo‘ladi. Valeriananing efir moyi asosan ingichka
ildizlarda, izovalerian kislota esa, yug‘on va qari ildizpoyalarda ko‘proq bo‘ladi. Bu
moy tarkibida izovalerian kislotaning barniol spirti bilan hosil qilgan murakkab efiri
– barniolizovalerianat, shuningdek barniolning sirka, chumoli kislotalari bilan hosil
qilgan murakkab efiri hamda terpeniol, pinen, kamfen, azulen, kessil spirti
(proazulen), limonen, sof holdagi barneol, izovalerian kislota va boshqa birikmalar
bo‘ladi.
Mahsulot tarkibida efir moyidan tashqari 0.01% ga yaqin alkoloidlar
(xatinin, valerin, aktenidin va boshqalar), uchuvchan asoslar, valerid glikozid pochul
spirti, oshlovchi moddalar, sanoninlar, qandlar, olma, sirka va boshqa kislotalar
bo‘ladi. Valerianani bizning respublikamiz sharoitida kuzda va erta bahorda ekish
tavsiya etiladi. Ayrim mintaqalarda, hususan yog‘ingarchilik ko‘p bo‘ladigan
Rossiyaning bir qator viloyatlarida yoz oylarida ham ekish mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
10
Xulosa
: Asab tizimimiz uchun eng yaxshi tinchlantiruvchi va eng foydali
ekanligi haqidagi savolga valeriana javobi birinchi bo'lib xayolga keladi. Ha,
yordamga ham shunday: hamma biladiki, valeriana bilan kuchli stress yoki xavotir
holatlarida siz tezda tinchlanasiz va ruhingiz yengil tortadi. Shunday ekan, bu
o‘simlikdan xalq tabobatida tabiiy tinchlantiruvchi va yurak-qon tomir tizimida
samarali vosita hisoblanadi. Bizning asosiy vazifamiz valeriana o‘simligining
shifobaxshlik xususiyatlari va farmatsevtika sanoatiga va O‘zbekistonning dorivor
o‘simliklaridan olinadigan tabiiy dorilarni jahon miqyosiga tadbiq etish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Xolmatov H.X., Ahmedov O‘.A., Musayev N.A. ―Farmakognoziya va Botanika
asoslari.
O‘qituvchi ―Nashriyot-matbuot ijodiy uyi‘‘Toshkent-2017 yil;
2. Maxmudova G.B., Berdiyev E.T., O‘rmon dorivoir o‘simliklari; M.X.Hakimova.
T: ―Sano
-standart‘‘ nashiryoti 2016-276 bet;
3. “Valeriana”o‘simlik ro‘yhati (1,1-versiya) olingan 2014.09.19;
4. Montufar .R.&.Pitman.N.2004.2006.IUCN xavf ostida bo‘lagan qizil ro‘yhat.
2007- yil 24-
avgust;
