MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
339
XXI ASRDA ANTIBAKTERIAL TERAPIYAGA YONDASHUV
Siyob Abu Ali ibn Sino nomidagi Jamoat salomatligi texnikumi
XAYDAROVA SURAYYO TURABEKOVNA
Annotatsiya:Antibakterial
dori
vositalari
bakterial
infektsiyalarni
davolashda qo‘llaniladigan kimyoviy birikmalar bo‘lib, ular bakteriyalarni
o‘ldirish (bakterisid) yoki ularning ko‘payishini to‘xtatish (bakteriostatik) orqali
ta’sir ko‘rsatadi. Mazkur maqolada dorilarning sinflari, ularning ta’sir
mexanizmlari, klinik qo‘llanilishi, yon ta’sirlari, antibiotik qarshilik muammolari va
yangi antibakterial terapiya istiqbollari muhokama qilinadi.
Abstract:Antibacterial drugs are chemical agents used to treat bacterial
infections by exhibiting bactericidal or bacteriostatic effects. This article examines
drug classes, mechanisms of action, clinical uses, side effects, antibiotic resistance
issues, and prospects for novel antibacterial therapies.
Kalit so‘zlar:Antibakterial dorilar, bakterisid, bakteriostatik, antibiotik
qarshilik, yangi antibakterial terapiyalar.
Keywords:Antibacterial drugs, bactericidal, bacteriostatic, antibiotic
resistance, novel antibacterial therapies.
I. Kirish.
Antibakterial dorilar — tibbiyotda bakterial infektsiyalarni
samarali davolashda qo‘llaniluvchi asosiy vosita bo‘lib, ularning kashf etilishi
penitsillin bilan boshlangan. Bugungi kunda dorilarning turlari kengayganiga
qaramay, ortiqcha va noo‘rin ishlatilish antibiotik qarshilik muammosini
yomonlashtirmoqda. Shu bois bu mavzu ilmiy tibbiyotda hal qilinishi kerak bo‘lgan
dolzarb masaladir.
II. Asosiy qism 1. Dorilarning sinfi va ta’sir mexanizmlari
Antibakterial dorilar ularning ta’sir mexanizmi bo‘yicha quyidagi asosiy
guruhlarga taqsimlanadi:
a) Hujayra devorini sintezini to‘xtatadiganlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
340
Beta-laktamlar (penitsillin, sefalosporin, karbapenem), glikopeptidlar
(vancomycin) hujayra devorining peptidoglikan sintezini bloklaydi.
b) Membran funksiyasini buzuvchilar
Polimiksinlar (colistin) gram-manfiy bakterial membranani buzadi.
c) Oqsil sintezini inhibe qiluvchilar
Aminoglikozidlar,
makrolidlar,
tetrasiklinlar,
oksazolidinonlar
ribosomalarning 30S yoki 50S subunitamariga ta’sir qiladi.
d) Nuklein kislotasi sintezini inhibe qiluvchilar
Quinolonlar DNK giraza, rifamisinlar RNK polimeraza, nitroimidazol va
nitrofurantoin DNKni to‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘q qiladi .
e) Antimetabolitlar
Sulfonamidlar, trimetoprim folat sintezini bloklaydi .
f) Boshqa mexanizmlar
Daptomitsin (membran disrupt), pleuromutilin, streptograminlar, linezolid
va boshqalar po‘stloq jonli yondashuvlar bilan bakteriyaga ta’sir ko‘.
2. Bakterisid va bakteriostatik ta’sir farqlari
Bakterisid
dorilar
bakteriyalarni
o‘ldiradi
(beta-laktamlar,
aminoglikozidlar, daptomitsin, quinolonlar) .
Bakteriostatik dorilar
bakteriyalarning ko‘payishini to‘xtatadi
(makrolidlar, tetrasiklinlar, sulfonamidlar) .
3. Klinik qo‘llanilishi
Antibakterial vositalar bilan davolash quyidagi infektsiyalarni o‘z ichiga
oladi:
Respirator infeksiyalar (pnevmoniya, bronxit, sinusit)
Sidik yo‘llari infektsiyalari (tsistit, pielonefrit)
Terining infektsiyalari (sellulit, impetigo)
Ichak infektsiyalari (enteritis, dizenteriya)
Invasiv infektsiyalar (sepsis, meningit)
Davolashda dori tanlanishi infektsiya turi, mikroorganizmlar sezgirligi va
bemor holatiga bog‘liq bo‘ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
341
4. Yon ta’sirlar va nafsiy lar
Azalgi dorilarning noto‘g‘ri ishlatilishi quyidagi muammolarga sabab
bo‘ladi:
Allergik reaksiyalar (masalan, penitsillin),
Buxta shikastlanishi (aminoglikozidlar),
Jigar faoliyatining buzilishi (makrolidlar),
Mikrobiom buzilishi, Clostridioides difficile infeksiyasi,
Trombositopeniya, nerv sistemasi ta’siri.
5. Antibiotik qarshilik va uning mexanizmlari
Bakteriyalar dori ta'siridan himoyalanish uchun quyidagi strategiyalarni
ishlatadi:
Beta-laktamazalar orqali dori inaktivatsiyasi
, xususan ESBL va
Targ‘ib maqsadlar o‘zgarishi
(PBP, DNK giraza mutatsiyalari),
Efflux-pump
ko‘tarilishi, hujayra membranasi o‘tkazuvchanligi
pasayishi, biofilm hosil bo‘lishi .
6. Yangi terapiya yondashuvlari va istiqbollar
a) Antibakterial peptidlar (AMPs)
Nature-dan olingan peptidlar singari mammuthusin AI yordamida
topilmoqda va superbug'lar bilan kurashadi
b) Yangi sinflar: odilorhabdin, zoliflodacin, ETX0462, nilofabicin,
fabimycin
Yangi mexanizmlarga ega bu dorilar klinik sinov bosqichida .
c)
Beta-laktamaza
inhibitörlari: avibactam, ETX0462 kabi
qo‘shimchalari orqali rezistent shakllarga qarshi dorilarni mustahkamlash
davom etmoqda .
d) Bakteriofaglar va biologik terapiya
Fagterapiya superbug holatlarda istiqbolli yondashuv bo‘lib, ayrim
mintaqalarda (Gruziya, Rossiya) qo‘llanilmoqda .
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
342
e) Yangi sinf droglari klinik tadqiqotda: zosurabalpin (Roche) gram-
manfiy rezistent bakteriyalarga qarshi eng birinchi yangi sinf dori hisoblanadi
. FDA tomonidan gepotidasin (Blujepa) kabi gepotidacin UTIs da tasdiqlangan
yangi
antibiotik
ham
mavjud
ncbi.nlm.nih.gov+7verywellhealth.com+7theguardian.com+7
WHO ma'lumotiga ko‘ra, 2023 yilgacha faqat 12 ta haqiqiy innovatsion
antibakterial dori sinovdan o‘tgan, va faqat 4 ta u critical BPPL patogenlariga qarshi
faol .
III. Xulosa
1.
Antibakterial dorilar bakteriyal ta’sir mexanizmlariga ko‘ra ko‘plab
sinflarga bo‘linadi va ular bakterisid yoki bakteriostatik ta’sir qiladi.
2.
Qarshilik antibiotiklarga nisbatan global muammo bo‘lib, beta-
laktamazalar, efflux-pumplar va biofilm orqali kuchaymoqda.
3.
Yangi terapiya yondashuvlari: peptidlar, yangi sinflar, beta-laktamaza
inhibitörlari, fagterapiya va biologik agentlar samarali istiqbollar beradi.
4.
Regulyatsiya, global monitoring va samimiy hamkorlik orqali
antibiotik qarshilikni yengish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
IntechOpen – Classification of Anti‐Bacterial Agents and Their Functions
2.
MDPI – Overview of Antibacterial Agents for MDR
3.
PubMed/PMC – Review of antibacterial candidates
4.
PMC – Antibacterial resistance mechanisms
5.
OpenStax – Mechanisms of antibacterial drugs
6.
7.
The Guardian – Phage therapy theguardian.com
