MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
296
TURKISTON MUXTORIYATINING TASHKIL TOPISHI HAMDA
OʻZBEK DAVLATCHILIGIDAGI AHAMIYATI
IIV Namangan akademik litseyi
Tarix fani o’qituvchisi
Xamdamov Obidjon Maxammadjonovich
Annotatsiya: Ushbu maqolada 1917-yilda tashkil topgan Turkiston
muxtoriyati tarixiy voqeligiga tayanilgan holda, uning tashkil topish sabablari,
tarixiy zarurati va siyosiy-ijtimoiy asoslari tahlil qilinadi. Ayniqsa, muxtoriyat
gʻoyasining shakllanishi, unga yetakchilik qilgan ziyolilar guruhi, qabul qilingan
konstitutsiyaviy qarorlar va ularning davlatchilik tarixidagi oʻrni chuqur yoritiladi.
Shuningdek, Turkiston muxtoriyati oʻzbek milliy davlatchiligining shakllanishida
oʻynagan roli, mustaqillik gʻoyalarining ildizlari, milliy elita faolligi va
mustamlakachilikka qarshi siyosiy harakatlar kontekstida tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: Turkiston muxtoriyati, oʻzbek davlatchiligi, milliy uygʻonish,
jadidchilik, avtonomiya, mustamlakachilik, Qoʻqon muxtoriyati, mustaqillik
gʻoyasi, siyosiy elita.
Turkiston muxtoriyatining tashkil topishi 1917-yilgi Rossiya imperiyasining
qulashi, xususan, Fevral va Oktyabr inqiloblari natijasida yuzaga kelgan siyosiy
bo‘shliq davrida yuz berdi. Inqilobdan keyin imperiyaning chekka hududlarida
yashovchi xalqlar o‘z siyosiy taqdirini o‘zi belgilash huquqiga ega bo‘la boshladilar.
Bu holat mustamlaka sharoitida yashab kelgan turkistonlik musulmon xalqlar,
ayniqsa, oʻzbeklar uchun milliy tiklanish va siyosiy mustaqillik sari muhim
imkoniyat bo‘ldi. Shu davrda Turkistonda faoliyat yuritgan jadid ziyolilari bu
vaziyatdan foydalanib, oʻz milliy siyosiy tuzilmalarini barpo etishga harakat qildilar.
Ular o‘tmishdagi xonliklar davrining feodal tuzumi o‘rniga zamonaviy
konstitutsiyaviy boshqaruvga asoslangan mustaqil yoki muxtor davlat barpo etishni
maqsad qildilar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
297
Turkiston muxtoriyati – 1917-yilgi Fevral inqilobi ortidan shakllangan
siyosiy-ijtimoiy muhitda milliy uygʻonish va mustaqil davlatchilik gʻoyalari asosida
yuzaga kelgan tarixiy hodisadir. Bu muxtoriyat oʻzbek xalqining milliy o‘zlikni
anglash yoʻlidagi dastlabki siyosiy tajribasi sifatida alohida ahamiyat kasb etadi.
Uning tashkil topishi – asrlar davomida mustamlakachilik bosimi ostida yashagan
Turkiston xalqlari, xususan oʻzbek ziyolilari va xalqining erkinlik, tenglik va
adolatga asoslangan davlat tuzish orzusining ifodasidir. 1917-yilgi Oktabr
toʻntarishidan soʻng Rossiyada markaziy hokimiyat zaiflashdi. Bu esa imperiya
tarkibidagi xalqlarga oʻz taqdirini oʻzi belgilash imkonini yaratdi. Shu sharoitda
jadid ziyolilari – Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov,
Fayzulla Xo‘jayev, Abdurauf Fitrat kabi ilg‘or fikrli shaxslar Qoʻqon shahrida
Turkiston muxtoriyatini e’lon qilishdi. 1917 yil 26–28 noyabr kunlari Qo‘qon
shahrida katta qurultoy bo‘lib o‘tadi. «Umumturkiston o‘lka musulmonlarining
favqulodda IV qurultoyi» deb nomlangan yig‘ilishga Markaziy Osiyoning barcha
hududlaridan vakillar chaqiriladi. Yig‘ilishda qatnashayotgan ko‘pchilik musulmon
ziyolilarning xohish-istagi bilan Qurultoyga Turkiston o‘lkasida yashovchi Yevropa
millatiga mansub vakillar ham qatnashdi. Qurultoyda asosiy muhokama Turkiston
kelajagi haqida bo‘ladi. Vakillar Turkistonni mustaqil davlat deb e’lon qilish yoki
Rossiya tarkibida muxtor respublika sifatida qoldirish masalasini ko‘rib chiqishadi.
Oxir-oqibat ko‘pchilik vakillar Turkiston o‘lkasini Rossiya tarkibida muxtor
respublika deb e’lon qilish kerak deb ovoz berishadi. 1917 yil 27 noyabr kuni bu
haqda qaror qabul qilinadi. Qarorda shunday deyilgandi: «Turkistonda yashab
kelayotgan turli millatga mansub aholi Rossiyada inqilob sodir etgan bolsheviklar
tomonidan xalqlarning o‘z haq-huquqlarini o‘zlari belgilash haqidagi gaplaridan
kelib chiqib, Turkistonni Rossiya sovet federativ sotsialistik respublikasi tarkibida
muxtor hudud deb e’lon qiladi». 28 noyabr kuni davom etgan yig‘ilishda qurultoyga
kelgan vakillar Turkistonda tashkil topayotgan yangi muxtor davlatning nomi
«Turkiston Muxtoriyati» deb atalishi uchun ovoz beradi. Shuningdek, Turkiston
o‘lkasida hokimiyat Turkiston Muxtoriyati muvaqqat kengashi va Turkiston
Muxtoriyati xalq majlisiga o‘tishi haqida qaror qabul qilinadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
298
1917-yil 27-noyabrda Turkiston muxtoriyati e’lon qilindi. U parlament
(milliy majlis), hukumat va harbiy qo‘mondonlikdan iborat bo‘lgan. Muxtoriyat
hukumati raisligiga Mustafo Choqay saylangan. Muxtoriyatda konstitutsion
boshqaruv tamoyillari asosida faoliyat olib borish, barcha millat va din vakillarining
teng huquqliligini ta’minlash ko‘zda tutilgan edi. Turkiston muxtoriyati mavjudligi
qisqa – atigi ikki oy davom etdi. 1918-yil fevral oyida bolsheviklar tomonidan
Qoʻqon shahri qattiq hujumga uchradi. Minglab begunoh odamlar o‘ldirildi, Qoʻqon
shahri vayron qilindi. Bu voqea Turkiston xalqlarining milliy ozodlik harakatiga
qaratilgan ochiq tajovuz edi.
Turkiston muxoriyati tuzilgach, hukumat vakillari hududlarda muxtoriyat
tuzilmalarini tashkil eta boshlashadi. Taniqli va tajribali huquqshunoslar jalb etilib,
Muxtoriyat konstitutsiyasini tayyorlash ishlariga kirishiladi. Muxtoriyat hukumati
tomonidan o‘zbek, qozoq va rus tillarida hukumat gazetalari nashr etila boshlanadi.
Yangi tashkil etilgan davlat uchun uchun mudofaa ishlari ham juda dolzarb edi. Shu
sababli hukumat armiya tashkil etishga kirishadi. Muxtoriyat mudofaa vaziri
Ubaydulla Xo‘jayev qisqa muddatda 2 mingdan oshiq askarga ega armiya tuzadi.
Shuningdek, o‘sha paytda Qo‘qon uyezdi militsiya otryadlari boshlig‘i Ergash qo‘l
ostida ham muxtoriyat armiyasiga yordamga shay bo‘lgan minglab mirshab bor edi.
Turkiston muxtoriyati hukumati o‘z tuzilmalarini tashkil etar ekan, bolsheviklar
tomonidan Toshkentda ham alohida avtonom respublika tuzish harakatlari
boshlanadi. 1918 yil yanvar oyida Toshkentda Turkiston o‘lkasi ishchi, soldat va
dehqon deputatlarining favqulodda IV syezdi bo‘lib o‘tadi. Unda o‘lka
bolsheviklarining Turkistonda RSFSR tarkibiga kiradigan avtonom respublika
tuzish taklifi qabul qilinadi. Ular bu davlatga Turkiston sovet sotsialistik avtonom
respublikasi (TASSR) deb nom berishadi. Bundan tashqari, s’yezdda Turkiston
muxtoriyati noqonuniy tuzilma deb e’lon qilinadi. Qo‘qonga harbiy yurish qilib,
muxtoriyatni ag‘darib tashlash masalasida bir qarorga kelinadi. Toshkentda
bolsheviklar tomonidan tuzilgan muxtoriyat aslida nomiga tuzilgan bo‘lib, maqsad
Turkistonni bolsheviklarga mutlaq bo‘ysundirish edi. Qo‘qonda tuzilgan muxtoriyat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
299
kuchayib ketsa keyin ularni yengish qiyin bo‘lardi. Buni yaxshi anglagan Toshkent
bolsheviklari rahbari Kolesov Moskvadan yordam kuchlari yuborishni so‘raydi.
Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, Turkiston muxtoriyati oʻzbek
xalqining siyosiy tarixida unutilmas iz qoldirgan tarixiy voqealardan biridir. U
zamonaviy Oʻzbekiston davlatining tarixiy ildizlarini, milliy istiqlol gʻoyalarining
shakllanish bosqichini ifodalaydi. Garchi uning umrboqiyligi qisqa boʻlgan boʻlsa-
da, bu harakat oʻzbek milliy davlatchiligining tamal toshini qoʻygan,
mustamlakachilikka qarshi kurashda muhim bosqich boʻlib xizmat qilgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Boymirza Hayit. Turkiston Rossiya va Xitoy orasida. – Toshkent: Sharq,
1999.
2.
Boymirza Hayit. Bosmachilik. Turkiston milliy kurashi tarixi. – Toshkent:
Akademnashr, 2001.
3.
G‘ani Karim. Jadidlar va istiqlol. – Toshkent: O‘zbekiston, 2007.
4.
Mustafa Choʻqay. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Akademnashr, 2020.
5.
Abdurauf Fitrat. Milliy istiqlol g‘oyalari. – Toshkent: Fan, 2005.
6.
Ziyo Saidov. Oʻzbek davlatchiligi tarixi. – Toshkent: Sharq, 2018.
7.
Islom Karimov. Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent:
Ma'naviyat, 2008.
