MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
278
PAXTA G‘ARAMLAShDA TASMALI KONVEYERLARNING
O‘RNI
Abdullayev Azimjon Adizovich.
Buxoro Davlat texnika universiteti, I bosqich tayanch doktoranti.
Annotatsiya: Mazkur maqolada paxtani birlamchi qayta ishlash
jarayonlaridan biri – g‘aramlash bosqichida tasmali konveyerlarning texnologik va
iqtisodiy ahamiyati tahlil qilinadi. Tasmali konveyerlar yordamida paxtani uzluksiz
harakatlantirish, yuklash, tushirish va saqlash samaradorligi yoritiladi.
Shuningdek, mavjud muammolar, ilg‘or texnologiyalar va takomillashtirish
yo‘nalishlariga ham alohida e’tibor qaratiladi.
Kalit so‘zlar: paxta, g‘aramlash, tasmali konveyer, logistika,
avtomatlashtirish, energiya samaradorligi.
Kirish:
Paxtachilik – O‘zbekiston qishloq xo‘jaligining ustuvor
tarmoqlaridan biridir. Har yili millionlab tonna paxta yig‘iladi, u qayta ishlanishi
uchun dastlab to‘plab g‘aramlanadi. G‘aramlash bu — paxta xomashyosini
vaqtincha saqlash va qayta ishlashga tayyor holga keltirish bosqichidir. Bu
jarayonda tasmali konveyerlar qo‘llanilishi paxta tashish samaradorligini keskin
oshiradi. Qo‘lda bajariladigan mehnat hajmi kamayadi, mahsulot sifati saqlanadi va
ishlab chiqarish jarayoni optimallashtiriladi.
1. Tasmali konveyerlar – tuzilishi va ishlash prinsipi
Tasmali konveyerlar — harakatlanuvchi lenta (tasma) orqali yuk (bu holda
paxta)ni bir nuqtadan ikkinchisiga olib o‘tuvchi mexanizm. U quyidagi asosiy
qismlardan iborat:
Tasma (lenta): kauchuk, sintetik yoki aralash materialdan tayyorlanadi;
Rulonlar (valiklar): tasmani aylantirib turadi;
Drayv tizimi (elektr dvigatel): tasmaning doimiy harakatini
ta’minlaydi;
Rama (karkas): butun tizimni bir butun holatda ushlab turadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
279
Paxta yengil va hajm jihatdan katta mahsulot bo‘lganligi sababli,
konveyerning kengligi 600–1000 mm, uzunligi esa 10–30 metrgacha bo‘lishi
mumkin. Bunday konveyerlar gorizontal yoki biroz qiya holda joylashtiriladi.
2. G‘aramlashda tasmali konveyerlarning afzalliklari
Tasmali konveyerlarning g‘aramlash jarayonidagi afzalliklarini quyidagi
yo‘nalishlarda ko‘rish mumkin:
a) Ishlab chiqarish unumdorligi
Qo‘lda bajariladigan yuk ko‘tarish va tashish ishlariga nisbatan, konveyerlar
bir soatda 5-10 tonnagacha paxtani uzatishga qodir. Bu esa paxtani tezroq
g‘aramlash imkonini beradi.
b) Mehnat resurslarini tejash
Tasmali konveyerlar yordamida inson mehnatiga bo‘lgan talab 50–70%
gacha kamayadi. Bu esa mehnat xarajatlarini qisqartiradi, xavfsizlik darajasini
oshiradi.
c) Paxta sifati saqlanadi
Qo‘lda tashish vaqtida paxta yanchilishi yoki aralashib ketishi mumkin.
Tasmali konveyerlar esa paxtaning strukturasini buzmaydi, sofligi va tozalik
darajasini saqlab qoladi.
3. Amaldagi muammolar va texnik to‘siqlar
a) Energiya sarfi
Eski modeldagi konveyerlar energiyani ko‘p sarflaydi, bu esa ishlab
chiqarish tannarxini oshiradi. Shuning uchun energiya tejamkor dvigatellarni joriy
etish zarur.
b) Namlik va chang muammosi
Paxtaning o‘zi nam va changli bo‘lganligi sababli, konveyerning mexanik
qismlari tez eskiradi. Buni bartaraf etish uchun:
changdan himoyalangan podshipniklar,
namlikka chidamli korpus materiallari qo‘llanishi lozim.
c) Moslashuvchanlik muammolari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
280
Har bir g‘aramlash maydonining joylashuvi, maydoni, ishlab chiqarish hajmi
har xil. Konveyerlar shu sharoitlarga moslashuvi bo‘yicha cheklangan bo‘lishi
mumkin. Bu esa mobil, bukiladigan, sozlanadigan konveyerlar ishlab chiqishni talab
etadi.
4
. Takomillashtirish yo‘nalishlari va innovatsion yechimlar
Yaqin yillarda tasmali konveyerlar quyidagi innovatsiyalar bilan boyitilishi
kutilmoqda:
Sensorli boshqaruv tizimi – paxta og‘irligiga qarab avtomatik sozlanadigan
tasmalar;
Gibrid energiya manbalari – quyosh panellari orqali ishlaydigan
konveyerlar;
IoT texnologiyalari
– konveyer holatini masofadan kuzatish va nosozliklarni
aniqlash.
5. Jahon tajribasi va O‘zbekiston uchun tavsiyalar
Xitoy, AQSh, Turkiya kabi davlatlar paxta logistikasi bo‘yicha ilg‘or
texnologiyalarni joriy etgan. Ular:
modul tizimlar orqali g‘aramlashni avtomatlashtirgan;
robotlashtirilgan konveyerlardan foydalanmoqda;
bulutli boshqaruv tizimlari orqali barcha harakatlarni onlayn
monitoring qiladi.
O‘zbekistonda ham paxta sanoatidagi texnologik yangilanishlar uchun
quyidagi choralarni taklif etish mumkin:
Tuman va viloyatlarda eksperimental konveyer liniyalarini joriy etish;
Paxta logistikasi bo‘yicha muhandislar tayyorlash;
Davlat tomonidan subsidiya va grantlar orqali mahalliy ishlab
chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash.
Xulosa o’rnida Tasmali konveyerlar – paxta g‘aramlash jarayonining
ajralmas va muhim bo‘g‘inidir. Ular yordamida nafaqat tashish samaradorligi
oshadi, balki paxtaning sifatli saqlanishi, ekologik xavfsizlik va mehnat
samaradorligi ta’minlanadi. Kelgusida bu texnologiyalarni avtomatlashtirish,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
281
raqamlashtirish va mahalliylashtirish paxta sanoatining barqaror rivojlanishiga
xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Tursunov, I.S.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini dastlabki qayta ishlash
texnologiyasi.
– Toshkent: O‘qituvchi, 2018. – 256 b.
2.
Jo‘raev, B.M., Normurodov, A.B.
Paxta tozalash sanoati mashinalari.
–
Toshkent: Mexanika fakulteti nashriyoti, 2017. – 189 b.
3.
G‘ulomov, R.J.
Qishloq xo‘jaligida avtomatlashtirish va mexanizatsiya.
–
Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. – 214 b.
4.
Сидоров В.А.
Ленточные конвейеры в сельском хозяйстве.
– Москва:
Агропромиздат, 2015. – 142 с.
5.
Normativ hujjat:
O‘z DSt 1056:2008. Konveyer tasmalari. Texnik talablar
va sinov usullari.
– O‘zbekiston Standartlashtirish agentligi.
6.
Toshkent davlat texnika universiteti.
Mashinasozlik va konveyer tizimlari
fanidan o‘quv qo‘llanma.
– TDTU, 2021. – 98 b.
7.
Karshiev, S.M.
Paxta sanoatida logistik tizimlar va tashish jarayonlari.
//
"O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi" ilmiy jurnali, №3 (89), 2022. – B. 25–29.
8.
Nematov, U.N.
Paxta xomashyosini yig‘ib-terish va tashishda zamonaviy
yondashuvlar.
// “Sanoat texnologiyalari” ilmiy-texnik jurnali, №2, 2023. – B. 42–
47.
9.
FAO (BMT Qishloq xo‘jaligi tashkiloti) hisobotlari:
“Cotton logistics and
mechanization in Central Asia”
, Rome, 2020. – 56 p.
10.
ISO 14890:2013 –
Conveyor belts — Specification for rubber- or plastics-
covered belts of textile construction for general use.
