MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
261
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA HUQUQIY TERMINLARDAN
FOYDALANISHNING NAZARIY ASOSLARI
Masadikova Nargiza Muxamedovna,
Toshkent amaliy fanlar universiteti 1-bosqich magistranti.
100149, Toshkent shahar, Gavhar ko‘chasi, 1-uy
Annotatsiya: Ushbu maqola ingliz va o‘zbek tillarida huquqiy terminlardan
foydalanishning nazariy asoslarini har tomonlama yoritishga bag‘ishlangan.
Huquqiy terminlar zamonaviy huquqiy tizimlarning ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib,
ular yuridik matnlar, qonunchilik hujjatlari, sud qarorlari, shuningdek, xalqaro
shartnomalar va yuridik tarjima faoliyatida keng qo‘llaniladi. Maqolada ingliz va
o‘zbek tillarida shakllangan huquqiy terminlarning lingvistik, semantik va
pragmatik xususiyatlari tahlil qilinadi. Bundan tashqari, maqola ushbu
terminlarning madaniy va tarixiy kontekstdagi shakllanishiga, ularning an’anaviy
va zamonaviy yondashuvlar asosidagi tafovutlariga hamda huquqiy diskursdagi
funksional ahamiyatiga e’tibor qaratadi. Tadqiqot davomida ingliz va o‘zbek tillari
o‘rtasidagi huquqiy ekvivalentlik muammolari, tarjima jarayonidagi lingvomadaniy
to‘siqlar, va har ikkala tildagi normativ-huquqiy atamalarning umumiy va farqli
jihatlari qiyosiy asosda tahlil qilinadi. Ushbu maqola huquqshunoslar, tarjimonlar,
lingvistlar hamda huquqiy matn bilan ishlovchi mutaxassislar uchun nazariy va
amaliy nuqtai nazardan muhim ahamiyatga ega.
Annotation: This article is devoted to a comprehensive study of the
theoretical foundations of the use of legal terminology in English and Uzbek. Legal
terms are an integral part of modern legal systems, widely used in legal texts,
legislative documents, court decisions, international treaties, and legal translation
practices. The article analyzes the linguistic, semantic, and pragmatic features of
legal terms in both English and Uzbek. Additionally, it examines the formation of
these terms within their respective cultural and historical contexts, highlights the
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
262
differences between traditional and modern approaches, and explores their
functional significance within legal discourse. The research further addresses issues
of legal equivalence between the two languages, linguistic and cultural barriers in
translation processes, and a comparative analysis of normative legal terminology in
both systems. This article serves as a valuable theoretical and practical resource for
legal scholars, translators, linguists, and professionals working with legal texts.
Аннотация: Данная статья посвящена всестороннему исследованию
теоретических основ использования юридической терминологии в английском
и узбекском языках. Юридические термины являются неотъемлемой частью
современных правовых систем и широко применяются в правовых текстах,
законодательных документах, судебных решениях, международных
договорах, а также в практике юридического перевода. В статье проводится
анализ лингвистических, семантических и прагматических особенностей
юридических терминов в английском и узбекском языках. Также
рассматриваются
процессы
формирования
этих
терминов
в
соответствующих культурных и исторических контекстах, выделяются
различия между традиционными и современными подходами, подчеркивается
их функциональная значимость в правовом дискурсе. В рамках исследования
затрагиваются вопросы юридической эквивалентности между двумя
языками, лингвистические и культурные барьеры в переводческих процессах,
а также проводится сравнительный анализ нормативно-правовой
терминологии обеих систем. Данная статья представляет собой ценный
теоретический и практический ресурс для юристов, переводчиков,
лингвистов и специалистов, работающих с юридическими
текстами
Kirish
Global kommunikatsiyalar kengayib borayotgan hozirgi davrda turli
huquqiy tizimlar o‘rtasida hujjat almashinuvi, xalqaro shartnomalar tuzish, huquqiy
maslahatlar berish, hamda sud-huquq amaliyotida tarjima jarayonining roli tobora
ortib bormoqda. Ayniqsa, ingliz tili dunyo miqyosida xalqaro huquq, biznes-huquq
va diplomatik aloqalarda asosiy aloqa vositasi sifatida foydalanilayotgani, o‘zbek
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
263
tilidagi yuridik hujjatlar va matnlarni ingliz tiliga, hamda aksincha tarjima qilish
ehtiyojini yuzaga keltirmoqda. Bunday holatda ikki tilda mavjud huquqiy
terminologiyani chuqur o‘rganish va tahlil qilish, ularning ma’nodoshligini,
funksional yuklamasini va ishlatilish kontekstini to‘g‘ri aniqlash dolzarb ahamiyat
kasb etadi.
Huquqiy terminlar har bir milliy huquqiy tizimning nazariy va amaliy
poydevorini tashkil qiladi. Ular nafaqat qonunlar va normativ hujjatlar tili, balki
huquqiy tafakkurning o‘ziga xos ifodasi sifatida ham namoyon bo‘ladi. Ingliz va
o‘zbek tillari o‘rtasida huquqiy terminlarning qo‘llanishidagi farqlar, ularning
lingvistik va pragmatik xususiyatlari, tarjimada yuzaga keladigan tafovutlar esa
ilmiy tadqiqotlarni talab qiladigan murakkab va o‘ziga xos sohadir.
Mazkur maqolaning asosiy maqsadi — ingliz va o‘zbek tillarida huquqiy
terminlardan foydalanishning nazariy asoslarini tahlil qilish, ularning shakllanishi,
semantik yuki, madaniy kontekstdagi o‘rni, tarjima jarayonidagi muammolar va
ularni hal qilish usullarini ko‘rib chiqishdir. Shuningdek, maqolada ikki til
o‘rtasidagi huquqiy terminologik ekvivalentlik, madaniy va lingvistik to‘siqlar,
shuningdek, yondashuvlar farqlari asosida qiyosiy tahlil ham olib boriladi.
Tadqiqot obyekti — ingliz va o‘zbek tillaridagi huquqiy terminologiya
tizimi, uning tuzilishi va ishlatilish xususiyatlari; tadqiqot predmeti esa — ushbu
terminlarning lingvistik, semantik va tarjimaviy jihatdan tahlili, hamda ularning
huquqiy diskursdagi funksional roli hisoblanadi.
Asosiy qism
1. Huquqiy terminlarning mazmun-mohiyati va lingvistik tabiati
Huquqiy terminlar – bu yuridik fanlar tizimiga oid tushunchalarni
ifodalovchi maxsus leksik birliklardir. Ular qonuniylik, tartib, javobgarlik, huquqiy
maqom, huquq va majburiyatlar kabi fundamental yuridik tushunchalarni aniq va
ixcham shaklda ifoda etish uchun xizmat qiladi. Har qanday huquqiy termin
huquqiy-huquqiy atamalar tizimining bir bo‘lagi bo‘lib, ularning ishlatilishi aniq
yuridik kontekstda amalga oshiriladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
264
Lingvistik nuqtai nazardan, huquqiy terminlar ixtisoslashgan semantik
tuzilishga ega bo‘lib, ko‘pincha umumtil vositalaridan farqli o‘laroq, sinonimiyaga
yo‘l qo‘ymaydi. Masalan, o‘zbek tilidagi
sud qarori
va
hukm
so‘zlari o‘xshash
bo‘lishiga qaramay, yuridik jihatdan bir-biridan farqlanadi; shuningdek, ingliz
tilidagi
verdict
(hakamlar hay’ati hukmi) va
judgment
(sud qarori) terminlari ham
aynan shunday farqlarga ega.
2. Ingliz tilidagi huquqiy terminlarning xususiyatlari
Ingliz tilida huquqiy terminologiya asosan
Common Law
tizimiga
asoslangan bo‘lib, ko‘p hollarda tarixiy-lotincha ildizlarga ega. Misol uchun,
subpoena
,
plaintiff
,
jurisdiction
,
habeas corpus
,
mens rea
kabi terminlar lotin tilidan
olingan va o‘ziga xos semantik yuklamaga ega. Bu terminlar yuridik hujjatlarda, sud
qarorlarida va xalqaro shartnomalarda keng qo‘llaniladi.
Shuningdek, ingliz tilida ko‘plab huquqiy terminlar omma tilida ham
ishlatiladi, biroq huquqiy kontekstdagi ma’nosi ancha tor va aniqlashtirilgan bo‘ladi.
Masalan,
consideration
umumiy tilda “ko‘rib chiqish” ma’nosini anglatsa, huquqiy
matnda u “shartnoma tuzishdagi taraflar o‘rtasidagi qiymatli almashinuv”
tushunchasini bildiradi.
3. O‘zbek tilidagi huquqiy terminlar tizimi
O‘zbek tilidagi huquqiy terminologiya mustaqillikdan so‘ng milliy
qonunchilik asosida faol rivojlana boshladi. Shu bilan birga, Sovet davridan qolgan
ko‘plab ruscha atamalar hamon ishlatilmoqda yoki o‘zbek tiliga adaptatsiya
qilingan. Masalan,
prokuratura
,
kodeks
,
advokat
,
ariza
,
jinoyat ishi
kabi atamalar
rus tilidan o‘zlashtirilgan bo‘lsa-da, bugungi kunda ular milliy qonunchilik doirasida
faol qo‘llaniladi.
So‘nggi yillarda Adliya vazirligi va tilshunoslar tomonidan huquqiy
atamalarni normativ shakllantirish va yagona huquqiy lug‘at yaratish bo‘yicha ishlar
olib borilmoqda. Bu, o‘z navbatida, huquqiy tafakkurda yuridik aniq so‘zlashuvni
ta’minlashga xizmat qilmoqda. Masalan, ilgari “ijara” atamasi o‘rnida ishlatilgan
“arenda” so‘zi hozirgi kunda o‘zbek tilidagi hujjatlarda keng qo‘llanilmaydi.
4. Tarjima jarayonidagi lingvistik va madaniy muammolar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
265
Inglizcha va o‘zbekcha huquqiy matnlar o‘rtasidagi tarjima jarayoni ko‘plab
muammolarni yuzaga keltiradi. Bu, birinchi navbatda, ikki huquqiy tizimning
struktura va tushunchalaridagi farqlarga borib taqaladi. Masalan, ingliz tilidagi
equity
(haqiqat, adolatga asoslangan yondashuv) tushunchasi o‘zbek huquqiy
tizimida bevosita ekvivalentga ega emas.
Shuningdek, madaniy tafovutlar ham terminlarning aniq tarjimasini
murakkablashtiradi.
Common law
,
tort law
,
plea bargain
,
probation
kabi atamalarni
o‘zbek tiliga moslashtirishda faqatgina lug‘aviy tarjima yetarli emas, balki
funksional va izohli yondashuv ham talab etiladi. Shu sababli tarjimonlar ko‘pincha
deskriptiv yoki kompensator metodlardan foydalanadilar.
5. Huquqiy ekvivalentlik va tarjimada yondashuvlar
Huquqiy matnlarni tarjima qilishda eng asosiy muammolardan biri —
huquqiy ekvivalentlikni ta’minlashdir. Tarjimon faqat so‘zma-so‘z tarjima qilish
bilan cheklanmay, balki ikki til va ikki tizim o‘rtasida funksional muvofiqlikni
topishi zarur.
Masalan, ingliz tilidagi
contract
atamasi o‘zbek tilida
shartnoma
deb tarjima
qilinadi, biroq ayrim hollarda
agreement
atamasi ham xuddi shunday tarjima
qilinadi, bu esa chalkashlikka olib kelishi mumkin. Shu sababli har bir termin
konkret huquqiy kontekstda tahlil qilinishi va tarjima qilinishi lozim.
Tarjimada qo‘llaniladigan asosiy yondashuvlarga quyidagilar kiradi:
Funksional ekvivalentlik
: atamaning vazifasi va huquqiy ta’siri
asosida mos tushunchani tanlash.
Deskriptiv tarjima
: terminni so‘zma-so‘z emas, balki izoh orqali
tarjima qilish.
Transkripsiya yoki transliteratsiya
: ba’zi terminlar bevosita
o‘zlashgan holda qo‘llanadi (
verdict
,
jurisprudence
).
Izohli tarjima
: murakkab yoki notanish tushunchalarga izoh berish
orqali tarjima.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
266
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, ingliz va o‘zbek tillarida huquqiy terminlardan
foydalanishning nazariy asoslarini o‘rganish nafaqat lingvistik jihatdan, balki
huquqshunoslik va tarjimashunoslik nuqtai nazaridan ham nihoyatda dolzarb
hisoblanadi. Har ikki til o‘ziga xos huquqiy tizim, tarixiy taraqqiyot va madaniy
kontekstga ega bo‘lib, bu holat ularning huquqiy terminologiyasiga ham bevosita
ta’sir ko‘rsatadi. Ingliz tilidagi huquqiy terminlar ko‘pincha umumlashtirilgan,
global miqyosda tan olingan shakllarda namoyon bo‘lsa, o‘zbek tilida esa huquqiy
atamalar milliy qonunchilik asosida shakllangan va davlat tilining rasmiy maqomiga
asoslangan holda rivojlanmoqda.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ingliz va o‘zbek tillari o‘rtasidagi
huquqiy terminlarni o‘zaro moslashtirishda ko‘plab muhim jihatlar — jumladan,
semantik aniqlik, pragmatik moslik, madaniy tafovutlar va huquqiy kontseptlarning
turlicha talqini — e’tiborga olinishi lozim. Ayniqsa, tarjima jarayonida funksional
ekvivalentlikka erishish, sinonim terminlardan foydalanishda ehtiyot bo‘lish va
izohli tarjima usullaridan oqilona foydalanish talab etiladi. Aks holda, huquqiy
matnlar mohiyatining buzilishi, noto‘g‘ri talqin va huquqiy noaniqliklarga olib
kelishi mumkin.
Shu nuqtai nazardan, kelgusida ingliz va o‘zbek huquqiy terminlarini
me’yorlashtirish, ularni yagona bazaga solish, huquqiy lug‘atlar va ikki tilli yuridik
korpuslar yaratish dolzarb vazifalardan hisoblanadi. Bunday tadqiqotlar va amaliy
ishlanmalar tarjimonlar, huquqshunoslar va tilshunoslar faoliyatida beqiyos
ahamiyatga ega bo‘lib, xalqaro hamkorlikda yuritilayotgan huquqiy aloqalarning
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Alcaraz Varó, E., & Hughes, B. (2002).
Legal Translation Explained
.
Manchester: St. Jerome Publishing.
2.
Маматов, Ш. (2020).
Huquqiy terminlar tarjimasi va lingvistik xususiyatlari
.
Toshkent: TDYU nashriyoti.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
267
3.
Šarčević, S. (2000).
New Approach to Legal Translation
. The Hague: Kluwer
Law International.
4.
O‘zbekiston Respublikasining “Davlat tili to‘g‘risida”gi Qonuni, 1989.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi –
Normativ-huquqiy hujjatlar
portalidan olingan huquqiy atamalar ro‘yxati.
